1405/08/13
بسم الله الرحمن الرحیم
شرح احادیث اصول کافی/ کتاب فضل علم حدیث هفتم /حفظ چهل حدیث/برسی واژه حدیث/حقیقت عدد اربعین
محتويات
0.1- ۱- بررسی سندی و دلایل اعتبار حدیث0.1.1- ۱.۱- بررسی سلسله سند
0.1.2- ۱.جبران ضعف سند
0.2- بررسی واژه حفظ
0.2.1- ۱- مراتب و مراحل حفظ
0.2.2- اطلاق مفهوم حفظ
0.2.3- آسیبشناسی حافظه
0.2.3.1- ۱- بینظمی و پراکندگی خاطر
0.2.3.2- ابزارهای دیجیتال
0.2.4- ۴- اهمیت سیر مطالعاتی
0.2.5- ۵- حکایت پیرمرد حریص
0.3- بررسی واژه «احادیث»
0.3.1- ۱- نقد انحصار به احادیث فقهی
0.3.2- بررسی انحصار به احادیث جدید
0.3.3- شمول اطلاق حدیث بر جمیع احادیث
0.4- ۴- حقیقت عدد اربعین
0.4.1- ۴.۱- سرّ عدد چهل و تطابق نظام تشریع با تکوین
0.4.2- ۴.جایگاه اجازات روایی
0.4.3- ۴.مرسلات ابن ابیعمیر در حکم مسندات
0.4.4- ۴.۴- اقلّی بودن عدد اربعین
0.5- ۵- حقیقت وصف «عَالِماً فَقِیهاً»
0.5.1- ۵.۱- ثمره وصول به علم حقیقی

موضوع: شرح احادیث اصول کافی/ کتاب فضل علم حدیث هفتم /حفظ چهل حدیث/برسی واژه حدیث/حقیقت عدد اربعین
الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «مَنْ حَفِظَ مِنْ أَحَادِیثِنَا أَرْبَعِینَ حَدِیثاً بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَالِماً فَقِیهاً».[1]
0.1- ۱- بررسی سندی و دلایل اعتبار حدیث
0.1.1- ۱.۱- بررسی سلسله سند
حدیث شریف هفتم از باب نوادر کتاب فضل العلم را خواندیم. با سلسلهسندی که در این حدیث با عنوان «عَمَّنْ ذَکَرَهُ» آمده است، حدیث مضمر یا مرفوع میشود و به ضابطه این سلسلهسند، حدیث ضعیف به شمار میآید. اما عرض ما این است که این روایت از قویترین احادیث است. چند سلسلهسند دیگر را برای عزیزانی که اهل بررسی هستند عرض میکنم:
• در کتاب الاختصاص، آنجا نیز تعبیر «رَفَعَهُ» آمده است.
• «وَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَيْهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ الْمُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ الْعَمِّيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ حَفِظَ مِنْ أَحَادِيثِنَا أَرْبَعِينَ حَدِيثاً بَعَثَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَالِماً فَقِيهاً».[2]
• در کتاب امالی شیخ صدوق، سند روایت اینگونه وارد شده است: در آنجا به جای «عَنْ أَبِی نَجْرَانَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ»، آمده است: «عَنْ أَبِی نَجْرَانَ، عَنْ عَصامِ بْنِ حَمِیدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ»؛ که با این سند، روایت بهترین طریق را پیدا میکند.
• «حدثنا أبي رحمه الله، قال: حدثنا سعد بن عبد الله، قال: حدثنا أحمد ابن الحسين بن سعيد عن محمد بن جمهور العمي، عن عبد الرحمن بن أبي نجران، عن عصام بن حميد، عن محمد بن مسلم، عن أبي عبد الله الصادق (عليه السلام)، قال: من حفظ من شيعتنا أربعين حديثا بعثه الله يوم القيامة عالما فقيها ولم يعذبه».[3]
بنابراین، عرض ما این است که شاید یک حدیث در یک سلسلهسند مرفوعه یا مضمره باشد، اما حدیثی دیگر این اضمار، رفع و مرفوع بودن را برطرف میسازد؛ این مطلب اول.
0.1.2- ۱.جبران ضعف سند
مطلب مهم دیگر این است که شاید این روایت در کتابهای دیگر به حدّ تواتر و استفاضه رسیده باشد. اگر روایتی به حد تواتر و استفاضه برسد، ضعف سند جبران میشود. این حدیث، نهتنها در کتب امامیه، بلکه در مجامع روایی اهل عامه نیز با تعبیر «عَنْ رَسُولِ اللَّهِ» وارد شده است لذا حدیث، نبوی و بسیار مستند میگردد. تواتر گاهی لفظی و گاهی معنوی است، و در تواتر مضمونیِ این روایت هیچ شک و شبههای نداریم.
