1405/08/18
بسم الله الرحمن الرحیم
فقه معاصر /فقه المشاورة /مبانی فقهی ساختاری فقه المشاورة/هدف مشاوره اسلامی /مشاوره یک ضرورت عقلایی/مرز فقهی در تزاحم مشاوره اسلامی و اصطلاحی
محتويات
0.1- ۱- بحث اخلاقی0.1.1- ۱.۱- تجلی نور الهی در حلیة النبی
0.1.2- ۱.لوازم اقتدا به اسوه نوری
0.1.3- ۱.راهکارهای عملی کسب نورانیت
0.1.4- ۱.۴- ملاک طلب و قناعت در سلوک علمی و معنوی
0.1.5- ۱.۵- حقیقت سکوت معنادار و مراتب ادراک سمعی
0.1.6- ۱.۶- نقش تکریم متکلم در انضباط کلامی و حفظ کرامت انسانی
0.2- مبانی ساختاری و فقهی فقه المشاوره
0.2.1- ۱- هدف مشاوره اسلامی
0.2.2- آسیبشناسی
0.2.3- مشاوره؛ یک ضرورت عقلایی
0.2.4- ۴- مرزهای فقهی در تزاحم مشاوره اسلامی و روشهای درمانی مصطلح
0.3- ابعاد ساختاری مشاوره اسلامی
0.3.1- ۱- الگوگیری از تشاور در از شیر گرفتن کودک
0.3.2- اهمیت آسیبشناسی
0.3.3- ریشهیابی آسیبها
0.3.4- ۴- مفهوم عدالت مشاورهای، استنطاق و ضرورت فراگیری فن مناظره

موضوع: فقه معاصر /فقه المشاورة /مبانی فقهی ساختاری فقه المشاورة/هدف مشاوره اسلامی /مشاوره یک ضرورت عقلایی/مرز فقهی در تزاحم مشاوره اسلامی و اصطلاحی
0.1- ۱- بحث اخلاقی
0.1.1- ۱.۱- تجلی نور الهی در حلیة النبی
در حدیث شریف حلیة رسول الله (صلوات الله و سلامه علیه) بودیم. در خصوص حالاتی که در نشستوبرخاست و مجالس حضرت وجود داشت، اگر بنا بر تلخیص مباحث تا نقطه کنونی باشد، همانگونه که در حدیث وارد شده است: «حلیة رسول الله» (صلوات الله و سلامه علیه) تجلی و درخشش چهره نورانی پیامبر مکرم اسلام است که میتوان آن را سایه نور الهی دانست؛ یعنی آیه شریفه ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ﴾[1] جلوهگری کرده و این حقیقت نوری در دسترس همگان قرار گرفته و مقام جمعالجمعی حضرت نیز منشأ صدور این افاضات گردیده است.
0.1.2- ۱.لوازم اقتدا به اسوه نوری
با توجه به چنین توصیفی، چنانچه بنا باشد ما به ایشان اقتدا نماییم و ایشان مقتدای ما باشند، باید دو گام اساسی برداریم: ۱. در وجود خود ظلمت را محو سازیم. ۲. نورانیت را در جان خویش متجلی گردانیم. یکی از ابعاد آیه شریفه ﴿لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ﴾[2] ناظر به همین معناست؛ یعنی اسوه نوری، نورانیت و انطباق با حقیقت «نُورٌ عَلَى نُورٍ» در سوره مبارکه نور.
0.1.3- ۱.راهکارهای عملی کسب نورانیت
« وَ لَا يُخَيِّبُ فِيهِ مُؤَمِّلِيهِ قَدْ تَرَكَ نَفْسَهُ مِنْ ثَلَاثٍ الْمِرَاءِ وَ الْإِكْثَارِ وَ مَا لَا يَعْنِيهِ وَ تَرَكَ النَّاسَ مِنْ ثَلَاثٍ كَانَ لَا يَذُمُّ أَحَداً وَ لَا يُعَيِّرُهُ وَ لَا يَطْلُبُ عَثَرَاتِهِ وَ لَا عَوْرَتَهُ وَ لَا يَتَكَلَّمُ إِلَّا فِيمَا رَجَا ثَوَابَهُ إِذَا تَكَلَّمَ أَطْرَقَ جُلَسَاؤُهُ كَأَنَّمَا عَلَى رُءُوسِهِمُ الطَّيْرُ وَ إِذَا سَكَتَ تَكَلَّمُوا وَ لَا يَتَنَازَعُونَ عِنْدَهُ الْحَدِيثَ وَ إِذَا تَكَلَّمَ عِنْدَهُ أَحَدٌ أَنْصَتُوا لَهُ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْ حَدِيثِهِ ». [3]
یکی از راهکارهایی که در معارف دینی و در متن همین حدیث تبیین گردیده، این است که از ابتدای مراودات و ارتباطات اجتماعی خود، کمگو باشیم، پیشه صمت و سکوت برگزینیم و امور بیهوده و غیرضروری («ما لایعنی») را ترک گوییم. در مراجعات مکرری که از سوی فضلا و عموم مردم برای طرح و حل مشکلات صورت میپذیرد، مشاهده میشود که علت عمده گرفتاری بسیاری از افراد، عدم رعایت کمگویی و ابتلا به پرگویی است. اصل «ترک ما لایعنی» که در روایات و در متن همین حدیث آمده است، نیازمند برنامهریزی عملی است؛ بدین معنا که آنچه ضرورت ندارد بر زبان جاری نشود و حتی در موارد ضروری نیز سخن صرفاً به قدر ضرورت بیان گردد. ما در مسیر سیر و سلوک معنوی خویش ملزم به رعایت این نکات هستیم.
