ثمرات مشاوره و تبعات ترک آن - ضمان اخلاقی و فقهی مشاوره در برخی از موارد/مشاوره اسلامی /فقه المشاورة

موضوع: فقه المشاورة/مشاوره اسلامی /ثمرات مشاوره و تبعات ترک آن - ضمان اخلاقی و فقهی مشاوره در برخی از موارد

1- حدیث اخلاقی (حلیة النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله)

بحمدالله در خصوصیات مجلس رسول مکرم اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بودیم. مجلس ایشان، مجلس حلم و حیاء و صدق یا صبر و امانت بود. مجلس حضرت، میدان تربیت وجودی (نه ماهوی) افراد است. این مربی کامل نه تنها با اقوال و کلمات که با تمام حالات، اینان را تربیت می‌کند. نفوسی می‌تواند مورد این کرامات و عنایات قرار می‌گیرد که حلم و حیاء و صدق و صبر و امانت را داشته باشد.

1.1- معنای امانت و امانت‌دار

امانت، یعنی جمعی که با هم ملاقات دارند و امنیت دارند و هم به خود و هم به دیگران آسیب نمی‌رسانند. نه راه‌بندان برای دیگران هستند و نه دیگران را راه‌بند خود می‌دانند. اینان آزادشده از تعقلات تزاحمی و تصادمی هستند. برای همین می‌توان گفت که این خصوصیت تربیتی می‌تواند خاص در تعلیم و تعلم نشود. کلاس و درس و بحث نیست؛ هرچند در محضر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، این تعلیم و تعلّم نیز هست.

1.2- خصوصیت مجلس تربیتی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله)

آن حضرت، بزرگ‌ترین مدرّس تربیتی است. بزرگ‌ترین متن قرآنی و عرفانی بیان می‌شود. تربیت در آنجا به بار مفاهیم نیست؛ بلکه تربیت در آنجا به حضور معانی است. در تشبیه مناقشه نیست. آیا دیدید که گاهی انسان در عالم خواب می‌بیند و بدون اینکه حرفی بزند، مفهوم را می‌فهمد؟ افاده و استفاده با کلمات نیست؛ بلکه با حالات است.

1.3- آثار رزق خاص الهی برای انسان

در ماه مبارک شعبان هستیم. ماه رزق الهی در مقام تعیّنات رزق الهی این‌طور است. اگر فطرت رزق اللهِ ما باز شود، رزق الله خاص پایان ندارد؛ استمرار دارد. انسان با دریافت رزق خاص الهی، رحیم می‌شود. رحیم، صفت مشبهه‌ای است که استمرار دارد. رحمان، فراوانی دارد، ولی معلوم نیست استمرار داشته باشد. او «رَئوفٌ بِالمُؤمِنینَ» می‌شود.

1.4- دو نوع سَیر سالک

سالک گاهی از حق به خلق حرکت می‌کند و گاهی از خلق به حق حرکت می‌کند. گاهی هر دو سیر حقی و خلقی با توجه به سیر حقّانی اوست. این، مقام دستگیری است.

1.5- رزق خاص سالکین

﴿وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا﴾.[1] این «هَون»، سیر و سلوک و رزق خاص است. اگر کسی به این رزق خاص رسید، مبارکش باشد. «وَ بِيُمْنِهِ رُزِقَ اَلْوَرَى»،[2] رزق خاص است که استمرار دارد. هرچند همه‌ی هستی به یُمن او مرزوقند، ولی اگر استعداد خاص داشت، رزق خاص دارد. این، همان خالد در بهشت می‌شود. این رزق خاص و خلود در بهشت را به حلم و بردباری می‌دهند. بردباری، یعنی بارش را با برد می‌برد.

1.6- قدرت انسان بر حمل امانت الهی

﴿إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾.[3] امانت الهی را به آسمان و زمین عرضه کردند، ولی این دو ابا کردند، ولی انسان که بارش بردباری است، حامل شد؛ تا جایی که به مقام امانت و امین الله می‌رسد.

ان‌شاءالله به خصلت‌هایی برسیم که نتیجه داشته باشد.

2- خلاصه جلسات گذشته

روزهای دوشنبه موضوع بحث، فقه المشاوره بود. ما به این نتیجه رسیدیم که آیات مشاوره را نه تنها خاص در آن سه آیه (تشاور،[4] شوری،[5] شاورهم[6] ) نمی‌دانیم؛ بلکه خیلی از اوامر و نواهی در قرآن را پیوند به مباحث فقه المشاوره می‌دانیم. مشاوره هم اثر تکوینی دارد و هم اثر تشریعی دارد.

3- تواتر معنوی روایات مشاوره

در مورد روایات مشاوره قائل به تواتر معنوی هستیم. روایاتی که به تواتر رسید، قابل اخذ و استنباط است؛ به خصوص حدیثی که خواندیم که دلالت بر این داشت که کسی که مشاوره کند، راه درست به او الهام می‌شود.[7] مشاوره، زیرمجموعه‌ی الهام الهی است.

4- مشاوره، امری عقلی و عقلائی و وحیانی

نه تنها مشاوره لازم است؛ بلکه گاهی یک ضرورت و امر بدیهی است. اگر با دقت بنگریم، تمام مردم در حال مشاوره‌اند؛ هرچند به صورت اصطلاحی مجلس مشاوره و جایگاهی نباشد. برای همین قائل هستیم که باید از عقل انسانی بگذرد و به حقیقت الهی متصل شود. مقام الهام، وحی نیست؛ ولی جدای از وحی نیز نیست.

