1405/08/17
بسم الله الرحمن الرحیم
فقه معاصر/فقه بانکداری قاعده قرعه /واقع سازی قرعه/ادله روایی/حال تنافی حکم ظاهری در روایات قرعه
محتويات
0.1- ۱- بحث اخلاقی0.1.1- ۱.۱- تنوع درجات درک اصحاب
0.1.2- ۱.کیفیت حضور اصحاب در محضر رسول اکرم
0.1.3- ۱.تفاوت صمت و سکوت
0.2- مباحث فقه بانکداری (قاعده قرعه)
0.2.1- ۱- اماریت قرعه
0.3- ادله روایی
0.3.1- ۱- واقع سازی قرعه
0.3.2- شرطیت تفویض امر به خداوند در استخراج سهم اصوب
0.3.2.1- ۱- امکان واقعسازی قرعه و معنای سهم اصوب
0.3.3- اعدل بودن نتیجه قرعه
0.3.4- ۴- حل تنافی ظاهری در روایات قرعه
0.3.5- اثر دعا؛ رساندن به واقع
0.3.6- ۴- قرعه؛ حکم ظاهری یا واقعی؟
0.3.7- ۵- تحلیل منشأ خطای در قرعه

موضوع: فقه معاصر/فقه بانکداری قاعده قرعه /واقع سازی قرعه/ادله روایی/حال تنافی حکم ظاهری در روایات قرعه
0.1- ۱- بحث اخلاقی
0.1.1- ۱.۱- تنوع درجات درک اصحاب
در محضر حالات آقا رسول الله (صلوات الله و سلامه علیه) و مجلس ایشان هستیم؛ زیرا ترسیم مجلس و محفل حضرت، بسیار شنیدنی است؛ نه تنها برای همه امت اسلام، بلکه برای تمام امتها در نظام عالم و آدم. میشود اینگونه استفاده کرد که وحی بر آقا رسول الله، از مکه و به تعبیر ما از نقطه صفر عالم، آن هم از غار حرایی که غار نور و نورانیت است، آغاز گردید. سپس این افاضات آقا رسول الله در مدینه تجمیع گردید و در محفل حضرت ترسیم شد. تقاضا میکنم در این نکته بسیار تأمل بفرمایید که شروع جلسه آقا رسول الله بلکه تمام جلسات علمی و بهخصوص حوزههای علمیه، مبدأ آن جمعِ جسمانیِ آقا رسول الله و اصحابی است که در گرداگرد ایشان حضور داشتند (سلام الله و رضوان الله تعالی علیهم اجمعین)؛ و هر کسی نیز به وِفق وجود خویش دریافت داشت. به همین جهت ما صحابه را در یک رتبه نمیدانیم، بلکه صحابه را همانند تقوا مقول به تشکیک میدانیم؛ «صاحب کل شیء» مقول به تشکیک است. حقیقتی در حال تجلی است، نورانیتی نورافشانی میکند و نور اعظمی منوّر السماوات و الارض است، و این نور آسمانها و زمین را هر شخصی به قدر بصیرت، ابصار و بصر خویش دریافت میکند؛ که انشاءالله «رزقنا الله ایّانا» آن حقیقت نوریه حضرت را. ما بر این باور نیز هستیم که تمام مکاشفات و کراماتی که برای هر فردی در هر نقطهای از نقاط زمین رخ میدهد، و حتی کشف اسرار و علوم، جز به افاضه نورانیت حضرت به امر دیگری وابسته نیست. اینکه بیان میکنیم صلوات بر محمد و آل محمد (صلوات الله و سلامه علیه) آثار رحمتی خاص دارد، بر همین مبنا است.
