اعمال حج تمتع

موضوع: اعمال حج تمتع

فرع دوم در مسئله 21:

سیدنا الاستاد با این عبارت به آن اشاره می‌کنند: «و لو لم یصم الثلاثة إلى تمام ذی الحجة یجب الهدی یذبحه بنفسه أو نائبه فی منى و لا یفیده الصوم».[1]

فرد ده روز باید روزه می‌گرفته که سه روز روزه باید در ماه ذی الحجه انجام شود ولی این حاجی نه در منی و نه در مکه و نه در بین راه و نه در وطن، این سه روز روزه را نگرفته، اول محرم شده است، آیا تکلیف این حاجی در اول محرم، از صوم ساقط است، فقط سال دیگر در روز دهم ذی الحجه گوسفندی قربانی کند؟

معروف و مشهور همین را می‌گویند و احتمال نظریه دوم هم داده شده و آن این است که این حاجی در روز اول محرم، مخیر است که سه روز روزه بگیرد یا اینکه صبر کند و در سال آینده در منی ذبح هدی کند.

مستند هم به همین اشاره می‌کند: «من لم یصم الثلاثة حتى خرج ذو الحجّة سقط عنه الصوم‌و تعین علیه الهدی بمنى فی القابل، عند علمائنا و أكثر العامّة كما فی المدارك».[2]

نظریه مخالف را جواهر نقل می‌کند: «و لكن فی محكی النهایة و المبسوط بعد ما سمعته «ان من لم یصم الثلاثة بمكة و لا بالطریق و رجع الى بلده و كان متمكنا من الهدی بعث به، فإنه أفضل من الصوم».[3]

از کلمه افضل، جواهر، حدائق، مستند و... تخییر را استفاده کرده اند.

بر این اساس این مسئله دارای دو قول است:

نکته: در ابتدا باید ببینیم شیخ طوسی این نظریه را داده است یا کلامش مجمل است و چیز دیگری گفته است. شیخ در نهایه و در مبسوط این حرف را نگفته است. شیخ در نهایه[4] و در مبسوط[5] این جمله را گفته است اما آیا ارتباط به نحن فیه دارد یا خیر؟

به عبارت دیگر فرض ما این است که ذی الحجه تمام شد و وارد محرم شده ایم، تکلیف حاجی چیست؟ یا فرع دیگر این است که در 25 ذی الحجه حاجی چه کند، گوسفند نبود، 25 ذی الحجه گفتند گوسفند می‌آید یا آن روز پولدار می‌شود و هنوز محرم نیامده، این حاجی چه کند، روزه بگیرد یا امسال و یا سال دیگر قربانی کند؟

به نظر ما شیخ فرع دوم را گفته نه فرع اول، شیخ در نهایه قبل از افضلیت می‌فرمایند: «فإن أهلّ المحرم، و لم یكن قد صامهنّ، وجب علیه دم شاة، و لیس له صوم».[6] در اینجا فرع اول را گفته که باید ذبح کند و روزه نگیرد و افضلیت را در فرع اول نیست و نهایت مجمل است اگر نگوئیم فرع دوم رامی گوید.

در مبسوط هم تقریبا همچنین است: « فإن أهل المحرم استقر فی ذمته الدم على ما بیناه».[7]

پس منظور شیخ طوسی چیز دیگری است.

ظاهرا والله العالم، مورد بحث فقط یک قول است و دو قول نمی‌باشد.

حال بر فرض که که مسئله دو قول در آن وجود داشته باشد یا اینکه دو احتمال وجود داشته باشد. دلیل بر این دو احتمال چیست؟

دلیل بر احتمال اول:

دلیل اول: آیه 196 سوره بقره به قرینیت 4 حدیث: ح1 باب 51 و 46 و... که روایات قبلا مفصل خوانده شده است و بحث آن گذشته که این احادیث می‌فرمایند مراد از کلمه فی الحج در آیه مبارکه، اشهر حج است. پس باید در اشهر حج انجام بدهد و آخر آن، آخر ذی الحجه باشد، یعنی سه روز روزه باید در اشهر حج باشد، که با آمدن محرم، ظرف سه روز تمام شد، در نتیجه متعین است که انجام سه روز اشهر حج باشد، خصوصا اینکه قبلا بیان شد که این سه روز باید دو شرط داشته باشد یکی بعد از احرام باشد و دیگری در ذی الحجه باشد.

دلیل دوم: در این خصوص چند روایت است که که 2 دو روایت صحیحه و یکی ضعیف است:

منها: «مُحَمَّدُ بْنُ یعْقُوبَ عَنْ عَلِی بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ لَمْ یصُمْ فِی ذِی الْحِجَّةِ حَتَّى یهَلَّ هِلَالُ الْمُحَرَّمِ- فَعَلَیهِ دَمُ شَاةٍ وَ لَیسَ لَهُ صَوْمٌ وَ یذْبَحُهُ بِمِنًى».[8]

این حدیث صحیح است و دلالت بر این دارد که ظرف روزه ذی الحجه است.

منها: «رَوَى ذَلِكَ عَلِی بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ یعْقُوبَ بْنِ یزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَنْ لَمْ یصُمِ الثَّلَاثَةَ الْأَیامِ فِی الْحَجِّ حَتَّى یهَلَّ عَلَیهِ الْهِلَالُ فَقَالَ عَلَیهِ دَمٌ یهَرِیقُهُ وَ لَیسَ عَلَیهِ صِیامٌ».[9]

این روایت تقریبا مثل قبل است.

منها: «الْعَیاشِی فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِیمَنْ لَمْ یصُمِ الثَّلَاثَةَ الْأَیامِ فِی ذِی الْحِجَّةِ- حَتَّى یهَلَّ عَلَیهِ الْهِلَالُ قَالَ عَلَیهِ دَمٌ لِأَنَّ اللَّهَ یقُولُ فَصِیامُ ثَلاثَةِ أَیامٍ فِی الْحَجَّ فِی ذِی الْحِجَّة».[10]

این روایت مرسله است.

با این سه روایت معلوم است که ظرف روزه، ذی الحجه است و اگر کسی این کار را نکرد، باید قربانی بکند.

دلیل بر احتمال دوم:

دلیل بر این احتمال دو روایت است:

منها: «(محمد بن حسن) وَ عَنْهُ (الحسین بن سعید) عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَى عَنْ عِمْرَانَ الْحَلَبِی قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ نَسِی أَنْ یصُومَ الثَّلَاثَةَ الْأَیامِ الَّتِی عَلَى الْمُتَمَتِّعِ إِذَا لَمْ یجِدِ الْهَدْی حَتَّى یقْدَمَ أَهْلَهُ قَالَ یبْعَثُ بِدَمٍ».[11]

این روایت اطلاق دارد، گاهی 5 محرم به وطن رسیده و گاهی 25 ذی الحجه به وطن رسیده، و با این اطلاق گفته شود هم در ماه محرم و هم در ذی الحجه باید قربانی کند.

منها: «(محمد بن حسن) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَینِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیوبَ عَنْ مُعَاوِیةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ كَانَ مُتَمَتِّعاً فَلَمْ یجِدْ هَدْیاً فَلْیصُمْ ثَلَاثَةَ أَیامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةً إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ فَإِنْ فَاتَهُ ذَلِكَ وَ كَانَ لَهُ مُقَامٌ بَعْدَ الصَّدَرِ صَامَ ثَلَاثَةَ أَیامٍ بِمَكَّةَ- وَ إِنْ لَمْ یكُنْ لَهُ مُقَامٌ صَامَ فِی الطَّرِیقِ أَوْ فِی أَهْلِهِ الْحَدِیثَ».[12]

در این روایت کلمه «صدر» آمده که اگر مصدر باشد به معنای رجوع است و اگر «صَدَر» باشد اسم مصدر است و یا منظور روز 14 است.

این روایت هم اطلاق دارد و می‌گوید در ماه محرم هم 3 روز روزه جایز است و روایاتی که می‌گوید باید ذبح کند، در مقام تخییر است.

نکته: این دو روایت مطلق است که با روایات بالا تقیید می‌خورد.

از آنچه که بیان شد روشن می‌شود که در این بحث یک فرع دیگر ذکر شده، و آن این است که «علیه دم» منظور قربانی است یا کفاره است؟ به این مناسبت بحث دیگری پیش آمده که کسی که این سه روز را روزه نگرفته، کفاره دارد یا خیر؟

به نظر می‌رسد که این بحث جا ندارد، چون همانطو رکه موضوع حکم را توسعه و تضییق می‌دهد، حکم هم همین کار را می‌کند. در صحیحه منصور می‌گوید «و یذبحه بمنی» مکان این دم منی است که خواهد آمد چیزی که در منی تعین دارد، هدی است، مطلق کفارات مکانش مکه است.

مقرر: مکان کفارت در حج، منی است همانطور که ابو صلاح، علامه و... گفته‌اند « فإن فاته صوم هذه الأیام صام یوم الحصبة و هو یوم النفر و یومین بعده متوالیات فإن فاته ذلك أیضا صامهن فی بقیة ذی الحجة فإن أهل المحرم و لم یكن صام وجب علیه دم شاة و استقر فی ذمته الدم و لیس له صوم». (مبسوط، ج1، ص 370) ازاین عبارت دو گوسفند برداشت می‌شود یکی دم شاة که کفاره است و یکی در ذمه‌اش است در سال آینده.

مقرر: این دم شاة که آمده منظور کفاره است نه هدی، هدی که بدیهی است آمده و با توجه به اینکه در روایت گفته دم شاة معلوم است کفاره است و الا دم مطلق است.

پس چیزی که سیدنا الاستاذ فرموده‌اند تمام است.