مرحوم حاجی سبزواری در منظومه می‌فرماید تمام صور ذهنی از عالم قدس می‌آید و ذهن معدّ است.

«وَ الحَقُّ إِن فَاضَ مِنَ القُدسِیِّ الصُّوَرِ وَ إِنَّما إِعدادُهُ مِنَ الفِکَر».[8]

5- مشاوره، سبب بهره‌گیری از عقل دیگران

در مشاوره‌های اصطلاحی که می‌خواهند باورانه و یاورانه باشد، همه را در مسیر ﴿وَشَاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ﴾[9] می‌دانیم. از عقل دیگران بهره ببریم، مستبد نباشیم. «مَن شَاوَرَ ذَوِي الأَلبابِ دُلَّ عَلَى الصَّوابِ».[10] این هم دلالت بر اثر تکوینی و هم اثر تشریعی مشاوره دارد. ما مشاوره را اتصال به الهام الهی و وحی می‌دانیم که شعور مرموز و مشارکت در عقل قدسی الهی است که از آن امداد می‌گیرد.

6- آفت ترک مشاوره

«الاستشارة عين الهداية، وقد خاطر من استغنى برأيه»؛[11] نظریه‌ای که در آن مستشار نباشد، خیری نیست و انسان را به خطر می‌اندازد. وقتی این رأی‌ها تکمیل شد، شما به خیر می‌رسید. خیر، حقیقت نظام وجود است. «لا خیر» در این روایت به لحاظ مبنای اصولی، نفی جنس است و اطلاق دارد.

7- حکم تکلیفی عمل بدون مشاوره

آیا علاوه بر ارشاد، حکم فقهی هم قابل استفاده است؟ اگر مشورت نکنیم و موجب فساد شود، جایز نیست؛ یعنی حتما باید مشاوره انجام شود. نمی‌توان در کارهای بدون مشورت وارد شد.

8- مشاوره در اصناف مختلف شغلی

به نظر ما رأی هم اعم از رأی فردی و جمعی و حکومتی است. رأی هم عام است. از دیدگاه ما مشاوره باید همگانی شود. در اکثر اماکن بدون مشاور نیستند؛ مانند مستشار نظامی، مشاور علمی و مشاور اصطلاحی.

9- تفاوت مشاوره اصطلاحی با مشاوره اسلامی

باید قبل از شروع کارهای‌مان سراغ مشاور برویم، نه اینکه برویم و آسیب ببینیم و بیاییم. فرق مشاوره اسلامی با مشاوره اصطلاحی این است که در مشاوره اصطلاحی، شخص، آسیب‌دیده است و می‌خواهد درمان شود، ولی در مشاوره اسلامی پیشگیری است و قبل از آسیب می‌خواهد او را درمان کند.

10- ضمان اخلاقی و فقهی مشاوره در بعضی از موارد

از روایاتی، مانند: «مَن شَاوَرَ ذَوِي الأَلبابِ دُلَّ عَلَى الصَّوابِ»،[12] می‌توان به دلالت التزامی استفاده کرد که خود مشاوره، ضمان اخلاقی، بلکه شاید ضمان اجرایی و فقهی هم بیاورد. اگر مشاوری مشورتی داد و بر اساس آن کار حقیقی یا حقوقی کرد و مستلزم خسارت شد، آیا ضمان دارد، یا خیر؟ قطعا اگر حق نباشد، به یقین آفت و ضمان هم دارد.

11- مشاوره، سبب رسیدن به رشد

در روایت دیگری پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: «ما مِن رَجُلٍ يُشاوِرُ أَحَداً إلّا هُدِيَ إِلَى الرُّشدِ».[13] رشد، بلوغ فکری است. اگر ما شرط ورود در برخی مسائل را رشادت و رشید بودن بدانیم، شاید لازم باشد مشاوره واجب شود. گاهی در بحث ازدواج، عنوان رشیده هست. فتوای مشهور این است که سراغ سال برویم. 9 سال یا 15 سال [سنّ دختران برای ملاک رشیده بودن]، تخصیص است، یا تمثیل است؟ در تجارت و معامله هم همین است. بحثی است که معامله‌ی بچه‌ای که بالغ نیست، چیست؟ اگر بچه‌ای نابالغ و رشید بود، حکمش از جهت تکلیفی و وضعی چیست؟ هر دو حکم یکی است، یا خیر؟

12- لزوم موضوع‌شناسی و دفع آسیب‌ها در مشاوره

فروع مختلفی دارد. عرض ما این است که به لحاظ ظاهر و دلالت این حدیث،‌ استقاده می‌شود که باید مشاوره را رواج دهیم. خیلی از مراکز مشاوره‌ی ما باید موضوع‌شناسی کنند و قبل از ابتلاء دفعش کنند، نه رفعش. پیشگیری بهتر از درمان است.

13- علما، مرجع مشاوره در زمان‌های سابق

در امر ازدواج خیلی‌ها آسیب می‌بینند.برای ثبت مهریه‌ها قبلش شرط می‌گذارند که نتیجه‌ی مشاوره را بیاورند. قدیم هم علمای آبادی و بزرگانِ آن نظر می‌دادند. بعد از خواستگاری با عالم دینی مشورت می‌کردند و فصل الخطاب بود. به حسب ظاهر مرکز مشاوره نبود؛ ولی به حسب حقیقیت بود.

باید در ادامه بحث کنیم که ساختار مشاوره چیست و آغاز و انجامش کجاست؟