مقدمه و منابع پژوهشی پیرامون میوه حنظل/ فقه و طب/طب اسلامی

موضوع: طب اسلامی/ فقه و طب/ مقدمه و منابع پژوهشی پیرامون میوه حنظل

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

مقدمه و منابع پژوهشی پیرامون میوه حنظل

مباحث طب المعصومین بر اساس کتاب جامع أحادیث الشیعة است، که آن روایت طولانی را در تهیه کردن داروی مرکبه دیروز توضیح دادیم. حالا یکی از چیزهایی که از آن داروی مرکبه بود، میوه حنظل بود.

حالا از نظر تحقیقاتی و پژوهشی درباره میوه حنظل دقت بفرمایید:

اول چهار تا کتاب مد نظر داشته باشید برای تحقیقات و پژوهشتان:

یک: کتاب شفا، تألیف دکتر محمدصادق رجحان، متخصص پاتولوژیست؛ متخصص پاتولوژیست؛ یعنی آسیب‌شناسی بافت.[1]

دوم: کتاب میوه‌درمانی، کتاب میوه‌درمانی، محققه مرحومه فاطمه اکبری، صفحه ۱۴۷ و صفحه ۱۴۸، در همین موضوع هندوانه ابوجهل و حنظل.

    • پرسش: ناشر؟

    • پاسخ: ناشرش یادم نیست، چهار جلد کتاب دارد، بله.

سوم: داروهای گیاهی، تألیف دکتر حجت‌الله اکبرزاده، دکتر حجت‌الله اکبرزاده پاشا، استاد تمام فارماکولوژی است یعنی داروشناسی[2] .

اسم‌های دیگری هم در کتاب‌ها آمده است برای این گیاه، مثل هندوانه ابوسفیان، مثل خیار تلخ، مثل سیب تلخ؛ پس هر کسی اگر این لفظ‌ها را به کار برد مراد چیست؟

همان هندوانه ابوجهل است، حنظل است. حتی بعضی‌ها خربزه روباه هم اسم برده‌اند، مثلاً... استغفر الله ربی و اتوب الیه... خربزه روباه، حتی بعضی‌ها اسم برده‌اند.

چهارم: کتاب دایرةالمعارف طب سنتی[3] ، بحث مفردات، داروهای مفرده، حنظل.

در صفحه ۳۵۴ می‌گوید نام دیگرش خربزه روباه.

در صفحه ۳۵۵ می‌گوید نفع خاص: کاهنده قند خون.

در صفحه ۳۵۶ در مصلحات و تدابیر، می‌گوید مصلحات و تدابیر... می‌گوید مثلاً صمغ عربی با صاد، میم، غین: صمغ عربی باعث ضعف عمل حنظل می‌شود.

صمغ عربی باعث ضعف عملکرد حنظل می‌شود؛ ولی کتیرا—کتیرا صمغ چیست؟ گَوَن—ولی کتیرا قوت حنظل را بیشتر می‌کند.

هشدارها، موارد منع مصرف و تدابیر حنظل

حالا دوستان، یک توجه، یک تذکر، یک تبصره، یک توجه ویژه، یک تذکر ویژه بگویم؛ بعد از این‌ها، بعد از این پنج مورد فواید حنظل را خدمتتان بگویم:

    • توجه: حنظل با اسم‌های دیگرش سمی است، سمی است و باید زیر نظر متخصص دارویی مصرف شود.

    • تذکر: مصرف حنظل و خوردن آن:

یک: در افراد مبتلا به ورم روده ممنوع است. در افراد مبتلا به ورم روده ممنوع است.

دو: مصرف آن در زنان حامله ممنوع است.

سه: مصرف آن در گرم‌مزاجان—یعنی کسانی که متابولیسم بازالشان بالا هست، متابولیسم بازالشان بالا هست—مصرف حنظل در گرم‌مزاجان نیز ممنوع است؛ چون باعث اضطراب و دلهره، باعث سردرد، و باعث بیماری‌های معده و باعث بیماری‌های مقعدی و باعث دل‌پیچه می‌شود، مَغصاً باعث دل‌پیچه می‌شود.