عن عمرَ بنِ شاكرٍ، عن أنسِ بنِ مالكٍ قالَ: قالَ رسولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: «مَن حملَ مِن أُمتي أربعينَ حديثاً بعثَه اللهُ يومَ القيامةِ فقيهاً عالماً».[4]
0.2- بررسی واژه حفظ
0.2.1- ۱- مراتب و مراحل حفظ
مراد از «حفظ»، حفظِ لفظ، مفهوم، مصادیق، عینیت و ترتیب است[5] ؛ حفظ، تمام این مراتب را دربرمیگیرد؛ ما برای حفظ قائل به مراتب هستیم؛ بهخصوص با توجه به روایت ششمی که مرحوم کلینی بزرگوار نیز در ترتیب، پیش از این حدیث آوردند. در ذهن مبارک ایشان و در مقام تدوین و کتابت، توجه به این بوده که پیشتر احادیث «رُوَاة الْعِلْمِ» و «رُوَاة الْکِتَابِ» و «رُعَاتهُ» را آوردهاند.« إِنَّ رُوَاةَ الْكِتَابِ كَثِيرٌ وَ إِنَّ رُعَاتَهُ قَلِيلٌ »[6] اساساً خودِ این حدیثِ «مَنْ حَفِظَ»، بیانکننده همان حدیث پیشین است. حفظ، از حفظ لفظی آغاز میشود، سپس به حفظ مفهومی، سپس حفظ حقیقی و در نهایت به حفظ عینی منتهی میگردد. حفظ عینی مرتبهای بسیار والاست؛ حفظ عینی بدان معناست که وجود شما مصداق و مجسمه عینی روایاتی شود که میخوانید؛ در این صورت، این حقایق هرگز فراموشنشدنی خواهد بود و به تعبیر امروزی، انسان تندیسِ آن روایات میگردد.
0.2.2- اطلاق مفهوم حفظ
ما معتقدیم «مَنْ حَفِظَ» اطلاق دارد؛ همانگونه که «أَرْبَعِینَ حَدِیثاً» و «مِنْ أَحَادِیثِنَا» اطلاق دارند؛ یعنی کسی را که صرفاً لفظ را حفظ میکند نیز شامل میشود. ثمره این مرتبه در جایی ظاهر میشود که فردی عادل، سالم و نیکوکار که حافظه بسیار قوی دارد ولی در کلمات هیچ تأملی نمیکند، به محضر امام شرفیاب شده، مطلبی را شنیده و همان را بازگو میکند (از این دست راویان بسیار داشتهایم)؛ آیا میتوان گفت روایت او حجت نیست؟ خیر، روایت او حجت است. حتی در احوالات قدما برخی از آنان که به محضر ائمه مشرف میشدند، چنان حافظه نیرومندی داشتند که با دو بار خوانده شدن، روایات بسیار طولانی را نیز دقیقاً حفظ میکردند و میخواندند؛ لذا حافظه امری بسیار بااهمیت است.
0.2.3- آسیبشناسی حافظه
0.2.3.1- ۱- بینظمی و پراکندگی خاطر
یکی از اموری که حافظه و تمرکز را مختل میسازد، بینظمی است. بنده گاهی تمثیل میزنم که نباید حافظه را مانند عطاریهای قدیم قرار داد، عطاریهای قدیم از داروی نظافت تا ادویه طباخی را نگهداری میکردند! عطاریهای قدیم چنین حالتی داشتند؛ وقتی میخواستید جنسی تهیه کنید پشیمان میشدید؛ کیسهها و قوطیهای متعددی را جابهجا میکرد تا پس از جستوجوی بسیار آن را بیابد؛ به بیان عامیانه، از سنجاق تا دکمه پیراهن و هر چه تصور میشد در آن موجود بود. امروزه سوپرمارکتها منظم شدهاند، اما بارها به عزیزان عرض کردهام که ذهن خود را همانند داروخانهها سامان دهید؛ در داروخانه نسخه ارائه میشود، داروها قفسهبندی، طبقهبندی و کدگذاری شده است و متصدی، داروی مربوط را سریع تحویل میدهد؛ ما باید ذهنمان را اینچنین منظم پرورش دهیم. آنچه امروزه موجب آسیب به حفظ و حافظه شده، پراکندگی خاطر است.