0.1.4- ۱.۴- ملاک طلب و قناعت در سلوک علمی و معنوی
گذشته چراغ راه آینده است؛ روزی در محضر استادم، حضرت علامه حسنزاده آملی (قدّس الله نفسه الزکیة)، این پرسش را مطرح کردم که شیوه و مدیریت کمگویی، صمت و سکوت چگونه است؟ انسان باید از تجارب اهل معنی بهره ببرد؛ زیرا مسائل کشف و شهود در امور معنوی، همانند تجربه در مسائل جسمانی است. تجربه در اجسام و در دار دنیا محقق میشود، در حالی که شهود ناظر به حقایق عالم معنا، ملکوت و برزخ است. هر آنچه در عالم ملکوت است، مثالی در این عالم دارد و هر چه در عالم دنیاست، دارای نمونهای در ملکوت است و انسان پیوسته در میان این دو مثال سیر میکند: ﴿يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ﴾[4] . ایشان در پاسخ، ملاک بسیار ارزندهای تعیین فرمودند و اظهار داشتند: «هر آنچه که واجد تمثّل اخروی و شرط کمالات اخروی باشد، انسان باید طالبِ آن باشد». سپس مثال زیبایی زدند و فرمودند: طلاب که طالبان علم هستند، باید قناعت را که متعلق به امور دنیوی است مدیریت کنند، اما هرگز در علم قانع نباشند. بعد جمله زیبایی فرمودند که ما در یکی از کتب خود آن را توضیح دادهایم؛ ایشان فرمودند: «قناعت در مال، مطلوب است، اما در علم، مطلوب نیست». هر کس در علم قانع گردد، برای خود مرتبه «فارغالتحصیلی» قائل میشود و رسیدن به این حد، به معنای استکفا و بینیاز دانستن نفس از تعلیم و تعلّم است که آفتی مهلک به شمار میرود. انسان سالک نباید در سیر و سلوک خویش به مرحله «یَقِف» برسد؛ چراکه توقف مانع از دستیابی به «سکوت معنادار» خواهد شد.
0.1.5- ۱.۵- حقیقت سکوت معنادار و مراتب ادراک سمعی
سکوت معنادار همان حالتی است که در سیره اصحاب در محضر رسول اکرم (صلیاللهعلیهوآله) وجود داشت؛ مجلسی که سراسر در حال افاده و استفاده بود. این شیوه عیناً در ارتباط رسول خدا با جبرائیل امین نیز جریان داشت؛ انبیای الهی به ندرت و صرفاً در صورت نیاز از فرشتگان وحی پرسش مینمودند و در اغلب احوال، اهل صمت، استماع و اسماع بودند. چون در شنوایی، گاه شنیدن است، گاه گوش فرادادن و استماع دقیق، و گاه عمل به مسموعات؛ که امید است خداوند توفیق تحقق این مراتب را به همگان عنایت فرماید.
0.1.6- ۱.۶- نقش تکریم متکلم در انضباط کلامی و حفظ کرامت انسانی
عامل دیگری که به مدیریت کمگوییِ معنادار مدد میرساند، این است که انسان در مقام دریافت علوم همواره در موضع تعظیم و تکریم قرار گیرد نه در موضع تحقیر؛ حتی نسبت به متعلم نیز باید مقام تکریم رعایت شود؛ چراکه در حقیقت خودمان مورد تکریم واقع شدهایم؛ ﴿وَ لَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ﴾[5] را در زندگی خود مدیریت کنیم. اگر اصل تکریم، مدیریت خشم، ایجاد امیدبخشی، سکوت و صمت در زندگی عملیاتی شود — همانگونه که در محفل رسول الله به تمامی مدیریت میشد — جهات اساسی حدیث شریف حلیة النبی محقق خواهد شد.
