طرح بحث قرعه/قاعده قرعه /بانکداری اسلامی

موضوع: بانکداری اسلامی/قاعده قرعه /طرح بحث قرعه

0.1- ۱- بحث اخلاقی به مناسبت آغاز سال تحصیلی جدید (جایگاه امامت – خصوصیات رهبر شهید)

0.1.1- ۱.۱- افتتاح سال تحصیلی جدید و تسلیت شهادت مقام معظم رهبری

قال الرضا (علیه الصلاة و السلام): «إِنَّ الْإِمَامَةَ أُسُّ الْإِسْلَامِ النَّامِی وَ فَرْعُهُ السَّامِی».[1] خدا را شاکریم که توفیق، رفیق ما شد تا بحمد الله رب العالمین، سال تحصیلی جدید را آغاز کنیم و ان‌شاءالله در محضر آیات، روایات و فقه اهل‌بیت (علیهم‌السلام) باشیم. متأسفانه این اولین جلسه درسی ماست که پس از شهادت حضرت مقام معظم رهبریِ شهید (رضوان الله تعالی علیه) برگزار می‌شود. ان‌شاءالله روح ایشان شاد باشد و در عالم برزخ نیز ان‌شاءالله تبارک و تعالی همان‌گونه که در زمان حیاتشان بودند، ناظر به حوزه‌های علمیه، مراکز علمی، ایران و جهان باشند.

0.1.2- ۱.دو ویژگی برجسته مقام معظم رهبریِ شهید

درباره ایشان دو مطلب را عرض می‌کنم: مطلب نخست اینکه ایشان در موضوع‌شناسیِ برخی از احکام، واقعاً یکی از انسان‌های بسیار توانمند بودند. بنده شاید در سالیان گذشته برای عزیزانی که تشریف داشتند عرض کرده باشم؛ در سال‌های ۵۳، ۵۴ و ۵۵، ایشان در همان دوران می‌فرمودند: «من تا به‌حال ۴۵۰۰ جلد کتاب مطالعه کرده‌ام»!

مطلب دوم، دقت و حدّت ایشان در نظریه‌پردازی بود. ایشان معتقد بودند حوزه علمیه باید خاستگاه نظریه‌پردازی باشد و این امر نیازمند دقت در مبانی است.

0.1.3- ۱.خاطره‌ای از آیت الله شبیری

ضمن عرض تسلیت به مناسبت ارتحال فقیه عالی‌قدر، مرحوم آیت‌الله شبیری (رضوان الله تعالی علیه)، خاطره‌ای را نقل می‌کنم: ما در محضر حضرت آیت‌الله‌العظمی خوانساری (رضوان الله تعالی علیه) فقه کار می‌کردیم و به محضر ایشان ارائه می‌دادیم. روزهای جمعه نیز اصلاً تعطیلی نداشتیم و خدمت ایشان کار می‌کردیم؛ منتها جلسات روزهای جمعه وضعیت جدیدی پیدا می‌کرد؛ از جمله مرحوم آقای شبیری و برخی دیگر از بزرگان تشریف می‌آوردند و مرحوم آشیخ قوام وشنوه‌ای (شاگرد مرحوم محدث قمی) نیز برای ذکر توسل می‌آمد و جلسه بسیار پرباری بود. مرحوم آقا سید مصطفی خوانساری (رضوان الله تعالی علیه) در آن زمان که کامپیوتر نبود، به «حافظه علما» شهرت داشتند؛ هر کس نشان و آدرس حدیث یا مطلبی را نمی‌دانست، از ایشان سؤال می‌کرد و ایشان پاسخ می‌داد. بنده در آن ایام شرح منظومه تدریس می‌کردم؛ روزی از ایشان پرسیدم: آدرس این حدیث که درباره ابن‌عباس وارد شده «ابن‌عباس حِبرُ الأُمّة هست» (یعنی دانشمند امت اسلامی) کجاست؟ ایشان فرمودند: شما که منظومه می‌گویید، چاپ ناصری را بردارید؛ در فلان صفحه، حاشیه‌ای گنبدی‌شکل نوشته شده که در اواسط آن، جناب ملاهادی سبزواری عبارت «ابن‌عباس حبر الامه» را نقل کرده است. ایشان فرمودند یکی از جاهایی که من دیده‌ام آنجاست. شب به منزل آمدم و نسخه چاپ ناصری را دیدم و مشاهده کردم دقیقاً همان‌گونه است. ایشان خودشان می‌فرمودند: «کتابی که به دست من می‌رسد، تا آن را نخوانم داخل قفسه نمی‌گذارم».