0.1.2- ۱.کیفیت حضور اصحاب در محضر رسول اکرم
« وَ لَا يَتَكَلَّمُ إِلَّا فِيمَا رَجَا ثَوَابَهُ إِذَا تَكَلَّمَ أَطْرَقَ جُلَسَاؤُهُ كَأَنَّمَا عَلَى رُءُوسِهِمُ الطَّيْرُ وَ إِذَا سَكَتَ تَكَلَّمُوا وَ لَا يَتَنَازَعُونَ عِنْدَهُ الْحَدِيثَ وَ إِذَا تَكَلَّمَ عِنْدَهُ أَحَدٌ أَنْصَتُوا لَهُ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْ حَدِيثِهِ ». [1]
در این حدیث درباره همنشینان حضرت میفرماید: «جُلَسَاؤُهُ كَأَنَّمَا عَلَى رُؤُوسِهِمُ الطَّيْرُ»؛ چقدر تمثیل و ترسیم زیبایی است! همنشینان حضرت در محضر ایشان به گونهای مینشستند که گویا بر روی سرشان طیران و پرواز است. بدین معنا که مغز و فکر آنان در اختیار ایشان بود و با آن کلمات نورانی حضرت، گویا پرواز میکردند؛ بسیار تعبیر زیبایی است. میتوانیم این سخن را مطرح نماییم که وقتی وضعیت چنین است، انسان هنگامی که در یک جمعِ پرنده و پرندگانی قرار میگیرد، گاهی سخن نمیگوید و آرام است؛ چنانکه گفتهاند: «مراقب مرغ عشق باش که از بامی که برخاست، دیگر نمینشیند یا دیر مینشیند». میتوان این تعبیر را به کار برد و از این تمثیلات برای کمالاتمان استفاده کرد. در محافلی که میتوانیم ساکت باشیم و دریافت علوم داشته باشیم، بهخصوص در محضر بزرگان، باید سعی کنیم تا حد امکان، کمالاتِ استفاده را داشته باشیم؛ چرا که تا در مقام استفاده قرار نگیریم، در مقام افاده نمیتوانیم قرار بگیریم. لذا مجلس حضرت، مجلس سکوت تام بود. این آیه شریفه نیز که میفرماید: ﴿لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ﴾[2] ، یک جهت آن همین نکته است. هماکنون نیز که ما در خدمت شما هستیم، آوای رسول مکرم اسلام بلند است و تمام آواهای دعوتیِ همه داعیان الی الخیر، جز سراجاً منیراً چیز دیگری نیست؛ «رزقنا الله انشاءالله ایّانا و ایّاکم». این تعبیر، بسیار شگفتآور است که گویا بر سر همه این اصحاب، پرندگانی نشستهاند که اینان بام معارف هستند، و این پرندگان، ۳۰ مرغهایی هستند که میروند، سیمرغ شوند. تعبیری که در نسخه سیمرغ عطار آمده است؛ در آن سیمرغی که آنجا بیان میشود، بعضی آن را اشتباه تصحیح کردهاند و همه سیمرغها را با همان سیمرغِ ترکیبی نوشتهاند؛ به هر حال آنکه در آغاز ۳۰ مرغ است، تبدیل به سیمرغ میشود. این سیمرغ همان نفس کامله انسانی است که ۳۰ مقام از مقامات را داراست و به وحدت نائل میگردد؛ این مجلس، محفل سیر و سلوک حضرت است.
0.1.3- ۱.تفاوت صمت و سکوت
در پاسخ به این سؤال که: آیا آن نورانیتی که حضرت داشتند، خود مبدأی برای دریافت فیض بود؟ بله، و این دریافت به وسیلهی صمت و سکوت بود؛ میان «صمت» و «سکوت» تفاوت وجود دارد[3] . تا آرامش ظاهری نداشته باشیم، به آرامش باطنی نخواهیم رسید؛ ظاهر و باطن در یکدیگر تأثیر و تأثر دارند. هنگامی که هر دو جمع شوند، به طمأنینهای نائل میشویم که مفاد ﴿هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ﴾[4] است، و سکینه در قلوب مؤمنین ساری و جاری میگردد. اینکه فرمود: ﴿ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ﴾[5] ، این نزول بر قلب هماکنون نیز استمرار دارد؛ در زمان رسول مکرم اسلام از طریق وحی بود و اکنون از طریق الهام است. وحی قطع شد، اما الهام منقطع نگردیده است؛ و همین حقیقت، معنای ﴿اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ﴾[6] است.