چهار: کسانی که حساسیت پوستی دارند، مصرف حنظل حتی به نوع استعمال خارجی تا چه رسد به نوع خوردنش... کسانی که حساسیت پوستی دارند حتی اگر استعمال خارجی کنند—یادتان است گفتم کاهش قند است، حالا نخورد، حتی اگر کف پایش بزند که قندش بیاید پایین، کف پایش تاول می‌زند. پس کسانی هم که حساسیت پوستی دارند حتی استعمال خارجی‌اش هم ممنوع است چون تاول می‌زند؛ من مریض پیشم آمده است. البته این هم تذکر... .

    • توجه ویژه: حنظل بایستی در هوای سرد و به صورت سفوف—یعنی خردشده، سین، فاء، واو، فاء آخر—به صورت سفوف خورده شود. پس توجه ویژه چیست؟

حنظل بایستی در هوای سرد و به صورت سفوف خورده شود، در غیر این صورت باعث دل‌پیچه، سَحْج—سین، حاء جیمی، جیم آخر—باعث دل‌پیچه، سحج و پارگی امعاء داخلی می‌شود، معده و روده این‌ها پاره می‌شود.

پس در هوای سرد و به صورت سفوف خورده شود. پس حنظل بایستی در هوای سرد و به صورت سفوف خورده شود، در غیر این صورت باعث دل‌پیچه، سحج و پارگی امعاء می‌شود.

    • تذکر ویژه: بَدَل—یعنی جایگزین—بدل حنظل یک ویرگول بگذارید، کَرچَک هست، کرچک هست.

تمام آن چیزهایی که گفتم اینجا هم باید رعایت کنیم، از تذکر و توجه و تبصره و توجه ویژه و تذکر ویژه؛ پس اگر مثلاً حنظل نبود کرچک... کرچک هم سمی است، پوست... استعمال خارجی است، باز باید حساسیت پوستی نداشته باشند؛ تمام چیزهایی که برای آن گفتم برای این هم هست. پس تذکر ویژه چه شد؟ بدل حنظل کرچک هست.

تبصره‌ها: کاربرد دامپزشکی، سموم کشاورزی و اشکال دارویی

تبصره: تبصره روشن‌ضمیری، تبصره: الف، ب می‌خواهم در تبصره بگویم:

    • الف: از حنظل برای معالجه حیوانات در دامپزشکی استفاده می‌شود، در مواردی که حیوانات بیماری‌های مشابه انسان داشته باشند.

    • ب: از میوه خشک حنظل در حشره‌کش استفاده می‌شود، در مصارف کشاورزی. چه‌جوری ؟ ۵ گرم گرد حنظل به اضافه ۵ گرم گرد پیرِتر (پیرتروم)... بله پیرتر، ۵ گرم گرد حنظل مخلوط با ۵ گرم گرد پیرتر؛ این دو تا را که قاطی کردید، در ۱۰۰ گرم بنزین عادی قاطی می‌کند، به صورت گردپاش، به صورت گردپاش استفاده می‌کنند در مصارف کشاورزی.

    • بنزین از چه نوع باشد؟ بنزین عادی. بنزین سوپر نریزید یا بنزین هواپیما نریزید، بنزین عادی. ایزو ۴۰۰۰ اگر ماشین دارد... ایزو ۴۰۰۰، ۲۰۰۰‌اش در ایران زیاد است. خب این هم الف و ب تبصره.

    • ج: دسته دارویی حنظل: مسهل و مُدِرّ.

    • تبصره دال: اشکال دارویی...

پرسش: مسهل و چه؟

پاسخ: مدرّ، مدرّ قوی، مدرّ قوی بله؛ حالا بعد ان‌شاءالله در فواید می‌گویم.

اشکال دارویی: برگ، تخم، میوه یا دانه، ریشه. ولی بعضی کتاب‌هایتان فقط یکی‌اش را گفته، چاپخانه کم چاپ کرده، مثل کتاب دکتر پاشا که آدرس دادم فقط میوه‌اش را گفته است.

