1405/08/19
بسم الله الرحمن الرحیم
سیره معصومین /حلیة رسول الله /ادب مجلس نبوی /صبر پیامبر در برابر بیگانگان
محتويات
0.1- ۱- مباحث اخلاقی0.1.1- ۱.۱- ادب مجلس نبوی: سکوت و انصات اصحاب هنگام کلام حضرت
0.1.2- ۱.نشستن پرنده بر سر اصحاب؛ تمثیلی برای ادراک معانی
0.1.3- ۱.هماهنگی حضرت با جمع، مطایبه و گشادهرویی
0.1.4- ۱.۴- صبر پیامبر در برابر بیگانگان
0.1.5- ۱.۵- سیره علما در مطالعه کتابهای کشکولی

موضوع: سیره معصومین /حلیة رسول الله /ادب مجلس نبوی /صبر پیامبر در برابر بیگانگان
0.1- ۱- مباحث اخلاقی
در ادامه شرح حدیث شریف حلیة رسول الله (صلوات الله و سلامه علیه) بودیم؛ حدیثی که به راستی ترسیمگر سیمای جسمانی و سیمای معنوی و حقیقی رسول مکرم اسلام (ص) است.
« وَ لَا يُخَيِّبُ فِيهِ مُؤَمِّلِيهِ قَدْ تَرَكَ نَفْسَهُ مِنْ ثَلَاثٍ الْمِرَاءِ وَ الْإِكْثَارِ وَ مَا لَا يَعْنِيهِ وَ تَرَكَ النَّاسَ مِنْ ثَلَاثٍ كَانَ لَا يَذُمُّ أَحَداً وَ لَا يُعَيِّرُهُ وَ لَا يَطْلُبُ عَثَرَاتِهِ وَ لَا عَوْرَتَهُ وَ لَا يَتَكَلَّمُ إِلَّا فِيمَا رَجَا ثَوَابَهُ إِذَا تَكَلَّمَ أَطْرَقَ جُلَسَاؤُهُ كَأَنَّمَا عَلَى رُءُوسِهِمُ الطَّيْرُ وَ إِذَا سَكَتَ تَكَلَّمُوا وَ لَا يَتَنَازَعُونَ عِنْدَهُ الْحَدِيثَ وَ إِذَا تَكَلَّمَ عِنْدَهُ أَحَدٌ أَنْصَتُوا لَهُ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْ حَدِيثِهِ يَضْحَكُ مِمَّا يَضْحَكُونَ مِنْهُ وَ يَتَعَجَّبُ مِمَّا يَتَعَجَّبُونَ مِنْهُ وَ يَصْبِرُ لِلْغَرِيبِ عَلَى الْجَفْوَةِ فِي الْمَسْأَلَةِ وَ الْمَنْطِقِ حَتَّى إِنْ كَانَ أَصْحَابُهُ لَيَسْتَجْلِبُونَهُمْ وَ يَقُولُ إِذَا رَأَيْتُمْ طَالِبَ حَاجَةٍ يَطْلُبُهَا فَارْفِدُوهُ ». [1]
0.1.1- ۱.۱- ادب مجلس نبوی: سکوت و انصات اصحاب هنگام کلام حضرت
در این حدیث شریف فقرههایی را قرائت کردیم و به این فراز رسیدیم که محفل رسول خدا (ص) محفلی معرفتی بود؛ چنانکه در تعبیر روایت آمده است: «إذا تکلّم سَکَتوا»؛ یعنی هنگامی که حضرت سخن میفرمودند، همگان سکوت اختیار میکردند. میتوان گفت حالات محفل اولیای الهی نیز اینگونه است. همچنین مطابق آیه کریمه ﴿لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ﴾[2] ، این رسول نفسانی که برای امتها مبعوث شده است، تمامی این کمالات در وجود مقدسش متجلی است و اخلاق نبوی و حالات ایشان تجسم و تجسد سیر و سلوک انسانی و مراتب آن به شمار میآید. به تعبیر دیگر، وصف ﴿وَ إِنَّکَ لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ﴾[3] از حیث ارتباط با نوع بشر در دو جهت تجلی مییابد: نهادینهسازی سلام و نهادینهسازی سکوت در مواقعی که انسان باید از آن بهره ببرد. اساساً سیره شخص رسول خدا (ص) نیز همینگونه بود. آیات شریفهای که قرائت شد—همچون ﴿وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اسْمَعُوا﴾[4] ، و ﴿فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ﴾[5] —نشان میدهد که تقوای به قدر استطاعت، تقوای در کلام و تقوای در مجلس اقتضا میکند که انسان اینگونه باشد.
0.1.2- ۱.نشستن پرنده بر سر اصحاب؛ تمثیلی برای ادراک معانی
از همین رو در حدیث حلیة رسول الله (صلوات الله و سلامه علیه) خواندیم که اصحاب هنگام سخن گفتن حضرت چنان آرام و ساکت بودند که گویا بر سرهایشان پرندگانی نشسته است. به این تشبیه و تمثال توجه کنید؛ نشستن پرنده بر سر، تمثیلی برای ادراک معانی است. میتوان گفت پرنده در اینجا تمثیل و تمثال مسائل و حالات آسمانی و علوم غیبی است؛ چنانکه گفته شده: «والحقّ أن فاض من القدسي الصّوَر و إنما إعداده من الفکر»[6] ؛ تمامی علوم، آسمانی هستند و از عالم بالا القا میشوند. این معنا همان است که در روایت آمده است: «العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء»[7] ؛ «قذف» به معنای افکندن است.[8] محفل رسول خدا (ص) اینگونه بود که «إذا تکلّم سَکَتوا»؛ یعنی هنگامی که ایشان سخن میگفتند، حاضران سراپا گوش بودند و «أنصتوا». انصات غیر از سکوت است؛ زیرا سکوت به معنای خاموشی و آرامش است، اما انصات به معنای گوش سپردن و توجه عمیق است.[9] اصحاب افزون بر سکوت، حالت توجه قلبی نیز داشتند و این روایت از جمله احادیث بسیار شگفتانگیز است. حتی در ادامه حدیث آمده است که هنگام سخن گفتن حضرت، «أنصتوا له حتی یفرغ حدیثهم»؛ یعنی تا آنگاه که از سخنان خویش فارغ گردند، به ایشان گوش میسپردند. وجه نامگذاری «حدیث» نیز آن است که مطالب تازهای در آن بیان میشود؛ اساساً حدیث به معنای سخن و مطلب نو است و حاضران هنگام بیان مطالب تازه سراپا گوش بودند.