در همان مجلس، روزی سخن از کرامات و بزرگواری‌های علما به میان آمد و مرحوم آقای شبیری در آن جمع خاطره زیبایی نقل کردند. ایشان فرمودند: روزی فلان عالم (فکر می‌کنم احتمالاً مرحوم کرباسی اصفهانی را فرمودند که البته اکنون باید نگاه کنم) نقل کرد که یکی از بزرگان به هند رفته بود و از مرتاض قوی هندی پرسید: شما این‌همه اخبار و اطلاعات را از کجا به دست می‌آورید که هرکس نزد شما می‌آید از جزئیات خبر دارید؟ آن مرتاض گفت: ما هنگامی که می‌خواهیم جدیدترین و بهترین اخبار را داشته باشیم، با روح چهار تن از علمای شیعه متصل می‌شویم و اخبار را می‌گیریم. این مطالب را باید برای مردم گفت؛ گذشته چراغ راه آینده است و این بزرگان بی‌جهت بزرگ نشده‌اند. بکوشید و بدانید که این حجره‌ها شاید مساحت کمی داشته باشند، اما حقیقتشان بسیار بزرگ است؛ حضرت امام، مرحوم آشیخ عبدالکریم حائری، مقام معظم رهبریِ شهید، مرحوم آقای شبیری و مرحوم آقای خوانساری همگی از همین حجره‌ها برخاسته‌اند. آن مرتاض نام آن چهار عالم را چنین برشمرد:

    1. روح مرحوم میرزای شیرازی.

    2. روح مرحوم میرزای رشتی؛ همه این‌ها جزء متحولین در علم و عمل بودند و به تعبیر مقام معظم رهبریِ شهید تحولاتی در علم ایجاد کردند.

    3. مرحوم آقا سید اسماعیل صدر؛ که جد همه صدری‌ها چه در قم و چه در عراق و حتی شهید سید محمدباقر صدر هستند.

    4. سید محمد پیغمبر؛ ذکر این نام برای آن جمع هم تازگی داشت. هم مرحوم آقای شبیری و هم مرحوم آقای خوانساری توضیح دادند که «آقا سید محمد پیغمبر»، برادر بزرگ جناب آقا سید جواد خامنه‌ای (پدر مقام معظم رهبریِ شهید) و در حقیقت عموی بزرگ حضرت آقا بودند. در پاسخ به سؤال یکی از بزرگان حاضر در جلسه (که گمان می‌کنم جناب آقای استادی بودند، هرچند شک از بنده است) درباره علت این نام‌گذاری، فرمودند: ایشان در زمان خود به قدری اخبار غیرمعمول را پیش‌بینی و بیان می‌کرد که به «سید محمد پیغمبر» معروف شده بود. (نام اخوی بزرگ مقام معظم رهبری نیز که در قید حیات هستند، ظاهراً به احترام همین عموی بزرگوار سید محمد گذاشته شده است).

0.2- تبیین حدیث شریف رضوی در باب شجره امامت

اعزه من! ما بی‌صاحب نیستیم؛ ما ولیّی همانند امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) داریم و دارای حقیقتی به نام امامت هستیم که حضرت امام رضا (علیه الصلاة و السلام) درباره آن فرمودند: «إِنَّ الْإِمَامَةَ أُسُّ الْإِسْلَامِ النَّامِی وَ فَرْعُهُ السَّامِی». اسلام نامی، اسّ و اساسش بر پایه امامت است و شما مطمئن باشید اکنون در ساقه این امامت مشغول تحصیل، تحقیق، تهذیب و تزکیه هستید.

0.2.1- ۱- معنای لغوی سامی

«سامی» از سُمُوّ و به معنای علوّ است (همان‌طور که در وجه تسمیه «اسم» در بسم الله الرحمن الرحیم گفته شده که از سموّ و رفعت گرفته شده است).[2] هر اندازه ریشه درخت قوی‌تر باشد، شاخه‌های آن شاداب‌تر خواهد بود. امامت، شجره طیبه و طوبی است و به اعتقاد منِ طلبه، شاخه‌های این درخت امامت، شما طلاب و فضلای حوزه‌اید که نشانه‌ها و تاج الهی را بر سر دارید.

