خصوصیات بارز عالم اهل خشیت_ عامل انحراف شخص عالم و راه برون رفت از این انحراف/علم عالم و خشیت الهی_ رابطه‌ی علم عالم با خشیت الهی /اخلاق کاربردی

موضوع: اخلاق کاربردی/علم عالم و خشیت الهی_ رابطه‌ی علم عالم با خشیت الهی /خصوصیات بارز عالم اهل خشیت_ عامل انحراف شخص عالم و راه برون رفت از این انحراف

1- اختصاص خشیت الهی به علما

وَ أَخْبَرَنِي أَبُو حَفْصٍ عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مَهْرَوَيْهِ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَيْمَانَ اَلْغَازِي ، قَالَ: حَدَّثَنَا اَلرِّضَا عَلِيُّ بْنُ مُوسَى ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي عَلِيُّ بْنُ اَلْحُسَيْنِ ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي اَلْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ (عَلَيْهِمُ اَلسَّلاَمُ) قَالَ: سَمِعْتُ أَمِيرَ اَلْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ) يَقُولُ: «اَلْمُلُوكُ حُكَّامٌ عَلَى اَلنَّاسِ، وَ اَلْعِلْمُ حَاكِمٌ عَلَيْهِمْ، وَ حَسْبُكَ مِنَ اَلْعِلْمِ أَنْ تَخْشَى اَللَّهَ، وَ حَسْبُكَ مِنَ اَلْجَهْلِ أَنْ تُعْجَبَ بِعِلْمِكَ».[1] {بعضی نسخه‌ها بعقلک دارد}.[2]

ما در احادیث اخلاقی جلسه‌های گذشته عرض کردیم که خشیت الهی منحصر به علما است. طبق قضیه محصوره ﴿إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء﴾؛[3] خشیت خاص به این طایفه است.

1.1- خصوصیات بارز عالم اهل خشیت

عالمی اهل خشیت است که قول او فعلش را و فعل او، قولش را تصدیق کند. دو طرفه است. به قول اهل حکمت طوری باشد که قضایای که از خارج هم می‌گیرد قضایایی باشد که با اندیشه او سازگار باشد. اندیشه او حاکم بر فعل و کار او باشد. حضرت می‌فرمایند از دانش همین بس که انسان از خدا بترسد. کلمه حسبی در دعاهای ما زیاد است؛ «حَسْبِيَ‌ اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ».[4] کفایت می‌کند از دانش اینکه از خدا بترسد. علمی که به خشیت منتهی شود کمال علم است و این صفت کمال علم است. علمی منتج است که به خشیت برسد. اصطلاحات کارایی ندارد. فقط تا یک جایی کاربرد دارد. برای دائرة‌المعارف‌ها و کتاب‌ها خوب است برای عرضه مناسب است؛ ولی همین اصطلاحات اگر از دارایی نفسانی باشد ارزشمند است. باید بکوشیم خشیت الهی را در دلمان نهادینه کنیم. اگر خدای نکرده انسان عالم باشد ولی خداترس نباشد هیچ علمی او را فایده ندارد و نجاتش نمی‌دهد. اگر علمش تبدیل به عمل به اوامر الهی و ترک نواهی شد موفق است. اینکه گناه نکند. گناه مسیر علم را دچار دست‌انداز می‌کند. دست‌اندازهای علمی شبهات علمی و شهوات عملی است. عالم خداترس از این دو به دور است.

1.2- عامل انحراف شخص عالم و راهکار برون رفت از این انحراف

در فراز دوم حضرت فرمودند: برای جهل انسان کافی است که عُجب زده به علمش شود. بگوید کتاب من قلم من شاگرد من محراب من و آنچه متعلق به این امور ظاهری است. حجاب می‌شود آن هم حجاب اکبر. حضرت امام خمینی (رحمه‌الله) فرمودند: «علم، حجاب اکبری می‌شود».[5] و حجاب اکبری است که اگر انسان عالم در آن بماند از برکات الهی مأیوس می‌شود. اربعین ایشان را بخوانید. در فرازی از الهی نامه گفتیم: «تا می‌توانید در رفع حجب بکوشید نه در جمع کتب»؛ اگر جمع کتب فضیلت بود کتابخانه‌دارها باید با فضیلت‌ترین و موفق‌ترین باشند ولی اینگونه نیست. نه مدرک و نه سرمایه‌های مادی ره به جایی نمی‌برد. خودبین و خودپسند نباشیم. همه چیزها را به حزب و گروه خود نسبت ندهیم. معیار «خشیة‌الله» باشد. فرق است بین خوف و بین خشیت. علماء بالله خشیت دارند ولی خوف ندارند. چرا که عالم بالله به اولیاء الله می‌رسد که ﴿أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ﴾.[6] عجب دست‌انداز بزرگ علمی است و حد یقف ما می‌شود.