خدایا این مباحث را در محضر اولیای الهی، به برکت ولیّه الهی، حضرت معصومه (سلام الله علیها) در این ایام فاطمیه برای همه ما به اجابت برسان؛ آمین یا رب العالمین.
0.2- مباحث فقه بانکداری (قاعده قرعه)
0.2.1- ۱- اماریت قرعه
به این نتیجه رسیدیم که قرعه از امارات به شمار میرود. هنگامی که قرعه از امارات باشد، کاشف از مجهول و کاشف از واقع است؛ آن هم کشفی که تخلف از آن وجود ندارد. اکنون میخواهیم به این مطلب برسیم که آیا میتوان گفت قرعه که کاشف از واقع است، ما را به واقعی میرساند که «عند فقد الدلیل و عند فقد الاصل» باشد؟ و پس از آن، آیا میتوان گفت که اجرای قرعه اختصاصاً به دست معصوم و ویژه امام است، یا در اختیار دیگران نیز قرار دارد؟ اینها پرسشهایی است که در فرجام بحث از قاعده قرعه باید مورد استفاده قرار گیرد.
0.3- ادله روایی
در کتاب وسائل الشیعه، ابواب کیفیة الحکم، ، حدیث چهارم و پنجم؛ هر دو حدیث را ملاحظه بفرمایید، در این جهت است.
وعنه ، عن ابن أبي عمير ، عن جميل ، قال : قال الطيّار لزرارة :« ما تقول في المساهمة ؟ أليس حقّاً ؟ فقال زرارة : بلى ، هي حقّ ، فقال الطيّار : أليس قد ورد أنّه يخرج سهم المحقّ ؟ قال : بلى ، قال : فتعال ، حتّى أدّعي أنا وأنت شيئاً ، ثمّ نساهم عليه ، وننظر هكذا هو ؟ فقال له زرارة : إنّما جاء الحديث بأنّه ليس من قوم فوَّضوا أمرهم إلى الله ، ثمَّ اقترعوا ، إلاّ خرج سهم المحقّ ، فأمّا على التجارب فلم يوضع على التجارب ، فقال الطيّار : أرأيت إن كانا جميعاً مدّعيين ، ادّعيا ما ليس لهما ، من أين يخرج سهم أحدهما ؟ فقال زرارة : إذا كان كذلك جعل معه سهم مبيح فإن كانا ادّعيا ما ليس لهما خرج سهم المبيح».[7]
وعنه ، عن عبد الرحمن بن أبي نجران ، عن عاصم بن حميد ، عن بعض أصحابنا ، عن أبي جعفر ( عليه السلام ) ، قال :« بعث رسول الله ( صلّى الله عليه وآله ) عليّاً ( عليه السلام ) إلى اليمن ، فقال له حين قدم : حدِّثني بأعجب ما ورد عليك ، فقال : يا رسول الله أتاني قوم قد تبايعوا جارية ، فوطأها جميعهم في طهر واحد ، فولدت غلاماً ، فاحتجوا فيه ، كلّهم يدّعيه ، فأسهمت بينهم ، فجعلته للّذي خرج سهمه ، وضمنته نصيبهم ، فقال رسول الله ( صلّى الله عليه وآله ) : ليس من قوم تنازعوا ، ثمَّ فوَّضوا أمرهم إلى الله ، إلاّ خرج سهم المحقّ»[8] .