0.2.2- برسی معنای طوبی

درباره «طُوبَی» دو وجه وجود دارد:

    • اگر اسم باشد،[3] از «طیّب» است؛ یعنی هرگاه پاکان عالم در مکانی گرد آیند، طوبی محقق می‌شود.

    • اگر وصف باشد،[4] نام حقیقتی است که در روایات از اوصاف حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) دانسته شده است. این امامت همواره در معرض تهاجم دشمنان بوده و وظیفه صیانت از آن بر عهده ماست. توصیه می‌کنم برای شکرگزاری این نعمت، هر روز پس از نماز صبح با زیارت حضرت صاحب‌الزمان (علیه السلام) و فراز «إِنِّی أُجَدِّدُ لَهُ فِی هَذَا الْیَوْمِ وَ فِی کُلِّ یَوْمٍ عَهْداً وَ عَقْداً وَ بَیْعَةً»،[5] عهد و بیعت خود را تجدید کنید و با عمل و انتقال این معارف به نسل‌های آینده، به این پیمان تداوم بخشید.

0.3- سیره اخلاقی و علمی علامه حسن‌زاده آملی

در سالگرد حضرت علامه حسن‌زاده آملی (قدس سره) بر سر مزارشان عرض کردم که ایشان ابرمرد معرفت نفس بودند. شناسنامه معرفتی ایشان را باید در آثاری چون کتاب «عیون مسائل النفس» و «انسان کامل از دیدگاه نهج‌البلاغه» و همچنین «هزار و یک نکته»، «هزار و یک کلمه» و رساله «إنه الحق» مشاهده کرد. رمز موفقیت ایشان داشتن برنامه بود؛ در طول بیش از سی سال مصاحبت، بارها دیدم که قلم در دستشان در حال نوشتن بود، یا قلم را پشت گوش گذاشته بودند تا همواره آماده نوشتن باشند. طلاب نیز باید در ابعاد علمی و عملی برنامه‌ریزی منظم داشته باشند.

0.3.1- تدریس استاد، حتی در روزهای تعطیل

در طول بیش از سی سال گذشته، ما همواره در روزهای تعطیل حوزه نیز تدریس داشتیم و در این ایام، کتب منطقی و حکمی نظیر شرح منظومه، الجوهر النضید، شفا و اشارات و نیز متون ریاضی و نجومی نظیر خلاصة الحساب و هیئت تدریس می‌شد.

0.4- اصول استنباط و رابطه فقه و اصول

0.4.1- ۱- اهمیت موضوع‌شناسی در استنباط احکام

اگر فقیه موضوع‌شناس باشد، قطعاً حکم‌شناس خواهد بود؛ زیرا در بسیاری از موارد این موضوع است که حکم را دگرگون یا مشخص می‌کند. بنابراین باید در ادله و اصول استنباطی با دقت تمام گام برداشت.

0.4.2- حقیقت درس خارج و نقد تورم علم اصول

مباحث خارج فقه تمرین «فعلیتِ استنباط» است، نه تمرین «به استنباط رسیدن». شما باید مجتهدین جوانی باشید که با اعتماد به نفس به استنباط مسائل مستحدثه بپردازید. در پاسخ به این پرسش که گستره علم اصول تا چه میزان باید باشد: به نظر بنده اطلاق «اصول فقه» از باب تغلیب است و واژه فقه در اینجا به معنای اعم و عام به کار رفته است؛ هرچند عمده کاربرد آن در فقه خاص است. توصیه اکید دارم که در مباحث اصولی، اصول را بی‌جهت حجیم و بزرگ نکنید. به تعبیر مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردی (رحمة الله علیه)، اصول حجم بی‌فایده‌ای پیدا کرده است. باید تنها آنچه را که برای استنباط ضرورت دارد منقّح کنید و بر تدقیق در آیات و روایات متمرکز شوید.

0.5- گزیده جلسات گذشته و ورود به مبحث قرعه

0.5.1- ۱- سیر بحث در فقه بانکداری

بنای ما همواره بر بررسی مسائل مستحدثه و پاسخگویی به مسائل روز بوده است. در مباحث بانکداری اسلامی که حدود چهار سال به طول انجامیده، وارد بحث «قرارداد مشارکت» شدیم و در بحث تقسیم سهام میان شرکا، به مسئله «قرعه» رسیدیم.