0.2.3.2- ابزارهای دیجیتال
عامل دیگری که به حفظ آسیب زده، ابزارهای دیجیتال است؛ این ابزارها بسیار خوب و کمککار هستند، اما انسان را از نگارش، قلم به دست گرفتن و سپردن مفاهیم به ذهن فارغ ساختهاند؛ به تعبیر امروزیها، گاهی برای ذهنمان به اندازه یک کارت حافظه (مموری) نیز ارزش قائل نمیشویم که این جای شگفتی دارد. از این رو، حفظ را تکرار کنید و آن را با نگارش مقید سازید: «قَیِّدُوا العلمَ بِالْکِتَابَ»[7] ؛ یعنی حفظ خود را پس از تثبیت، به کتابت مقید نمایید.
0.2.4- ۴- اهمیت سیر مطالعاتی
همچنین داشتن سیر مطالعاتی امری بسیار اساسی است؛ این حدیث باید برای ما جنبه کاربردی پیدا کند. پیشنهاد بنده این است که در همین جمع فضلا، اساتید و اهل فهم، تا هفته آینده هر یک چند حدیث بنویسند؛ نگارش از شما و نشر آن از طریق دفتر ما صورت گیرد.
0.2.5- ۵- حکایت پیرمرد حریص
سخن به درازا کشید و مصداق الْکَلَامُ یَجُرُّ الْکَلَامُ شد. هارونالرشید به وزیرش دستور داد فردی را بیاورد که مستقیماً حدیثی از رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) شنیده باشد. پس از جستوجو در روستایی، پیرمرد کهنسالی را یافتند که به جهت ناتوانی، او را بر روی دست با زنبیل حمل میکردند؛ او را نزد هارون آوردند. هارون پرسید: آیا رسول خدا را دیدهای؟ گفت: آری. هارون اوصاف چهره و نحوه تکلم حضرت را جویا شد و او به زیبایی تشریح کرد. هارون درخواست کرد حدیثی بخواند. پیرمرد — و این نشاندهنده حفظ است — گفت: رسول خدا فرمودند هنگامی که انسان پیر میشود، دو خصلت در وجود او جوان میگردد: «اَلْحِرْصُ وَ الْأَمَلُ»[8] ؛ هر چه سن بالا میرود، انسان حریصتر شده و دامنه آرزوهایش گستردهتر میگردد؛ چنانکه گفتهاند بترس از روزی که آرزوی پیر بجنبد، سر به فلک میکشد! هارون از شنیدن حدیث خرسند شد و دستور داد او را ببرند. پس از مقداری فاصله، همراهان به او گفتند که هارون هدیهای برایت در نظر گرفته است؛ پیرمرد به محض شنیدن نام هدیه گفت مرا بازگردانید و تنها با خود او سخن خواهم گفت. وقتی نزد هارون آمد، پرسید: این هدیه هر ساله پرداخت میشود یا فقط برای همین یک نوبت است؟![9]
بارها به عزیزان عرض کردهام که حوزهها و اساتید ما از جهت مادی چندین مرتبه زیر خط فقری هستند که دولت اعلام میکند، اما سرمایهای بنیادین داریم که ما را در مرتبه نخست قرار میدهد و آن، عزت نفس و استغنای ماست.
0.3- بررسی واژه «احادیث»
0.3.1- ۱- نقد انحصار به احادیث فقهی
در متن حدیث آمده است: «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ: مَنْ حَفِظَ مِنْ أَحَادِیثِنَا أَرْبَعِینَ حَدِیثاً...». برخی از بزرگان فرمودهاند مراد از «مِنْ أَحَادِیثِنَا»، احادیث فقهی است؛ زیرا در ادامه آمده است: «بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَالِماً فَقِیهاً». با این استدلال، به سراغ روایات فروع دین رفتهاند. به همین جهت، برخی از اخباریها مخصوصاً برای عمل به این حدیث و امتثال تکلیفی آن، چهل حدیث احکامی گردآوری کردهاند. این کار پسندیده است، اما این حصر در روایات احکام، محل تأمل است؛ چراکه «مِنْ أَحَادِیثِنَا» عام است. مگر ائمه اطهار (علیهمالسلام) تنها احکام بیان میفرمودند؟ خیر، مسائل مختلفی را مطرح میکردند؛ بهویژه در پاسخ به شبهاتی که میان مردم شایع میشد، مسائلی به مراتب مهمتر بیان میفرمودند. لذا تخصیص این احادیث به یک موضوع خاص، تخصیصِ بلا مخصص است. هر حدیثی که در هر زمینهای از ائمه ما صادر شود مغتنم است. اگر امروزه واژه فقه بر مسائل احکام انصراف دارد، در عصر ائمه چنین نبوده است؛ فقه در اصل به معنای تفقه و فهم عمیق است و همه معارف را دربرمیگیرد. از این رو، فقیه اصطلاحی فقیهی خاص است، اما فقیه اسلامی فقیهی عام است.