موارد مصرف برای درمان‌های خاص زیر نظر متخصص

موارد مصرف برای درمان‌های خاص زیر نظر متخصص دارویی، برای استفاده از حنظل، چون سمی است دیگر:

یک: مسهل قوی است، ضد یبوست است؛ مسهل قوی، ضد یبوست.

دو: مدرّ قوی؛ بعد جلویش این‌جوری باز کنید:

    • الف: مدرّ ادرار است، دیورتیک است، ادرارآور است.

    • ب: مدرّ حیض است، یعنی قاعده‌آور است، و باعث سقط جنین مرده می‌شود؛ مثلاً می‌خواهد برود کورتاژ، خب اولِ غذایش یک قاشق مرباخوری زیره سیاه بخورد، زیره سیاه زیره کوهی بخورد، اواسط غذایش شش‌صدم تا بیست‌صدم گرم گرد خشک میوه حنظل می‌خورد، جنین مرده خارج می‌شود بدون کورتاژ، بدون کورتاژ، بله.

سه: از فواید برای درمان‌های خاص: قی‌آور است، قی‌آور است؛ حالا یک بار با دوز بالا هست، زیر نظر متخصص دارویی ها! مثلاً ۳۰۰ میلی‌گرم، مثلاً بیست‌صدم گرم.

چهار: خواستند قی‌آور نباشد، چهار... یک بار دیگر: خلط‌آور است؛ طرف همه‌اش خشک و این‌هاست، می‌خواهد یک‌کم خلط ایجاد بشود که داخل گلو این‌ور و آن‌ور خشک نباشد که ترک‌ترک بزند و خون بیاید، باید دوز این دارو کم باشد؛ پس چهارم که خلط‌آور است با دوز کم: ۱۵ میلی‌گرم تا ۵۰ میلی‌گرم، یا شش‌صدم گرم (شش، یک صفر بگذارید بعد یک ممیز صفر بگذارید، پس ۵۰ میلی‌گرم یا شش‌صدم گرم)، این خلط‌آور است با...

    • پرسش: مخلوط با چه؟

    • پاسخ: مخلوط با غذا، مخلوط با آب، آب‌سیب، دیگر حالا بستگی دارد آن مریض چه بیماری‌هایی دارد؛ بله، بعد بیماری‌های زمینه‌ای‌اش، بیماری‌های متابولیکی‌اش، آن‌ها را همه را در نظر بگیرید.

پنجم: زیر نظر متخصص که پودر خشک حنظل مصرف می‌کند: ضد احتقان مغزی و ضد پرخونی مغز است، ضد احتقان مغزی و ضد پرخونی مغز است؛ این هم پنجم.

ششم: درمان تنبلی روده و ضعف عمل روده؛ روده مثلاً حرکات دودی‌شکل روده‌اش ضعیف است، هر ۹ ساعت باید آلارم بدهد که برود برای تخلیه مدفوع، حالا آلارم نمی‌دهد؛ هم به یبوست و بواسیر مبتلا نشود، هم تنبلی روده‌اش و حرکات دودی‌شکل روده‌اش مناسب باشد؛ خب، پس درمان تنبلی روده و درمان ضعف عمل روده.

هفتم: درمان آسیت یا آب‌آوردگی شکم؛ درمان آسیت یا آب‌آوردگی شکم، استسقاء می‌گویند.

هشتم: درمان تجمع مایعات اضافی بافتی، لذا آبسه‌ها، کیست‌ها، این‌ها همه کمک به درمان است.

نهم: درمان فلج ناحیه امعاء و احشاء؛ یعنی نه تنها اسپاسم عصبی گوارشی دارد، که می‌بینید لمسی یا فلجی ناحیه امعاء و احشاء دارد، اصلاً آلارم نمی‌دهد که این احساس تخلیه کند.

