در جلسه ی گذشته در ادامه ی اوامر سیزده گانه ی مقدّمه، بحث حقیقت و مَجاز در الفاظ در امر سوم پرداختیم و تعاریف حقیقت و مَجاز را بيان نمودیم.

در این جلسه امر چهارم را مطرح می نماییم.

این امر نیز یک بحث ادبی می باشد که یک نوع تقویّت ذهن است در علم اصول.

۱. استعمال اللّفظ و ارادة الشّخص اللّفظ

۲. استعمال اللّفظ و ارادة مثل اللّفظ

۳. استعمال اللّفظ و ارادة صِنْف اللّفظ

۴. استعمال اللّفظ و ارادة نوع اللّفظ

در هر یک از این چهار مورد، چهار مسأله دارد:

الف) صحّت یا عدم صحّت اطلاق آن ها.

ب) استعمال یا عدم استعمال آن ها.

ج) دارای دالّ و مدلول هستند یا نیستند.

د) حقیقت و مَجاز هستند یا نه.

۱. گفتن لفظ

۲. انعکاس معنا در ذهن از لفظ

۳. انتقال از معنا به خارج ذهن

در این مرحله طبق مثال «زیدٌ في كلامي هذا لَفْظٌ»، ما به رُکن سوم منتقل نشده ایم بلکه به محض گفتن و شنیدن کلمه ی «لفظٌ» به جای انتقال به خارج، فقط به همان «زید» در مرحله ی نخست منتقل شدیم.

بنابراین ایشان می خواهند به زور دلالتی را برای آن دست و پا کنند!

به نظر ما دلالتی ندارد.

نه حقیقت است و نه مَجاز؛ حقیقت نیست زیرا «زید» به شخص خارجی وصل شده نه به لفظ «زید». مَجاز نیست زیرا علاقه یا حُسْن الطبعی در اینجا وجود ندارد.

حقیقت نیست زیرا زید به انسان خارجی وصل شده و شما این زید را می گیرید و اراده می کنید لفظ زید را. مَجاز نیست چون علاقه ای نیست.

حقیقت نیست زیرا برای شخص خارجی وضع شده و مَجاز نیست زیرا علاقه ای در کار نیست.

اين بحث یک بحث ادبی، علمی و منطقی می باشد.

مرحوم خواجه نصیر الدّین طوسی (ره): «دلالة اللّفظ على تمام معنى المقصود مطابقةٌ و علی جُزء معنى المقصود تَضَمُّنٌ و على خارج معنى المقصود التزامٌ».

بنابراین تعریف شما جامع افراد و مانع أغیار نیست. این دو رکن از ارکان تعریف صحیح هستند.

مرحوم آخوند خراسانی (ره) می خواهند بین دلالت تصوّری و دلالت تصدیقی فرق بگذارد و لذا می فرماید‌ مراد مرحوم خواجه نصیر الدّین طوسی (ره) این است که دلالت تصدیقی تابع اراده ی متکلّم است و دلالت تصوّری تابع اراده ی متکلّم نیست. لذا اگر انسان آرام و آگاهانه صحبت کند، دلالت تابع است و اراده ی هم مطابقی است ولی اگر در حال خواب صحبتی کند، دلالت تصوّری دارد ولی دلالت تصدیقی ندارد.