سیره معصومین /حلیه رسول الله /پرهیز از مراء/پیامدهای اخلاقی و روانی مراء/پرهیز از اکثار

موضوع: سیره معصومین /حلیه رسول الله /پرهیز از مراء/پیامدهای اخلاقی و روانی مراء/پرهیز از اکثار

0.1- ۱- خصال سه‌گانه نبوی در ساحت فردی

خداوند را شاکریم که در محضر فقه و روایات اهل‌بیت و به‌خصوص در محضر اوصاف حضرت رسول مکرم اسلام و سیمای حقیقی، اخروی و دنیوی ایشان حضور داریم. امیدواریم که ما نیز به اوصاف و خصوصیات ایشان اقتدا کنیم.

« فَلَا يُؤْيِسُ‌ مِنْهُ وَ لَا يُخَيِّبُ فِيهِ مُؤَمِّلِيهِ قَدْ تَرَكَ نَفْسَهُ مِنْ ثَلَاثٍ الْمِرَاءِ وَ الْإِكْثَارِ وَ مَا لَا يَعْنِيهِ وَ تَرَكَ النَّاسَ مِنْ ثَلَاثٍ كَانَ لَا يَذُمُّ أَحَداً وَ لَا يُعَيِّرُهُ وَ لَا يَطْلُبُ عَثَرَاتِهِ وَ لَا عَوْرَتَهُ وَ لَا يَتَكَلَّمُ إِلَّا فِيمَا رَجَا ثَوَابَهُ »[1]

در حدیث حلیة رسول الله به این فراز رسیدیم که حضرت از سه چیز پرهیز می‌کردند: مراء، اکثار و ما لا یعنیه؛ نه زیاده‌گو بودند و نه حتی زیاده‌خو. گاهی مشاهده می‌شود که انسان در برخی از خلقیات دچار افراط و تفریط می‌گردد.

0.1.1- ۱.۱- پرهیز از مراء و حقیقت تعدیل قوای انسانی

می‌توان گفت در این حدیث شریف تعدیل قوای انسانی مورد نظر است. وجود انسان هم واجد غضب و هم واجد شهوت است، اما نباید در این قوا افراط و تفریط رخ دهد. تفریط این است که قائل به نفی کامل آن‌ها شویم، و افراط آن است که از حدود و مرزهای آن‌ها غفلت ورزیم.

0.1.2- ۱.پیامدهای روانی و اخلاقی مراء: لجاجت و فوران قوه غضب

به‌خصوص اگر مراء رواج یابد، سرانجام آن لجبازی است؛ و درباره لجبازی، امام صادق (علیه الصلاة و السلام) فرمودند: «إِيَّاكَ وَ اللَّجَاجَةَ فَإِنَّ أَوَّلَهَا جَهْلٌ وَ آخِرَهَا نَدَامَة»[2] ، آغاز آن جهالت و سرانجام آن ندامت است. لجبازی این است که انسان بر مطلبی، اعم از حق یا باطل، اصرار ورزد؛ هرچند این اصرار غالباً بر باطل است، و در این مواضع باید گفت: نعوذ بالله من سیئات اعمالنا و شرور انفسنا. بنابراین اگر انسان مراء را ترک کند، زمینه لجاجت از جهت روان‌شناختی و اخلاقی از میان می‌رود؛ و در نتیجه با جلوگیری از لجاجت، می‌توان مانع از غضب‌های بی‌مورد نیز شد؛ زیرا هنگامی که انسان بیش از حد به سخنان دیگران و ناسازگاری آراء آنان با نظر خویش توجه کند، قوه غضب فعال می‌شود و به اصطلاح به جنب‌وجوش درمی‌آید. این روایت بسیار عجیبی است.

0.1.3- ۱.پرهیز از اکثار

در هر امری که اکثار صورت پذیرد، نتیجه آن کثرت کلام و حتی کثرت رفتار است؛ به‌ویژه اصرار و اکثار در وادی حب و بغض. هرگاه محبت فراتر از حد لازم ابراز شود، به مصداق «یُعمی و یُصِمّ»[3] می‌انجامد و انسان را به مرحله‌ای می‌رساند که قادر به تصمیم‌گیری صحیح نخواهد بود.

0.1.4- ۱.۴- پیراستگی از «ما لا یعنیه»

تعبیر دیگر روایت، «و ما لا یعنیه» است؛ یعنی اجتناب از اموری که مقصود و مورد نظر نیست. معنا را از آن جهت معنا نامیده‌اند که مقصود و مورد توجه واقع می‌شود؛ بنابراین هر امر زائدی از ساحت رفتار و گفتار حذف می‌گردد. این مجموعه، ناظر به ترک آن سه امر در ساحت فردی است.

0.2- خصال سه‌گانه نبوی در ساحت معاشرت با مردم

در ادامه حدیث آمده است: «و ترک الناس من ثلاث: کان لا یذم احداً و لا یعیّره و لا یطلب عورته و لا عثراته». این تعبیر بسیار شگفت‌آور است.