دهم: روغن حنظل، یک اسم دیگر هم دارد: می‌گویند روغن خیار تلخ، بعضی‌هایشان می‌گویند روغن سیب تلخ، این‌ها اسم‌های سنتی است؛ روغن حنظل برای درمان کرم‌خوردگی دندان مفید است، که دیروز من روایتش را برایتان خواندم که دندانش سوراخ شده بود و به عصب رسیده بود، گفتیم پانسمان موقت کنید: یک دو سه قطره می‌چکانی در آن چاله دندان، بعد با پنبه طبیعی قشنگ می‌بندی؛ این پانسمان موقت دردش ساکت می‌شود و هم آن‌ها از بین می‌رود، یعنی کرم‌های دندان را هم از بین می‌برد؛ روغن حنظل برای درمان کرم‌خوردگی دندان مفید است.... .

در ادامه، متن سخنرانی با اصلاح اغلاط املایی و نگارشی ناشی از پیاده‌سازی صوتی، حفظ کامل لحن گفتاری و کلام استاد، و عنوان‌بندی دقیق و موضوعی بازنویسی شده است:

روش تهیه و کاربرد روغن حنظل در درمان‌های دهان و دندان

    • روش تهیه:

آب تازه میوه حنظل رسیده را با روغن زیتون به نسبت مساوی مخلوط می‌گردانند؛ برای مثال، یک لیوان از هر یک. پس از مخلوط کردن، این ترکیب را بر روی شعله ملایم گاز قرار می‌دهند تا به جوش آید؛ این فرآیند تا زمانی ادامه می‌یابد که آب آن تبخیر شده و تنها روغن باقی بماند. حاصل این فرآیند «روغن تلخ» است که به روغن خیار دشتی یا «تُفّاحِ مُرّ» (سیب تلخ/روغن حنظله) معروف است. این دستورالعمل در کتاب «قانون» ابن‌سینا ذکر شده و دکتر محمدصادق رجحان نیز در کتابی که معرفی شد آن استناد کرده است.

درمان بیماری‌های دهان، دندان و لثه (ترکیب روغن حنظل و سرکه سیب):

چنانچه این روغن حنظل با سرکه طبیعی مصرف شود — لازم به ذکر است در متون، واژه «سرکه» به صورت مطلق آمده است که سخن ناتمامی است و باید دقت شود منظور حتماً سرکه طبیعی سیب باشد — برای درمان درد دندان، خون‌رَوِش (خونریزی) لثه، افتادگی و تورم لثه‌ها، و همچنین قرمزی فضای داخل دهان و زبان بسیار مفید است و تمامی این عارضه‌ها را بهبود می‌بخشد.

    • پرسش: نسبت مخلوط کردن این دو ماده چگونه باشد؟

    • پاسخ: نسبت ترکیب به وضعیت بیمار بستگی دارد؛ برای نمونه، اگر تمام دندان‌ها و لثه‌های بیمار دچار خونریزی باشد (به گونه‌ای که سطح ویتامین C چنان پایین باشد که علائم اسکوربوت ظاهر شود)، نسبت مخلوط باید مساوی باشد. اما اگر مشکل تنها در یک یا دو دندان محدود باشد، این نسبت کاهش می‌یابد. همچنین در صورت تمرکز قرمزی بر روی زبان یا همراهی تورم و قرمزی با لثه‌ها، باز هم باید از نسبت مساوی استفاده کرد. از آنجا که وضعیت بیماران با یکدیگر متفاوت است، نسبت‌ها تغییر می‌کند.

    • خلاصه: روغن حنظل برای درمان کرم‌خوردگی دندان مفید است و ترکیب آن با سرکه طبیعی سیب، برای درمان دردهای دهانی، خون‌رَوِش لثه‌ها و قرمزی دهان بسیار سودمند می‌گردد.

    • یازده: درمان بیماری‌های کبدی است، نظیر انسدادهای کبدی.

    • دوازده: درمان انسداد مجاری صفراوی است؛ همان مجاری که صفرا از کبد می‌آید به کیسه صفرا و از کیسه صفرا می‌خواهد تخلیه شود و برود به اثناعشر (دوازدهه).

    • سیزده: رفع کک‌ومک و زگیل (ضماد پودر حنظل و سرکه سیب)

روش استفاده: پودر میوه حنظل را با سرکه سیب مخلوط کنید و به صورت ضماد بر محل کک‌ومک یا زگیل قرار دهید؛ به این صورت ، این ضایعات پوستی برطرف می‌شوند.