0.5.2- طرح مسئله در قاعده قرعه

مبحث محوری که باید مورد تأمل قرار گیرد این است که آیا قرعه علاوه بر تشخیص موضوع، در تعیین حکم نیز راهگشا و معتبر است یا اینکه اعتبار و حجیت آن منحصراً به مقام تشخیص موضوع اختصاص دارد؟

0.6- وظایف حوزویان در شرایط هجمه دشمن و مسئولیت مسئولان

0.6.1- ۱- رسالت اجتماعی و دفاعی حوزه در تهاجم بیگانگان

امروز که کشور مورد هجوم بیگانگان قرار گرفته است، وظیفه عالم فرزانه و طلبه متدین، حضور فعال در صحنه و حفظ اتحاد و وحدت است. حوزه باید در فیضیه و دارالشفاء درس بخواند، اما آثار علمی آن باید در جامعه و میان مردم آشکار شود. امروز وظیفه دفاع در شمار اولی‌ترین تکالیف ماست.

0.6.2- محتوای پیام ارسالی به مقام معظم رهبری

ضمن تشکر از پاسخ محبت‌آمیز مقام معظم رهبری به پیام این‌جانب و تقدیر از هیئت اعزامی ایشان، حقیقت موضع ما همان عبارت ﴿هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَیْنَا﴾[6] است؛ ما درس می‌خوانیم تا فدایی اسلام باشیم. در صدر پیامی که برای ایشان ارسال کردم، به آیه شریفه ﴿وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً﴾[7] تمسک شد. این آیه مشتمل بر یک شرطیه‌ی متصله‌ی برهانی است که مقدم و تالی آن پیوند قطعی دارند؛ هر کس در این صراط مظلومانه به شهادت برسد، ولیّ او تا قیامت صاحب سلطنت و پیروزی است. مصداق اتم این سلطنت، ولایت حضرت امیرالمؤمنین و امام حسین (علیهما السلام) است و ولیّ این مقتول و شهید، حضرت بقیة‌الله الاعظم (عجل الله تعالی فرجه الشریف) می‌باشد. اهمیت جایگاه ولایت و امامت تا بدان‌جاست که مرحوم علامه حلی در کتاب «ألفین» دو هزار دلیل مستقل برای اثبات امامت اقامه می‌کند.

0.6.3- ایستادگی در برابر محاسبات نادرست مستکبران

دشمنان بدانند که محاسبات مادی‌شان به جهت اطلاعات غلط، اشتباه است. آنان باید کارشناسان و خبرنگاران اهل فهم را بفرستند تا مشاهده کنند چگونه طلبه‌هایی که کفنشان عمامه و لباسشان عباست، در حجره‌های محقر رشد کرده و بدون هیچ واهمه‌ای در برابر بزرگ‌ترین قدرت‌های عالم ایستادگی می‌کنند. وعده نصرت الهی در آیات ﴿إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ﴾.[8] و ﴿وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ﴾،[9] قطعی است. همچنین باید از فداکاری‌های مردم وفادار و نیروهای نظامی که ماه‌ها به طور مستمر در مناطق مرزی و بیابان‌ها مشغول پاسداری هستند قدردانی کرد.

0.6.4- ۴- لزوم حمایت معیشتی مسئولان از پژوهشگران حوزه

از مسئولان محترم حوزه تقاضا داریم با اهتمام بیشتری به طلاب و فرزانگان حوزه توجه کنند. هرچند اهل علم چشم‌داشتی به مسائل مادی ندارند، اما مسئولان باید بستر مناسب را فراهم سازند تا همان‌طور که مقام معظم رهبری فرمودند حوزه کانون نظریه‌پردازی باشد؛ و این هدف زمانی محقق می‌شود که دغدغه‌های اقتصادی فضلا برطرف شده و با آرامش خاطر به تولید علم بپردازند.

خدایا! در فرج حضرت صاحب‌الزمان (عج) تعجیل فرما. شهدای ما و مقام معظم رهبریِ شهید را با امام حسین (ع) محشور گردان و تلاش ما را در راه دفاع از اسلام به پیروزی نهایی متصل فرما. غفر الله لنا و لکم و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته.