تبیین فضائل و برکات والای روزه‌داری/شرائط وجوب الصوم /كتاب الصوم

موضوع: كتاب الصوم/شرائط وجوب الصوم /تبیین فضائل و برکات والای روزه‌داری

مرحوم صاحب جواهر (قدس سره) در فرمایشات گران‌قدر خود، به اهمیت والای روزه اشاره فرموده‌اند. دیروز به این نکته رسیدیم که یکی از جهات عظمت روزه آن است که «لا یجری علیه القلم حتی یفطر». یعنی قلمی که اعمال انسان را ثبت می‌کند تا در روز قیامت پاسخگو باشد، در طول روزه بر او جاری نمی‌شود، مگر اینکه فرد مرتکب عملی شود که روزه‌اش را باطل کند، مانند غیبت یا سایر مبطلات. در این صورت، قلم رفع می‌شود و او مورد حساب‌رسی قرار نمی‌گیرد.
دیگر آنکه فرموده‌اند: «خلوق فم الصائم عند الله احبّ من ریح المسک». کلمه «خلوق» در لغت، به ترکیبی خوشبو اطلاق می‌شده که از زعفران و دیگر مواد معطر ساخته می‌شده و نهایت خوشبویی را بدان تشبیه می‌کرده‌اند. اکنون بوی دهان روزه‌دار، به این «خلوق» تشبیه شده و بیانگر عظمت آن است که این بوی دهان نزد خداوند، دوست‌داشتنی‌تر از بوی مشک است که نوعاً در فارسی بدان «مشک و عنبر» می‌گوییم.
یکی دیگر از خصوصیات روزه آن است که «زکات الابدان» است. هر چیزی زکاتی دارد و زکات بدن، روزه گرفتن است. چنانکه در روایات آمده: «صوموا تصحوا» (روزه بگیرید تا سالم بمانید). برخی از فضلا اشاره کرده‌اند که این شبیه فرمایش شاعر است که می‌گوید:
«فضلهٔ زر چو باغبان بزند، باغ دهد میوهٔ دگر، بهتر»

همان‌طور که تاکستان بدون هرس، محصول مرغوبی نمی‌دهد، اما با هرس و مراقبت، محصولی فراوان‌تر و باکیفیت‌تر می‌دهد؛ روزه نیز زکات بدن است و موجب افزایش برکات می‌شود.
و نیز فرموده‌اند: «و ان من صام یوماً لله جل جلاله ما اتیب ریحک و روحک». یعنی هرکس یک روز را خالصانه برای خداوند روزه بگیرد، چه بوی خوش و روح پاکیزه‌ای پیدا می‌کند! خداوند متعال خطاب به او می‌فرماید: «ای کسی که برای من روزه گرفته‌ای، چقدر بوی تو پاکیزه و روحت طیب است». این تعبیری بسیار عمیق است.
سپس می‌فرماید: «یا ملائکتی اشهدوا انی قد غفرت له». یعنی خداوند به ملائکه خطاب می‌کند که شاهد باشید، من او را کاملاً آمرزیده‌ام. اینکه گفته می‌شود روزه سپر آتش جهنم است، به همین دلیل است که خداوند فرموده است: «شاهد باشید که من او را آمرزیده‌ام». این روایات در کتب حدیثی مانند وسایل الشیعه نیز موجود است.
یکی دیگر از آثار زیبای روزه این است که «انه الذی یستعان به النازلة و الشدة من الفقر و غیره». روزه کمک می‌کند تا بلاهای ناگهانی (نوازل)، سختی‌ها، فقر و سایر آسیب‌هایی که به انسان می‌رسد، برطرف شود. روزه منافع بسیاری دارد و در روایات با عظمت یاد شده است.
یکی دیگر از فواید آن که در روایات جداگانه نیز دیده‌ام، این است که روزه بر غلبه شهوت انسان چیره می‌شود. این از آثار جسمانی روزه است که به فرموده «صوموا تصحوا» اشاره دارد.
همچنین، روزه موجب «اذهاب بلغم» (برطرف شدن بلغم) می‌شود که اطبای قدیم نیز بدان اشاره کرده‌اند و به صحت بدن کمک می‌کند. روایات متعددی در رابطه با صحت بدن داریم و «صوموا تصحوا» هم می‌تواند به سلامت جسمانی و هم به سلامت معنوی اشاره داشته باشد.
و اینکه هر یک از این فضایل، عظمت بالاتری دارد: «و انه یباعد الشیطان کتباعد المشرق والمغرب». این تعبیر، کنایه از دوری مطلق و کامل است؛ همان‌گونه که مشرق و مغرب هرگز به هم نمی‌رسند، روزه نیز شیطان را از انسان دور می‌کند.
از دیگر مواردی که در روایات فراوان بیان شده، جلوگیری از سیاهی رو در روز قیامت است. از مشکلات قیامت «اسوداد وجه» است و روزه آن را از بین می‌برد. این نورانیت وجه، به حدی است که دیگر سیاهی بر آن غلبه نمی‌کند. استاد بزرگوار ما (رحمت الله علیه) می‌فرمودند: منظور از «سواد وجه» تنها سیاهی ظاهری نیست، بلکه خروج از آن حالت اصلی زیبایی، عظمت و نورانیت انسانی است. ایشان معنا می‌کردند که گویی فرد، چهره انسانی مؤمن و واقعی خود را به دلیل گناه و شهوت از دست داده و به شکل دیگری ظاهر می‌شود. این تعبیری زیبا بود که ایشان برای «سواد وجه» به کار می‌بردند. البته مقابله آن با نورانیت نیز صحیح است و هر دو معنا قابل قبول است.
غالب شدن بر شهوت و دور شدن شیطان، موجب عدم بروز این سیاهی بر چهره می‌شود. شیطان دور می‌شود و نمی‌تواند سیاهی را به وجود آورد. به وسیله روزه، آن وسایلی که منجر به سیاهی وجه می‌شد، از بین می‌رود و این دیگر حاصل نمی‌شود.
و نیز «ان لله ملائکة موکلین بالصائمین». خداوند ملائکه خاصی را گمارده که موکل بر روزه‌داران زن و مرد هستند. این ملائکه، کار را به نهایت درجه انجام می‌دهند. در شب قدر دیدید که چقدر اوصاف ملائکه نسبت به کسانی که شب قدر را احیا می‌کنند، ذکر شده است، از جمله مصافحه آن‌ها با انسان.
اخوی ما (رحمت الله علیه) مطلبی شیرین در این خصوص داشتند که چگونه ملائکه می‌توانند با انسان مصافحه کنند، با اینکه جنس دیگری دارند؛ اما با کسانی که شب زنده‌داری می‌کنند، چنین می‌کنند.

این ملائکه‌ای که خداوند برای روزه‌داران گمارده است، بر آن‌ها مسح می‌کنند (یَمْسَحُونَهُمْ بِأَجْنِحَتِهِمْ)، یعنی با بال‌های خود آن‌ها را نوازش می‌دهند. این نکته در جهت روشن شدن این موضوع بیان شد که اگر مصافحه صحیح است، مسح نیز صحیح است. این امر معنوی و روحانی نشان می‌دهد که روحانیت انسان آنقدر بالا می‌رود که می‌تواند از جهت رسیدن روحانیت، به جایی برسد که با ملائکه مصافحه کند یا مسح شود. یعنی رشد و کمال روحانی و معنوی انسان به واسطه روزه تا حدی پیش می‌رود که در مقام علوی قرار می‌گیرد که می‌تواند با ملائکه ارتباط برقرار کند. بال‌های ملائکه نیز بال‌های روحانی و معنوی خودشان است.