0.3.1- ۱- واقع سازی قرعه
در تفسیر عیاشی، ذیل آیهای که پیرامون حضرت یونس (علیهالسلام) بود و آیه را به عنوان ادله قرعه خواندیم، این حدیث نیز وارد شده است؛ در وسائل الشیعه، ابواب الحکم بالقرعة، حدیث بیست و دوم، این عبارت آمده: «فَجَرَتِ السُّنَّةُ بِأَنَّ السِّهَامَ إِذَا كَانَتْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ أَنَّهَا لَا تُخْطِئُ»[9] . تعبیر بسیار شگفتآوری است؛ مراد از سنت، روش معمول میان مردم است. اگر سنت را یک گام فراتر بگیریم، چنانکه اهل سنت نیز سنت را به همین معنا تعبیر میکنند، یعنی امری که قابل تغییر و تبدیل نیست. و اگر بالاتر از این بدانیم، همانند آنچه در قرآن کریم آمده است که سنت الهی تبدیلناپذیر و تحویلناپذیر است؛ ما شاید بگوییم سنتِ عرفی و شیوه مردم این است که «عند فقد الدلیل» و هنگامی که در خارج امری برایشان معین نیست و دچار تحیر و جهل هستند، به سراغ قرعه میروند و به همان قرعه عمل میکنند. پس عبارت «جرت السنة» بدین معناست که قرعه سَریان و جریان دارد. آیا میتوان گفت قرعه امری است که هم کاشف واقع است و یک قدم بالاتر، اگر با شرایطش انجام شود، واقعساز نیز هست و ما را به واقع میرساند؟ حدیث میفرماید: «فَجَرَتِ السُّنَّةُ بِأَنَّ السِّهَامَ إِذَا كَانَتْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ». بر این اساس میتوان استفاده کرد که ما باید قرعه را سه مرتبه تکرار نماییم؛ هماکنون نیز در پارهای از مواردی که تصمیم دارند کار را با دقت انجام دهند، قرعه را سه نوبت تکرار میکنند. «ثَلَاثَ مَرَّاتٍ أَنَّهَا لَا تُخْطِئُ»؛ یعنی دیگر به خطا نمیرود. این مضمون یک روایت بود.
0.3.2- شرطیت تفویض امر به خداوند در استخراج سهم اصوب
روایت دیگر در وسائل الشیعه، [10] ، ابواب میراث الغرقی، باب ۴، حدیث چهارم وارد شده است که: «مَا مِنْ قَوْمٍ فَوَّضُوا أَمْرَهُمْ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ،وَ أَلْقَوْا سِهَامَهُمْ، إِلَّا خَرَجَ السَّهْمُ الْأَصْوَبُ ». بنابراین ما نیاز داریم که پیش از قرعه، به مقام «تفویض» نائل شویم. مقام تفویض غیر از مقام صبر، تسلیم و توکل است. در توکل، انسان دیگری را میبیند و چون او را قویتر مییابد،[11] به او وکالت میدهد تا کارش را انجام دهد: «کلة الامور الی الغیر»؛ اما تفویض این است که انسان اصلاً خود را نسبت به دیگری هیچ به حساب نمیآورد؛ نه اینکه بگوید من هم میتوانم کار کنم اما وکیل بهتر عمل میکند، پس وکیل کار را انجام دهد؛ این حالت مربوط به مقام وکالت است. اما حقیقتِ مقام تفویض این است که کار را واقعاً واگذار میکند؛[12] و زمانی واگذار مینماید که خود را بیاختیار سازد. روایت میفرماید هیچ قوم و گروهی نیستند که امرشان را به خداوند تفویض نمایند «وَ أَلْقَوْا سِهَامَهُمْ إِلَّا خَرَجَ السَّهْمُ الْأَصْوَبُ»؛ و تیرهای خود را بیفکنند (قرعه بیندازند)، مگر اینکه آن سهم و تیر اصوب که به صواب نزدیکتر است خارج میگردد. این روایت از آن مواردی است که میتوان از آن نتیجه گرفت قرعه کاشف مجهولی است که ما را به واقع هدایت میکند؛ و مقدمه آن این است که هم سنت است، هم ثلاث مرات است و هم همراه با تفویض است؛ و چون تفویض حاصل شد، بر مدار حقانیت است.
0.3.2.1- ۱- امکان واقعسازی قرعه و معنای سهم اصوب
در پاسخ به این سؤال که آیا همه امارات واقعساز هستند یا تنها قرعه واقعساز است: اکنون نسبت به قرعه میگوییم چه بسا واقعساز باشد؛ بعید هم نیست که درباره سایر امارات نیز قائل شویم که کاشف از واقع هستند. اما در حال حاضر بحث ما اختصاصاً پیرامون قرعه است.
در پاسخ به این سؤال که تعبیر "الاصوب" در روایت، با واقعساز بودن منافات دارد: درصدد این هستیم که ببینیم آیا چنین امری ممکن است؟ «اصوب» یعنی به صواب نزدیکتر است؛ دستکم همین مقدار که به صواب نزدیکتر است ثابت میگردد. امروزه روش مردم چنین شده است که قرعه میاندازند، چه نزاعی در میان باشد و چه نزاعی نباشد، و نام هر فردی که بیرون بیاید، تراضی و رضایت دارند؛ این هم معنای اصوب است.
0.3.3- اعدل بودن نتیجه قرعه
روایت دیگر در کتاب وسائل الشیعه، باب ۴، حدیث چهارم آمده است که حضرت امام صادق (علیه الصلاة و السلام) فرمودند: «وَ أَيُّ قَضِيَّةٍ أَعْدَلُ مِنْ قَضِيَّةٍ يُجَالُ عَلَيْهَا بِالسِّهَامِ، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ»[13] . چه قضیهای عادلانهتر از آن قضیهای است که با سهام بر آن جولان داده شود؟ «یُجال» از جولان است، یعنی قرعه را بچرخانند؛ زیرا رسم آنان در اجرای قرعه همواره این بود که کلاههای نمدی خود را برمیداشتند، سهام را در آن مینهادند و هر کس برمیداشت، به نام هر فردی درمیآمد همان ملاک عمل بود. در کلام حضرت تعبیر «اعدل» به کار رفته است؛ سپس به آیه شریفه تمسک میفرمایند که درباره جریان حضرت یونس پیامبر (علیهالسلام) است که قرائت کردیم. در آیه خواندیم که قرعه انداختند؛ آن هم سه نوبت، و به نام حضرت یونس اصابت کرد و به آب افکنده شد؛ در این نکته دقت بفرمایید.
0.3.4- ۴- حل تنافی ظاهری در روایات قرعه
در دستهای دیگر از روایات — در همان ابواب حکم به قرعه، که مرحوم شیخ حر عاملی (رضوان الله تعالی علیه) بابی تحت عنوان «باب الحکم بالقرعة» منعقد کردهاند و روایات آن را پیشتر بررسی کردیم و تقسیمات آن را آوردیم و اکنون دستهبندی میکنیم — در باب ۱۳، حدیث یازدهم، این روایت نقل شده است: «كُلُّ مَا حَكَمَ اللَّهُ فَلَيْسَ بِمُخْطِئٍ»[14] . و در ادامه آمده است: «إِنَّ الْقُرْعَةَ تُخْطِئُ وَ تُصِيبُ»[15] . روایت ابتدا میفرماید هر آنچه خداوند به آن حکم کرده است، خطا در آن راه ندارد؛ این یک مقدمه است. قضیه و برهان دوم: قرعه نیز «ممّا حکم به الله» است. نتیجه این میشود که: «فهذه القرعة ممّا حکم به الله، فهو لیس بمخطئ». در اینجا مطلب جدیدی رخ مینماید؛ آیا میتوان گفت حکم الله هیچ تغییر و تبدلی ندارد و این نکته به معنای «جرت السنة» در قرعه است؟ این بحثی شایان توجه است. سپس در مقام پاسخ از این پرسش، فرمودهاند: «إِنَّ الْقُرْعَةَ تُخْطِئُ وَ تُصِيبُ»؛ یعنی قرعه گاهی به خطا میرود و گاهی به حق اصابت میکند. جمع میان این دو تعبیر این است که خودِ عملِ قرعه با این تعبیر گاهی خطا دارد و گاهی خطا ندارد؛ اما «حکم به خودِ قرعه» خطا ندارد، چرا که حکم الله است. هنگامی که این دو مطلب را ضمیمه کنیم، تنافی با یکدیگر نخواهند داشت. آنچه اکنون قصد استفاده از آن را داریم این است که قرعه سنت الهی است و سنت الهی تغییر و تبدیل نمیپذیرد، حکم الله است و حکم الله دگرگونی ندارد: «حلال محمد حلال ابدا الی یوم القیامة و حرامه ابدا حرام الی یوم القیامة»[16] . وقتی چنین شد، میگوییم قرعه بیفکنید. حال که قرعه انداختید، نتیجه قرعه به نام این شخص یا آن شخص تعیین میشود. بر اساس ظاهر همین روایت گاهی قرعهای که افکنده میشود به واقع اصابت مینماید و گاهی اصابت نمیکند؛ اما بر اساس القرعة لکل مجهول ، ما هماکنون که در حال قرعه زدن هستیم مصیب به واقع هستیم؛ چه به آن واقع برسد و چه نرسد که یک احتمال نیز رسیدن به واقع است.