0.3.2- بررسی انحصار به احادیث جدید
همانطور که برخی از اهل تأمل بیان داشتهاند: یُطْلَقُ عَلَى الْحَدِیثِ الْحَدِیثُ لِکَوْنِهِ مَطْلَباً حَدِیثاً؛[10] یعنی اطلاق واژه حدیث از آن جهت است که مطلبی نو و ابتکاری است. بر همین اساس برخی معتقدند در این روایت مقصود آن است که احادیث مشهور را کنار بگذارید و به احادیث نو روی آورید؛ مانند احادیث بابالنوادر که به سبب کم شنیده شدن یا کمتر صادر شدن، نوادر نامیده شدهاند. عرض کردیم بابالنوادر از بخشهایی است که هم در ناقلان و هم در امامی که روایت از ایشان صادر شده باید بسیار تأمل کرد؛ زیرا معمولاً مطالب ظریف، لطیف و بسیار دقیق در بابالنوادر و کتب غریبالحدیث یافت میشود. کتابهای غریبالحدیث را باید با دقت خواند؛ گرچه برخی گمان میکنند غریبالحدیث چه بسا از سنخ احادیث وضعی و ساختگی باشد، اما میان غریبالحدیث و احادیث جعلی تفاوت است و در اینجا با تأمل باید پیش رفت.
0.3.3- شمول اطلاق حدیث بر جمیع احادیث
در پاسخ به اینکه آیا این چهل حدیث باید مشخصه خاصی داشته باشد، عرض ما این است که «أَرْبَعِینَ حَدِیثاً» هر کلامی را که در هر زمینهای از امام معصوم صادر شده باشد دربرمیگیرد؛ خواه تکراری باشد و خواه برای نخستین بار انشا شده باشد. تکرار کلام به جهت مصلحت و تشخیصی است که امام معصوم دیدهاند؛ چه بسا برای عدهای که نشنیدهاند بیان شده، یا به جهت لطافت تکرار بوده تا مصداق ﴿فَذَکِّرْ إِنَّ الذِّکْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ﴾[11] واقع شود. بنابراین این احادیث اولا مطلق است و ثانیا خصوصیت موضوعی خاصی ندارد و در تمام علوم صادر میشود؛ بهویژه در مطالبی که بیان جدیدی از ائمه باشد. حتی ما ادعیه صادرشده از ائمه (صلوات الله علیهم اجمعین) را نیز مشمول «مِنْ أَحَادِیثِنَا» میدانیم.
0.4- ۴- حقیقت عدد اربعین
0.4.1- ۴.۱- سرّ عدد چهل و تطابق نظام تشریع با تکوین
عدد اربعین، علاوه بر آنکه عددی مذکور در قرآن است، عدد حقیقیِ کمالی به شمار میآید. غالب موجودات در اربعین به کمال میرسند؛ چه به صورت «أَرْبَعِینَ یَوْماً»، چه «أَرْبَعِینَ شَهْراً» و چه «أَرْبَعِینَ سَنَةً». واژه اربعین معنا و جایگاه شگفتی دارد؛ میتوان گفت نظام تشریعی عالم بر وفق نظام تکوینی تنظیم شده است. شایسته است انسان هم خودش اهل اربعین و اربعینیات باشد و هم نسبت به احادیث اربعین عنایت خاصی داشته باشد. خوب است از همین امروز شنونده و گوینده شروع به اربعیننویسی کنند؛ روزی یک یا دو حدیث را همراه با شرح یا دستکم با ترجمه بنویسند، و اگر این معارف بر جان کتابت شود، کمالی ویژه به همراه خواهد داشت. همچنین اگر احادیث گردآوریشده با یکدیگر پیوند موضوعی داشته باشند (نظیر اربعین در نماز، اربعین در روزه و سایر ابواب)، کاری بسیار جالب خواهد بود.