0.2- مبانی ساختاری و فقهی فقه المشاوره
0.2.1- ۱- هدف مشاوره اسلامی
در مباحث فقه المشاوره تبیین گردید که مشورت، یک ضرورت، یک نیاز و دارای حکم اولیه «استحباب» است که هم امور فردی و هم مسائل اجتماعی را به صورت عام شامل میشود. در مشاورههای مصطلح، مشاور راهکارها، تجارب و الگوهای آسیبزدایی خود را در اختیار مستشیر قرار میدهد تا بر معضل خویش فائق آید. در مشاوره اسلامی نیز این ابعاد وجود دارد؛ یعنی هدایت، نصیحت و توسعه ظرفیت طرفین (اعم از مشیر، مشاور و مستشیر) لحاظ میگردد و نیازمند استعداد و قابلیت است. غایت مشاوره اسلامی، نیل به «تکامل معرفتی» است و کمال معرفت در اطاعت از اوامر الهی تحقق مییابد. یک مشاور میتواند مشاوره اصطلاحی خود را با انضمام قصد قربت و تنظیم گفتار و استماع برای رضای پروردگار، به یک عمل عبادی و مشاوره اسلامی تبدیل سازد. در فقه مصطلح، احکام خمسه (وجوب، استحباب، حرمت، کراهت، اباحه) جریان دارد، اما در قلمرو اخلاق، عرفان و سیر و سلوک، افعال انسان از دو حالت خارج نیست: یا دارای حکم «استحبابی» است و یا واجد حکم «وجوبی». بر همین مبنا، گاه به جهت مقدمات، مقارنات و لواحقِ پیرامونیِ یک عمل، مشاوره از حکم استحباب فراتر رفته و عنوان «وجوب» پیدا میکند. برای نمونه، هرگاه نهادی طلبگی، دانشگاهی یا استخدامی به منظور گزینش نیروهای مستعد ناگزیر از مصاحبه و بررسی صلاحیتها باشد، این فرآیند پرسشوپاسخ و همچنین آگاهیبخشی نسبت به اهداف مجموعه، مصداق مشورت خواهد بود. علاوه بر آیاتی نظیر ﴿وَ شَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ﴾[6] ، ﴿وَ أَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ﴾[7] و آیه تشاور، آیات ناظر به هدایت، ارائة الطریق و ایصال الی المطلوب و حتی آیات مراحل متعدد تقوا نیز مؤید این معناست. آیه شریفه: ﴿فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُوا وَ اطیعوا وَ أَنْفِقُوا﴾[8] مشتمل بر سه امر الهیِ راهبردی است که اگر در فرآیند مشاوره مدیریت شود، برای قوام ساختار مشاوره اسلامی کفایت خواهد کرد. غایت بنیادین مشاوره اسلامی، ایجاد رشد جمعی به منظور نیل به «توحید نظری» و به ویژه «توحید فعلی» است. هدف، رساندن فرد آسیبدیده به نقطهای متمرکز و آرامشبخش (طمأنینه) است که ما اسم آن را توحید فعلی میگذاریم؛ نقطهای که قول حتمی میدهم اضطرابها را زائل و طمأنینه را مدیریت و حتی ایجاد میسازد.
0.2.2- آسیبشناسی
کسی که دچار آسیب روحی میگردد، در حقیقت تحت هجمه دشمنان قرار گرفته است؛ چه دشمنان داخلی، چه خارجی و چه نفسانی؛ دشمن نفسانی خارج از نفس نیست، بلکه این خودِ نفس است که گاه دست به «دشمنپردازی» میزند و اضطراب تولید میکند و گاه نیز با «دوستسازی» موهوم و ایجاد وابستگیها و دلبستگیهای کاذب، اضطراب را در وجود خویش بازتولید مینماید.
0.2.3- مشاوره؛ یک ضرورت عقلایی
تمامی انسانها مخاطب خطابات الهی و مکلّف به اوامر و نواهی هستند. همانگونه که در فقه مبرهن است، وجوب تقلید («یجب علی الانسان التقلید») پیش از آنکه حکمی شرعی باشد، حکمی عقلی است که از باب شکر منعم و ادراک رابطه خالق و مخلوق انتزاع میگردد و وجوب شرعی متأخر بر آن، صرفاً جنبه تأیید و تأکید دارد. بر همین قیاس، مشاوره یک ضرورت عقلایی و حکم عقلی است که مورد امضا و تأیید شارع مقدس قرار گرفته است، نه آنکه شارع برای آن حقیقت شرعیه نوبنیادی تأسیس کرده باشد. فقه المشاوره متکفل تبیین حدود مجاز پرسشها و پاسخها در نشستهای مشورتی است. مشاوره اسلامی برآمده از رشد عقل جمعی جهت رهایی از خودرایی و استبداد به رأی است «مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ هَلَكَ»[9] که ثمره آن دستیابی به کمال و تکاملی است که علاوه بر معرفت علمی، معرفت عملی نیز خواهد آورد. در این معرفت علمی، مشاوره اصطلاحی هم هست؛ و بعید نیست که راهکارهایی که تجربه کرده و مطرح میکند خیلی اوقات نیز جواب دهد.