0.2.1- ۱- نفی مذمت دیگران

در تعامل با مردم، رسول اکرم هیچ‌گاه دیگران را مذمت و سرزنش نمی‌کردند. ایشان در پی عیب‌جویی نبودند. اگر توجه ما به نیمه پر ظرف وجودمان معطوف باشد، همواره شاکر خواهیم بود؛ اما اگر توجه به نیمه خالی باشد، همواره دچار جزع و فزع می‌شویم. به جناب سلمان فارسی گفتند احوالات شما بسیار نیکوست؛ فرمود:« اوصاني خليلي رسول الله صلى الله عليه وآله بسبع لا ادعهن على كل حال: أن انظر إلى من هو دوني، ولا انظر إلى من هو فوقي»[4] ، رسول خدا به من توصیه کردند که به انکه از خودم پایین تر است نگاه کنم {مقایسه کنم }تا شاکر باشم؛ هرگز خود را با مراتب بالاتر مقایسه نمی‌کنم تا دچار احساس کمبود نشوم.

0.2.2- پرهیز از عیب‌جویی و تفتیش نقایص

و «لا یعیّره» به معنای کاوش و جستجو در نواقص دیگران است؛[5] یعنی هرگز عیوب افراد را مورد تفتیش قرار نمی‌دادند. زیرا حضرت مصداق اتمّ دستگیری بودند. کسی که در اوج صفت دستگیری قرار دارد، هرگز درصدد مچ‌گیری برنمی‌آید؛ انسان مچ‌گیر در پی عیوب مردم است. هم انسان دستگیر به عیب توجه دارد و هم انسان مچ‌گیر؛ با این تفاوت که فرد دستگیر با هدف رفع نقص و نجات دادن، دست افتاده را می‌گیرد؛ در حالی که مچ‌گیر (همچون شیطان) در پی برملا ساختن عیب است. در فرازی از الهی‌نامه نیز گفته‌ایم: «الهی! تو دستگیری و شیطان مچ‌گیر است؛ ما را شیطان‌صفت قرار مده که مچ‌گیر دیگران باشیم». نعوذ بالله من سیئات اعمالنا و شرور انفسنا.

0.2.3- ستر عیوب و چشم‌پوشی از لغزش‌ها

در فراز بعدی آمده است: «و لا یطلب عورته»؛ عورت به اموری اطلاق می‌شود که انسان آن‌ها را پنهان می‌دارد،[6] و از این رو بر «ما یُقبَحُ ذکرُه» عورت اطلاق شده است. سیره حضرت بر عدم افشای مستورات مردم استوار بود. همچنین «و لا عثراته»[7] بیانگر این است که ایشان از عثرات و لغزشگاه‌های افراد درمی‌گذشتند و اشتباهات آنان را نادیده می‌گرفتند.

0.3- گفتار نبوی و حقیقت نیل به مقام قرب

0.3.1- ۱- کلام مقید به رجاء ثواب

وصف دیگر حضرت این است: «و لا یتکلّم الا فیما رجا ثوابه»؛ تکلم و سخن گفتن ایشان همواره در اموری بود که امید ثواب الهی در آن وجود داشت. از این وصف می‌توان دریافت که رسول‌الله حتی در کلام خویش نیز قصد قربت داشتند.

0.3.1.1- ۱.۱- حقیقت قصد قربت دائمی

ما می‌توانیم قصد قربت را در سراسر افعال و اوصاف خود نهادینه سازیم؛ به گونه‌ای که سخن گفتن، شنیدن، درس خواندن و تمام رفتارهای ما برای تقرب به خداوند باشد. اگر توجه انسان تام گردد، تقرب تام محقق می‌شود و این همان قصد قربت دائمی است. قصد قربت دائمی در گرو تفکر در «امر الله» است. در آیه شریفه ﴿أَتَی أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ﴾[8] ، مراد از امر الله اراده حتمی الهی است که اراده‌اش بی‌شک تحقق می‌یابد؛ چه ما بخواهیم و چه نخواهیم. اگر به این حقیقت توجه شود، توحید فعلی، توحید عملی و توحید نظری انسان تقویت می‌گردد و حقیقت قصد قربت حاصل می‌شود. از این رو عبادت منحصر در کثرت نماز و روزه نیست؛ بلکه حقیقت عبادت، تفکر در امر الهی است. مراد از امر الله، تمامی اموری است که به ساحت ربوبی تعلق دارد. با تبیین این حقیقت که ماسوی‌الله متعلق به اوست، وجهی برای عدم تعلق انسان به پروردگار باقی نمی‌ماند؛ و با این باور، دغدغه‌ها و نگرانی‌ها برطرف گشته و حزن و اندوه زائل می‌شود.

0.3.2- ۴- تبیین قرآنی مفهوم «مصیبت»

مصیبت از آن جهت مصیبت نامیده شده که «اصاب بالواقع» و به حقیقت شیء می‌رسد[9] . اصطلاح قرآنی مصیبت عام است و امور ناخوشایند و خوشایند را دربرمی‌گیرد؛ البته از آنجا که ناملایمات خلاف انتظار انسان است و در روح او اثر عمیق می‌گذارد، در یادها باقی می‌ماند.

امید است خداوند ما را متخلق به اخلاق نبوی قرار دهد. پیگیری مباحث مربوط به صلاة مسافر به جلسه آینده موکول می‌گردد.