0.4.2- ۴.جایگاه اجازات روایی
در اینجا نکتهای که بسیار به کار میآید این است که برای عزیزانی که در مباحث حضور دارند، به خواست خداوند اجازه روایت صادر خواهیم کرد. اجازات روایی نورانیتی خاص به همراه دارد. جا دارد یاد شود که نخستین اجازه روایی که برای ما صادر شد از سوی مرحوم شیخ قوام وشنوی (شاگرد خاص مرحوم محدث قمی) بود. و همچنین مرحوم آیتالله خوانساری، اما در جامعیتِ اسناد، هیچیک به مرتبه اجازهنامه حضرت علامه حسنزاده آملی نمیرسد. عبارات ایشان و آن جامعیتی که در پیوند به سلسلهاسناد مختلف دارند، بسیار عجیب است. وقتی اجازه روایی صادر میشود، انسان سبباً و نسباً در سلسله راویان قرار میگیرد. نتیجه کلی و جزئی آن این است که اگر روزی بگویید «عَنْ شَیْخِنَا» یا طریق خود را تا مشایخ کتب اربعه پیوند دهید، اتصال واقعی حاصل میشود. بنابراین، اگر حدیثی از شخصیتی نقل شود که آن شخصیت در سلسلهاسناد روایی است، حجیت خواهد داشت. بحث رجال را باید بر پایه همین مبنا پذیرفت؛ چراکه اولاً گاهی خودِ متن، انسان را از سند بینیاز میکند و ثانیاً استناد اسناد به شخصیتی که خود مورد استناد است، کفایت مینماید.
0.4.3- ۴.مرسلات ابن ابیعمیر در حکم مسندات
بر اساس همین مبنا، ما مرسلات ابن ابیعمیر رضوان الله تعالی علیه را همانند مسندات دیگران میدانیم. ایشان به خاطر حفظ و جمعآوری روایات به زندان افتاد. مأموران آمدند تا احادیثی را که با سلسلهسند جمع کرده بود از بین ببرند. ایشان نوشتهها را در اختیار خواهرش گذاشت — که معلوم میشود خواهر نیز اهل فضل بوده است — و سفارش کرد آنها را در جایی زیر زمین مدفون سازد تا این ایام بگذرد و دسترسی پیدا نکنند. متأسفانه به جهت مسائل امنیتی به دیگران اطلاعی داده نشد و در ایام کشاورزی، آن زمین آبیاری گردید و در اثر نفوذ آب، آن مسندات از بین رفت.[12] ایشان پس از آزادی از زندان، دیگر فرصت بازنویسی مسندات را نیافت و تنها متن احادیث را نگاشت تا از یادش نرود و محفوظ بماند. با این وصف، مرسلات این شخصیت در حکم مسندات است. لذا طبق مبنا اگر روایتی به یکی از اصحاب اجماع رسانده شود کافی است و همچنین اگر در این زمانه نیز حدیث به فردی که با حساب و کتاب سخن میگوید برسد، مستند بوده و به مدارک بیشتر نیازی نیست.
0.4.4- ۴.۴- اقلّی بودن عدد اربعین
احادیث عام است و اربعین نیز اطلاق دارد. اگر کسی به جای چهل حدیث، صد، صد و یک یا هزار و یک حدیث بنویسد، قطعاً مشمول این روایت میشود؛ چراکه اربعین، «عدد اقلّی» است، نه عدد اکثری. برخی بر این باورند که چون عددی در شرع تعیین شد، نباید از آن کمتر یا بیشتر شود؛ مثلاً در نماز شب برای دعا به چهل مؤمن، اصرار دارند نه ۳۹ نفر شود و نه ۴۱ نفر. در حالی که عدد چهل در این مواضع حداقل است، نه حداکثر؛ چنانکه در سورههای تبارک و ملک نیز شهادت چهل نفر حداقل به شمار میآید و مفهوم تحدیدی ندارد. در اذکار نیز غالباً چنین است؛ مگر در مواردی که ذکر دارای عددی تعیینی شبیه به راهنمای چهارراه باشد. در این حدیث، اربعین تعیینی انحصاری نیست، بلکه عددی تشریفی و تفضیلی است.