        ◦ نکته و هشدار مهم (حساسیت پوستی و ایجاد تاول):

اگرچه روغن کرچک تازه نیز خاصیت ضد زگیل دارد، اما تأکید می‌شود که پیش از استفاده، از عدم وجود حساسیت پوستی اطمینان حاصلک نید. ضماد نباید بر نواحی وسیع پوست پخش شود؛ زیرا در صورت حساسیت، منجر به ایجاد تاول می‌گردد.

لازم به ذکر است که حنظل خاصیت کاهش قند خون را دارد، به‌گونه‌ای که حتی مالیدن آن به کف پا نیز بر سطح قند تأثیرگذار است؛ اما اگر فرد دارای حساسیت پوستی باشد، مالیدن آن به کف پا می‌تواند منجر به ایجاد تاول شود، چه رسد به نواحی حساس‌تر مثل اندام تناسلی. لذا توصیه می‌شود ضماد را صرفاً بر روی خودِ ضایعه اعمال نموده و از پخش شدن آن بر سایر نقاط پوست خودداری کنید.

    • چهارده: تسکین دردهای مفصلی (تخم حنظل و سرکه سیب)

روش استفاده: تخم یا دانه حنظل را کوبیده و با سرکه طبیعی سیب مخلوط نمایید؛ سپس این ترکیب را بر محل درد مفاصل قرار دهید. این روش برای بیمارانی که دچار آرتریت، التهاب مفصل، انجماد مفصل (Frozen Joint) و یا سردی و رطوبت در مفاصل هستند، بسیار مؤثر است و موجب تسکین درد می‌گردد.

        ◦ شرط مصرف: استفاده از این ترکیب مشروط به عدم وجود حساسیت یا آلرژی پوستی به حنظل است. در صورت وجود آلرژی، بسیار سریع (کمتر از ۵ دقیقه) پوست دچار تاول می‌شود. همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، حتی در استفاده از حنظل برای کنترل قند خون (از طریق استعمال خارجی در کف پا)، در صورت وجود حساسیت، ایجاد تاول بسیار سریع رخ می‌دهد. لذا باید با دقت بسیار عمل کرد؛ زیرا تاول‌های ناشی از حساسیت، شدت بسیار بیشتری نسبت به راش و کهیر دارند.

پانزدهم: درمان وزوز گوش، سوت سر، کرم گوش و ایسکمی مغز

    • دستورالعمل ترکیبی:

در مواردی که فرد به‌طور هم‌زمان دچار وزوز گوش، سوت سر (Tinnitus)، کرم گوش و ایسکمی مغزی باشد، پروتکل درمانی زیر پیشنهاد می‌گردد:

    1. پیش از وعده غذایی: مصرف یک عدد قرص گیاهی «جینکوگُل» (از بسته‌های ۳۰ عددی).

    2. همراه با وعده غذایی: میل کردن یک قاشق چای‌خوری «روغن حنظل».

    3. نیم ساعت پس از وعده غذایی: نوشیدن دم‌کرده «برگ‌های به‌لیمو» ترکیب‌شده با «عسل آویشن».

    4. شب پیش از خواب: چکاندن ۲ تا ۳ قطره از «روغن حنظل» (آماده‌شده در پایه روغن زیتون) داخل گوش.

    • تذکر: استفاده از این روش منوط به عدم حساسیت پوستی در ناحیه لاله گوش و مجرای گوش است؛ لذا توصیه می‌شود ابتدا مقدار کمی از روغن را بر روی مچ دست یا کف پا تست نمایید.

با اجرای دقیق این دستورالعمل، عوارض وزوز گوش، سوت سر، کرم گوش و ایسکمی مغزی بهبود می‌یابند. لازم به ذکر است ایسکمی مغزی می‌تواند منجر به ضعف حافظه، افسردگی، کُندی در یادآوری اطلاعات، ترس از ارتفاع و احساس مداوم صدا در زیر کاسه سر (چه در خواب و چه در بیداری) گردد.