0.3.5- اثر دعا؛ رساندن به واقع
عرض ما این است که طبق مقدمات روایی از قبیل لزوم دعا و وجود تفویض، همه اینها برای عبور از ظاهر به باطن و حقیقت است. در پاسخ به این سؤال که آیا دعا برای آن نیست که در مواردی که قرعه به واقع نمیرسد، اثرات منفی آن را برطرف سازد: آن هم یک جهت است، اما میتوان گفت این دعا برای آن است که ما را به واقع برساند؛ و به عبارت بهتر، این قرعه سنت الهی و حکم الله است و ما مأمور به حکم الله و مطیع آن شدهایم. اکنون که مطیع حکم الله شدیم، دارای ملاک حکمی هستیم؛ و جریان ملاک حکمی و سنت الهی، یعنی شیوهای عرفی و اجتماعی که تبدیل به سیره متشرعه و شرعی میگردد؛ و چون به سیره شرعیه منتهی شد، ما مُصاب هستیم؛ هم مصاب به معنای اصابتکننده به واقع و هم مُثاب به معنای نائلآمده به ثواب.
در پاسخ به این سؤال که آیا این مطلب همان مصلحت سلوکیه در واقعسازی است: نام آن را هر چه میخواهید بگذارید، ما به عنوان مصلحت سلوکیه کاری نداریم؛ سخن ما این است که این جریان، حکم الله گردید و ما حقیقتاً در حال اطاعت از حکم الله هستیم؛ و هر کس مجری حکم الله باشد: فهو الموفَّق و هو الموفِّق، و این حقیقتِ توفیق است.
0.3.6- ۴- قرعه؛ حکم ظاهری یا واقعی؟
در پاسخ به این سؤال که آیا قرعه حکم ظاهری است یا واقعی: اکنون حکم ظاهری است، اما بعید نیست ما را به حکم باطنی و واقعی برساند. عرض ما این است که با مقدمات تفویض و با تعابیری نظیر «جرت السنة»، میتوان گامی فراتر از حکم ظاهری نهاد و گفت چه بسا واقعساز نیز باشد؛ اکنون در حال بررسی روایات هستیم.
0.3.7- ۵- تحلیل منشأ خطای در قرعه
در پاسخ به این سؤال که آیا میتوان گفت خطای در قرعه مربوط به مقام اجراست، نه مقام جعل؛ خواه مجری آن امام باشد یا فرد دیگر: بله، میتوان این سخن را مطرح کرد که احیاناً خطاهایی که صورت میپذیرد، ناشی از این است که قرعهای که اجرا میشود دقیق نیست و شیوه اجرای آن بر روش صحیح منطبق نبوده است؛ این نیز مطلبی قابل تأمل است. به عبارت بهتر، نخستین شرط این بود که فرمودند: فَوَّضُوا أُمُورَكُمْ إِلَى اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى؛ گیر کار در همین تفویض اولیه است؛ اگر انسان واقعاً امر خود را واگذار نماید، خداوند نتیجه مطلوب را به او عطا میفرماید.
تأمل بفرمایید آیا میتوانیم به این نتیجه دست یابیم که مصلحت قرعه، مصلحتی دائمی است که دائرمدار واقع است یا خیر.