0.5- ۵- حقیقت وصف «عَالِماً فَقِیهاً»
«بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَالِماً فَقِیهاً». در روز قیامت هم به عنوان عالم و هم به عنوان فقیه برانگیخته میشود. اینکه «عَالِماً فَقِیهاً» دو نسبت و دو وصف است، یا یک وصف، نیازمند تأمل است. تعبیر «عَالِماً فَقِیهاً» ناظر به اصطلاحات مصطلح نیست. فقیه در اینجا فقیه اصطلاحی در احکام فروع نیست، بلکه فقیه مفهومی و عرفی، یعنی اسلامشناس عمیق و متبحر در دین است. همچنین عالم در اینجا عالم اصطلاحی صرف نیست، بلکه مراد عالم معرفتی است؛ زیرا با فرارسیدن حضرت عزرائیل، همانطور که کاسب دکان و اموالش را رها میکند، درس، بحث، محراب، دفتر، قلم و جمیع محفوظات ما نیز از یاد میرود؛ تجلی عزرائیل و اعوانش برای انسان نسیان کامل به همراه میآورد. اگر این تصرف و نسیان نباشد، اصلاً انقطاع حاصل نمیشود؛ باید تمام علایق دنیوی قطع گردد تا روح قابلیت عروج یابد. به هنگام انقطاع، همهچیز به بوته فراموشی سپرده میشود و جمیع نسبتها گسسته میگردد، جز یک نسبت که عزرائیل توان تصرف در آن را ندارد و آن، «نسبت با الله» است؛ در آن موطن، آنچه باقی است وجهالله است، ﴿وَ یَبْقى وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ﴾[13] . اگر علم ما نیز خالصاً لله باشد، در «خزینة الله» قرار میگیرد، نه در حافظه انسانی وابسته به این کالبد خاکی که عزرائیل آن را متوقف سازد؛ و این همان حفظ حقیقی است. این قضیه شرطیه متصله بسیار حائز اهمیت است؛ «مَنْ حَفِظَ مِنْ أَحَادِیثِنَا أَرْبَعِینَ حَدِیثاً بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَالِماً فَقِیهاً»؛ یعنی شخص به مرتبهای نایل میگردد که هیچ تصرفکنندهای امکان دستاندازی در حقیقت او را نخواهد داشت.
0.5.1- ۵.۱- ثمره وصول به علم حقیقی
از امام صادق (علیه الصلاة و السلام) نقل است که عزرائیل برای ایشان متمثل شد و از او پرسیدند آیا تا به حال شده است هنگام قبض روح کسی، چنان لرزهای بر تو بیفتد که آن شخص نلرزد و تو بلرزی؟! پاسخ داد آری؛ مأمور شدم برای قبض روح فردی وارد خانهای شوم، هنگامی که رفتم دیدم عالمی بزرگوار است؛ از ابتدای کوچه که قصد ورود به حریم او را کردم، لرزه بر اندامم افتاد. حضرت فرمودند آیا دانستی او که بود؟ گفت علمی بیش از این نداشتم. سپس حضرت فرمودند آیا به خاطر داری در دریا، مادری را در قایق در حالی که فرزند شیرخوارش را شیر میداد قبض روح کردی و بر تنهایی و بیکسی آن طفل دلت سوخت؟ آن عالم بزرگوار همان کودک است که خداوند با اراده خویش او را هدایت و حمایت فرمود و کارش به جایی رسید که اکنون تو از هیبت او میلرزی، ﴿وَ یَبْقى وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ﴾[14] . اگر انسان به این علم حقیقی واصل شود، پایدار خواهد ماند و هیچ هراسی بر دلش راه نخواهد یافت. واکنشهای ظاهری و هراسهای بدنی، مربوط به ساختار جسم است؛ اما در ساحت نفسانی ترسی وجود ندارد؛ تفاوت خوف و خشیت در همین است که خشیت از آنِ روح، نفس و عقل است، در حالی که خوف مربوط به جسم است، هرچند گاه بر یکدیگر اطلاق میشوند.
امید است خداوند متعال ما و شما را در روز قیامت به وصف «عَالِماً فَقِیهاً» در محضر علمای اعلام و بزرگان محشور فرماید و روزی در پیشگاه امیرالمؤمنین و رسول خدا نظارهگر آن جلوهها باشیم. اگر امروزه با کلمات آنان چنین به وجد میآییم، در آن روز که محل تدریس نه مسجد مدینه و کوفه، بلکه صحرای محشر باشد، شگفتی دیگری رقم خواهد خورد؛ مدرسهای که درسش رحمت، استادش رحمان و شاگردانش اهل رحمت باشند تا مصداق «اِرْحَمْ تُرحَمْ»[15] تحقق یابد. «رَزَقَنَا اللَّهُ إِیَّانَا وَ إِیَّاکُمْ».