0.1.3- ۱.هماهنگی حضرت با جمع، مطایبه و گشادهرویی
در ادامه روایت آمده است که حضرت با حاضران نهایت هماهنگی را داشتند، بهگونهای که «یضحک مما یضحکون»؛ یعنی هنگامی که حاضران مطایبهای میکردند و در جمعشان تبسم و خندهای پدید میآمد، حضرت نیز «یضحک» (تبسم و خنده میفرمودند). از این سیره اجتماعی پیامبر (ص) میتوان استنباط کرد که وجود مقدس ایشان اهل مطایبه و حتی خنداندن دیگران نیز بودند. چنانکه روزی پای خویش را در جمع صحابه دراز کردند و پرسیدند: «این پای من شبیه به چیست؟» هر یک از حاضران آن را به چیزی تشبیه کرد—چنانکه در روایت آمده یکی به ساقه درخت و دیگری به چیز دیگر تشبیه نمود—آنگاه حضرت پای دیگرشان را دراز کردند و فرمودند: «این پای من شبیه به این پا است، منتها در راست و چپ بودن با هم تفاوت دارند!» این نمونهای از مطایبه نبوی است.« حتى إنه يوما أراد أن يمد رجله لتعب لحقه ، فتلطف إلى جلسائه ، فمد رجله الكريمة وقال لهم ما تشبه هذه؟»[10]
همچنین در ماجرای دیگری با حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام)—در همین باب «یضحک مما یضحکون»—رسول خدا (ص) مشغول تناول خرما بودند؛ پس از آن، هستههای خرما را مقابل امیرالمؤمنین (علیه السلام) قرار دادند و به شوخی فرمودند: «بیایید هستهها را بشماریم تا ببینیم چه کسی خرمای بیشتری خورده است!» و چون هستهها را جلوی امیرالمؤمنین گذاشته بودند، به مزاح فرمودند: «شما هسته خرمایی ندارید!» حضرت امیر (علیهالسلام) نیز در پاسخ عرض کردند: «شاید شما خرماها را با هستههایش میل فرمودهاید! ... يا رسول اللّه! الأكول الذي يأكل التمر و نواه» [11]
0.1.4- ۱.۴- صبر پیامبر در برابر بیگانگان
در ادامه روایت آمده است: «یضحک مما یضحکون منه، و یتعجب مما یتعجبون منه، و یصبر للغریب علی الجفوة فی مسألته و منطقه»؛ یعنی هرگاه بیگانهای وارد مجلس میشد، به او توجه میکردند و درشتگویی او را در پرسش و سخنش تحمل میفرمودند تا دریابند از کجا آمده، برای چه هدفی آمده و مسئله و پرسش او چیست. این اوصاف محفل رسول خدا (ص) و حالات اصحاب ایشان است که باید آن را دستورالعملی برای تمامی مراحل و مجالس و محافل علمی خویش قرار دهیم.
0.1.5- ۱.۵- سیره علما در مطالعه کتابهای کشکولی
در همین زمینه خاطرهای عینی عرض میکنم؛ در اغلب اوقاتی که به محضر حضرت علامه حسنزاده (قدس الله نفسه الزکیه) شرفیاب میشدم—چراکه افزون بر درسهای متداول، در منزل نیز خیلی مزاحم ایشان میشدم و دروسی داشتیم—در کنار کتابهای روی میزشان، دو سه کتاب متنوع و کشکولمانند نیز در زیر یا روی سایر کتابها قرار داشت. گاهی که وارد میشدم میدیدم آن کتاب کشکولمانند در زیر قرار گرفته و کتابهای عقلی، عرفانی، معرفتی و روایی بر روی آن است؛ از این وضعیت درمییافتم که مطالعات ایشان در ساعات گذشته، مطالعات عقلی بوده است. گاهی نیز مشاهده میکردم که آن کتاب بر روی سایر کتابها قرار گرفته است؛ که نشان میداد زنگ تفریح ایشان مطالعه اینگونه کتابها بوده است. بهویژه کتاب «محاضرات» مرحوم اصفهانی که حالت کشکولی دارد و مشتمل بر نکات ادبی و اخلاقی است، همواره در دسترس ایشان بود و توصیههای ویژهای نسبت به آن داشتند. اساساً علمای پیشین نیز معمولاً کتابهایی با عنوان «مخلاة» و «کشکول» تألیف میکردند که به معنای گردآوری مطالب متنوع و گوناگون است. الحمد لله؛ امید است که موفق و مؤید باشیم و زندگی ما پرتوی از سیره وجود نازنین رسول خدا (ص) و ائمه طاهرین (سلام الله علیهم اجمعین) باشد.