0.2.4- ۴- مرزهای فقهی در تزاحم مشاوره اسلامی و روشهای درمانی مصطلح
در موارد متعددی میان احکام شریعت و نسخههای مشاوران اصطلاحی، تزاحم و تصادم رخ میدهد؛ برای مثال، اگر راهکار پیشنهادی مشاور اصطلاحی مستلزم ارتکاب غیبت، تهمت، سوءظن نسبت به دیگران یا تجویز ارتکاب محرّمات (همچون استعمال مایعات حرام به بهانه درمان سریعتر) باشد، در اینجا فقه المشاوره ورود کرده و مرزهای احکام اولیه و ثانویه را تبیین مینماید. مفاهیم اخلاقی چون نصیحت و هدایت، از ارکان جداییناپذیر این فرآیند است.
0.3- ابعاد ساختاری مشاوره اسلامی
0.3.1- ۱- الگوگیری از تشاور در از شیر گرفتن کودک
قرآن کریم تشاور را از کوچکترین و بنیادیترین هسته تربیتی، یعنی مشاوره میان والدین در خصوص از شیر گرفتن کودک، آغاز مینماید تا طفل کمترین آسیب را متحمل گردد. در دهه شصت جهت تبلیغ ماه مبارک رمضان در یکی از شهرستانها مستقر بودیم. میزبان، منزلی دو بخشی داشت که یک بخش را در اختیار ما قرار داده بود. فرزند پنج یا شش سالهای داشتند که همچنان از پستانک استفاده میکرد و با وجود نزدیکی سن مدرسه، والدین در جدا کردن او از این ابزار عاجز مانده بودند. در پی ایجاد انس، صمیمیت و همراهی در بازیهای کودکانه، روزی که به سوی ما آمد، اول او را تشویق کردم و بعد به او گفتم: دو دوست که قصد همبازی شدن دارند باید وضعیت یکسانی داشته باشند؛ من پستانک ندارم، تو چرا پستانک داری؟ کودک با شنیدن این سخن، پستانک را به اختیار خویش کنار گذاشت و این تعلق روحی پایان یافت.
0.3.2- اهمیت آسیبشناسی
یک مشاور باید آسیب شناس باشد؛ چرا که هدف او رساندن مراجع به رشد عقلانی است و رشد عقلانی نیز مستلزم شناخت آسیبها و مشخص کردن جهت میباشد.
0.3.3- ریشهیابی آسیبها
این تمثیل عینی نشان میدهد که نخستین وظیفه مشاور، رهانیدن مراجع از دلبستگیها و وابستگیهای آسیبزا است. منشأ عمده آسیبهای روانی، ابتلای مفرط به «حبّ» یا «بُغض» است و در روانشناسی علمی نیز باید به این حقیقت توجه شود؛ مصداق قاعده مسلّم: « حُبُّكَ لِلشَّيْءِ يُعْمِي وَ يُصِمُّ»[10] . مشاور با اشراف بر این تعلقات، عقلانیت طرف را بارور میسازد.
0.3.4- ۴- مفهوم عدالت مشاورهای، استنطاق و ضرورت فراگیری فن مناظره
در ساختار مشاوره اسلامی، مشاور پس از طی مراحل رشد عقل جمعی، تهذیب نفس و احراز شایستگی اصلاحگری، به مرتبه «عدالت مشاورهای» دست مییابد. عدالت مشاورهای بدین معناست که مشاور به منظور فهم دقیق عارضه، به استنطاق حسابشده از آسیبدیده بپردازد تا زمینههای توافق مشترک بر مبانی موضوعه («امر متصالحٌ فیه») فراهم گردد. چه بسا مراجعان به دلیل شدت آسیب در موضع مناظره و جدال با مشاور برآیند؛ از این رو، تسلط مشاور بر آداب و فنون مناظره ضرورت مییابد تا بتواند مقاومتهای ناصواب را شکسته و فرد را به تسلیم در برابر حقیقت و پذیرش راهکارهای درمانی رهنمون سازد.
در تاریخ شیعه این درس، اولین فقهی است که در مورد فقه المشاوره مطرح میشود و انشاءالله میخواهیم با یک جامعیت و کارایی خاصی پیش برویم لذا در ساختار مشاوره اسلامی تأمل کرده و اگر مطلبی داشتید بفرمایید.