سیره معصومین /حلیة رسول الله /پرهیز از ملامت و سرزنش/کلام رسول الله بر مدار جلب ثواب و رضایت الهی

موضوع: سیره معصومین /حلیة رسول الله /پرهیز از ملامت و سرزنش/کلام رسول الله بر مدار جلب ثواب و رضایت الهی

0.1- ۱- بحث اخلاقی

در حدیث با برکت، میمنت، سلامت و صداقتِ «حلیة رسول الله (صلوات الله و سلام علیه)» بودیم.

« فَلَا يُؤْيِسُ‌ مِنْهُ وَ لَا يُخَيِّبُ فِيهِ مُؤَمِّلِيهِ قَدْ تَرَكَ نَفْسَهُ مِنْ ثَلَاثٍ الْمِرَاءِ وَ الْإِكْثَارِ وَ مَا لَا يَعْنِيهِ وَ تَرَكَ النَّاسَ مِنْ ثَلَاثٍ كَانَ لَا يَذُمُّ أَحَداً وَ لَا يُعَيِّرُهُ وَ لَا يَطْلُبُ عَثَرَاتِهِ وَ لَا عَوْرَتَهُ وَ لَا يَتَكَلَّمُ إِلَّا فِيمَا رَجَا ثَوَابَهُ »[1]

به این قسمت رسیدیم که در محفل و مجلس حضرت، مِراء، مجادله، بگو مگوهای زائد و سخنان اضافی و ما لا یعنی وجود نداشت؛ یعنی آنچه در آنجا جریان داشت، صداقت، سلامت و گفتمان‌های کمالی و استکمالی بود.

0.1.1- ۱.۱- اصل پرهیز از ملامت و سرزنش

در مجلس آقا رسول‌الله وضعیتی حاکم بود که «لا یذمّ احداً»؛ هیچ‌کس مورد سرزنش قرار نمی‌گرفت. یکی از اصول اخلاقی این است که سرزنش‌ها باید به ضرورت و برای استکمال دیگران باشد. اصولاً سرزنش در جمع مطلوب نیست؛ چنانچه انسان بخواهد تذکری بدهد، با توجه به «احبّ اخوانی من اهدی الیّ عیوبی»[2] ، باید بسیار با حساب و کتاب باشد. لذا در مجلس رسول مکرم اسلام سعی می‌شد این خصوصیات رعایت شود تا کسی مورد ملامت قرار نگیرد. اصولاً در سیر کمالی و اجتماعی انسان‌ها و در مراودات آنان، نمی‌شود بدون تنش باشد؛ زیرا اگر تنشی نباشد و تصادم و تضارب آراء رخ ندهد، آن جامعه راکد خواهد بود. جامعه فعال، جامعه‌ای است که در آن بگو مگوهای عقیدتی، اعتقادی، اجتماعی و حتی سیر و سلوکی مطرح شود؛ در این صورت، جامعه پویا می‌شود و انسان‌ها صاحب معرفت، معارف، نفوذ، و صاحب نَفْس و نَفَس می‌گردند. اما اگر جامعه‌ای راکد، خاموش و بی‌بهره از جولان‌های فکری و عملی باشد، رشدی نخواهد داشت. با این حال، در جامعه نباید افراد به یکدیگر تعدّی و تجاوز کنند. به همین جهت در اسلام، غیبت و تهمت مذموم شمرده شده است؛ بدین معنا که هر کسی در مدار حقوقی و حقانی خود حرکت کند، مزاحم دیگران نباشد، راهبندان یا راهزنی ایجاد نکند، و توجهش به دیگران برای عیب‌یابی نباشد. این‌ها از دستورهای اسلامی است که در مجلس رسول‌الله (صلوات الله و سلام علیه) رعایت می‌شد.

0.1.2- ۱.کلام نبوی بر مدار جلب ثواب و رضای الهی

در مجلس آقا رسول‌الله قاعده این بود که: «لا یتکلّم الّا فیما رجا ثوابه»؛ ایشان سخن نمی‌گفتند مگر آنکه به ثواب و نتیجه مطلوب آن کلام برسند. در نسخه‌ای که نزد من است، «ثواب» با «ثاء» سه‌نقطه آمده است؛ یعنی وقتی سخن می‌گفتند، در پی نتیجه بودند. علاوه بر نتیجه انسانی و گفتمان‌های تکلم، تلفظ و سخنان روزمره، در پی آن بودند که کلام ثوابی نیز در بر داشته باشد. زمانی عمل ثواب دارد که قصد قربت در آن باشد. از این عبارت می‌توان استفاده کرد سخنانی که پیامبر اکرم (صلوات الله و سلام علیه) و یارانشان در جمع بیان می‌کردند، مطلوب بود و با قصد قربت همراه می‌شد. ما نیز می‌توانیم همه اعمالمان را با قصد قربت انجام دهیم و حقیقت توجه کامل همین است. توجه کامل به این است که بگوییم: بارالها، تو ما را آفریدی و «کلٌّ میسّرٌ لما خُلق له»[3] ؛ هر کسی در مسیر خلقت و آفرینش خود قرار دارد؛ سپس بگوییم: خدایا، ما را در همان مسیری قرار بده که برای آن آفریده‌ای. اگر انسان‌ها از مسیر آفرینش فاصله می‌گیرند، این دوری به واسطه اعمال خودشان است؛ چرا که ذات باری‌تعالی هیچ‌گاه مُضلّ ابتدایی نیست، بلکه گمراه‌کننده ثانوی است. مضلّ ثانوی بدین معناست که وقتی انسان خود به مسیر ضلالت می‌رود، خداوند این ضلالت را تأیید، تصویب و تثبیت می‌کند و انسان گمراه می‌شود و اسم شریف «مُضلّ» نسبت به او صدق می‌یابد. هر ضلالتی در انسان‌ها از خودِ آنان است: ﴿وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ﴾[4] ؛ بیماری از انسان است اما شفا از ذات باری‌تعالی. بنابراین، طبق عبارت حدیث، سخنی که در محضر ایشان بیان می‌شد به گونه‌ای بود که «رجا ثوابه»؛ یعنی در پی ثواب و رسیدن به نتیجه مطلوب اعمالشان بودند. به تعبیر بهتر، هدف الهی در کارها که مساوی با قصد قربت است، در اعمال لحاظ می‌شد؛ و با قصد قربت، هر عملی به نتیجه می‌رسد. می‌توان گفت ثواب آن است که ما افعال، اجر و قصدمان را معطوف به او بدانیم و به سوی او حرکت کنیم؛ و این همان معنای ثواب واقعی است. در فقه، احکام تکلیفی پنج مورد هستند؛ اما در سیر و سلوک، اخلاق و عرفان، احکام به دو حکم تقلیل می‌یابند و احکام خمسه تکلیفی (وجوب، حرمت، کراهت، اباحه و استحباب) به «استحباب» و «وجوب» مبدل می‌شوند. عارف هر کاری که انجام می‌دهد، به تعبیر بهتر به دایره استحباب و وجوب تعلق دارد و همراه با قصد قربت است که این مرتبه بسیار پراهمیتی به شمار می‌رود. ان‌شاءالله رزقنا الله ایّانا و ایّاکم.