نکات مربوط به کیفیت روغن و میوه حنظل:

    • کیفیت روغن:

روغن زیتون مورد استفاده در تهیه روغن حنظل باید کاملاً خالص و خوراکی باشد؛ از به‌کار بردن روغن‌های صنعتی که حاوی مقادیر زیادی روغن کلزا (بین ۲۵ تا ۳۰ درصد) هستند، پرهیز شود.

    • کیفیت میوه:

میوه حنظل باید کاملاً رسیده باشد. مطابق با متون که در آن‌ها از «حَنظَلَةِ الاَصفَر» یاد شده، میوه حنظل در زمان رسیدن به رنگ زرد یا مایل به نارنجی درمی‌آید (در مناطقی نظیر سمنان، شمال مازندران، نیشابور، بلوچستان یا خارج از کشور).

این تغییرات رنگی نشان‌دهنده وجود املاح و ویتامین‌های بسیار مهم در میوه است.

شانزدهم: مسهل بلغم و مخرج دیدان (دفع انگل‌ها و کرم‌های گوارشی)

    • روش مصرف: مصرف میوه یا روغن حنظل به مقدار اندک؛ طبق دستورات پیشین، این مقدار حدود ۰٫۰۶ گرم (۶ صدم گرم) یا حداکثر ۱۵۰ میلی‌گرم است. (هرچند در متون طب سنتی، مقدار آن بین نیم درهم تا یک درهم ذکر شده، اما در داروشناسی مدرن، دوز توصیه شده همان ۶ صدم گرم یا ۱۵۰ میلی‌گرم می‌باشد).

    • خواص درمانی: مصرف میوه یا روغن حنظل، خاصیت مسهل بودن برای انواع بلغم (بلغم سیاه و سفید)، خاصیت جاذب برای اخلاط بلغمی و همچنین خاصیت «مُخرِج دیدان» دارد. منظور از «دیدان»، خارج‌کننده انواع کرم‌ها و انگل‌های گوارشی از جمله کرمک، آسکاریس و کرم کدو است.

    • نکته: پیش‌تر اشاره شد که مغز خام تخم هندوانه، تخم کدو و تخم خربزه نیز دارای خواص ضد کرم هستند. همچنین در برخی منابع مانند «دائرةالمعارف طب سنتی (مفردات)» اثر سید محمدعلی سیدنظری، از حنظل با نام «خربزه روباه» یاد شده است).

هفده: درمان بیماری‌های سرد سر (فلج، پارکینسون، صرع و نسیان)

    • روش مصرف: مصرف میوه یا روغن حنظل (حتماً تحت نظارت متخصص داروسازی):

    • درمان بیماری‌های سرد سر: درمان برخی از انواع سردردها (از میان ۶۹ نوع سردرد موجود) و درمان دردهای شقیقه‌ای (میگرنِ سرد).

    • درمان فلج: استفاده از دوز بسیار پایین (۶ صدم گرم تا ۱۵۰ میلی‌گرم) تحت نظارت متخصص.

    • درمان لقوه (پارکینسون): در کنار استفاده از دم‌کرده بادرنجبویه همراه با عسل آویشن، مصرف روغن حنظل همراه با وعده‌های غذایی (مانند یک قاشق چای‌خوری در ناهار و یک قاشق چای‌خوری در شام) توصیه می‌گردد.

    • درمان صرع: درمان برخی از انواع تشنج (از جمله انواع صرع مقاوم به دارو یا صرع اطفال) با دوزهای بسیار پایین حنظل و زیر نظر داروساز امکان‌پذیر است.

    • درمان نسیان (فراموشی): با توجه به وجود بیش از ۶۰ عامل برای نسیان و بیش از ۸۰ عامل برای تقویت حافظه، آن دسته از انواع فراموشی که ناشی از «سردی و رطوبت مغز»، «احتقان مغزی» یا «پرخونی مغز» باشد، با مصرف میوه یا روغن حنزل (به میزان ۰٫۰۶ گرم یا ۱۵۰ میلی‌گرم مخلوط با غذا) درمان می‌شود؛ زیرا این دارو با خشک کردن رطوبت و احتقان اضافی و انتقال آن به سایر اندام‌ها، موجب بهبود وضعیت نسیان بیمار می‌گردد.