احکام درمانی داغ‌نهادن، جراحی و داروهای طبیعی در طب روایی/ فقه و طب/طب اسلامی

موضوع: طب اسلامی/ فقه و طب/ احکام درمانی داغ‌نهادن، جراحی و داروهای طبیعی در طب روایی

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

احکام درمانی داغ‌نهادن، جراحی و داروهای طبیعی در طب روایی

مبحث در «طب المعصومین»، برگرفته از کتاب «جامع احادیث الشیعة»، که از کتاب «طب الأئمة» ابن بسطام نیشابوری، نقل شده است:

محمد بن ابراهیم العلوی الموسوی، از ابراهیم بن محمد، از ابوالحسن العسکری، از امام رضا (علیه‌السلام) روایت کرده است که فرمودند:

«سَأَلَ يُونُسُ بْنُ يَعْقُوبَ الرَّجُلَ الصَّادِقَ (يَعْنِي جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ (علیه‌السلام))، قَالَ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ، الرَّجُلُ يَكْتَوِي بِالنَّارِ، وَ رُبَّمَا قَتَلَ، وَ رُبَّمَا تَخَلَّصَ؟ قَالَ: قَدِ اكْتَوَى رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَ‌آلِهِ‌وَسَلَّمَ) عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَ‌آلِهِ‌وَسَلَّمَ) وَ رَسُولُ اللَّهِ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِهِ»[1] [2] .

یونس بن یعقوب از امام صادق (علیه‌السلام) پرسید: فردی به منظور مداوای بیماری موضعی از بدنش را داغ می‌کند؛ در حالی که گاه به هلاکت می‌انجامد و گاه مایهٔ نجات می‌شود؟

حضرت فرمودند: مردی از اصحاب رسول‌خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) در عهد آن حضرت داغ نهاد، در حالی که پیامبر اکرم بالای سر او ایستاده و نظاره‌گر بودند.

سکوت و تأیید رسول‌خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) دلالت بر جواز عمل در هنگام انحصار روش درمان دارد؛ یعنی داغ نهادن و سوزاندن (که امروزه با جراحی یا پرتوهای لیزر انجام می‌پذیرد) آخرین چارهٔ درمانی است.

تا زمانی که سایر شیوه‌ها نظیر گیاه‌درمانی، دارودرمانی و پرتو‌درمانی سودمند باشد، نوبت به این مرحله نمی‌رسد.

ضوابط جواز داغ‌نهادن و نهی از تشویه

در روایت در «جامع احادیث الشیعة»، منقول از «دعائم الاسلام آمده است:

«وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) أَنَّهُ رَخَّصَ فِي الْكَيِّ إِذَا لَمْ يُخَفْ مِنْهُ الْهَلَكَةُ وَ لَا يَكُونُ فِيهِ تَشْوِيَةٌ»[3] [4] .

امام صادق (علیه‌السلام) در صورتی عمل داغ نهادن را جایز دانستند که خوف هلاکت بیمار وجود نداشته باشد و موجب «تشویه» (سوزاندن، کباب شدن و تخریب بافت‌های سالم دیگر) نگردد.

این مضمون در «بحارالانوار»، با عبارت «فِيهِ هَلَاكٌ»[5] و در «مستدرک الوسائل»، با عبارت «مِنْهُ الْهَلَاكُ»[6] وارد شده است.

چنانچه اقدام طبی با علم به هلاکت بیمار همراه باشد، شرعاً جایز نبوده و موجب ضمان خواهد بود.

کراهت مصرف آشامیدنی‌های بسیار داغ و پیشگیری از بیماری‌ها

در کتاب «الجعفریات»[7] ، «مسائل علی بن جعفر»[8] و نیز «مستدرک الوسائل[9] »، به سند از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) روایت شده است: «أَنَّهُ نَهَى عَنِ الْكَيِّ وَ يُكْرَهُ شُرْبُ الْحَمِيمِ»

حضرت از داغ نهادن بی‌مورد نهی فرموده و مصرف آشامیدنی‌های سوزان (حمیم) را مکروه دانستند. نوشیدنی‌های بسیار داغ و همچنین مایعات منجمد و بسیار سرد، هر دو از عوامل تحریک‌کننده و زمینه‌ساز بروز سرطان مری هستند.

برای پیشگیری از آسیب‌های تنفسی، تنفس در هوای آلودهٔ ترافیک شهری باید منحصراً از مجرای بینی صورت گیرد؛ دهان فاقد مویرگ‌ها و مخاط تصفیه‌کننده است.

همچنین استنشاق و شست‌وشوی بینی و حلق پیش از وضو با آب سالم و ولرم، همانند فیلتر هوا، غبارها، دوده و فلزات سنگین را از مجاری هوایی پاک می‌سازد و از آسم و برونشیت ممانعت می‌نماید.

مذمت توکل‌گریزی در سنت‌های خرافی

در «دعائم الاسلام» و «مستدرک الوسائل»آمده است:

«عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَآلِهِ‌وَ‌سَلَّمَ) أَنَّهُ نَهَى عَنِ الْكَيِّ»[10] [11] .

پیامبر گرامی با وجود درمان‌های طبیعی و دارویی، از داغ نهادن نهی فرمودند.

همچنین در «عوالی اللئالی»آمده است:

«وَ عَنْهُ (صَلَّى‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَآلِهِ‌وَ‌سَلَّمَ) أَنَّهُ قَالَ: لَنْ يَتَوَكَّلَ [عَلَى اللَّهِ تَعَالَى] مَنِ اكْتَوَى أَوِ اسْتَرْقَى»[12] .

هرگز بر خداوند توکل نکرده است کسی که به داغ نهادن و سوزاندن تن دردهد، یا به رُقیه (سحر، جادو، طلسمات خرافی و طالع‌بینی‌ها) پناه ببرد.

نظیر این عبارت در منابع اهل‌سنت («سنن ابن ماجه») نیز نقل شده است: «مَنِ اكْتَوَى أَوِ اسْتَرْقَى فَقَدْ بَرِئَ مِنَ التَّوَكُّلِ»[13] .

تحمل تلخی دارو و آثار درمانی مفردات گیاهی

امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) در «غررالحکم و دررالکلم»، می‌فرمایند:

«مَنْ لَمْ يَتَحَمَّلْ [لَمْ يَحْتَمِلْ] مَرَارَةَ الدَّوَاءِ، دَامَ أَلَمُهُ»[14] .

هر که تلخی دارو را تاب نیاورد، درد و بیماری‌اش تداوم خواهد یافت.

بسیاری از درمان‌های اساسی واجد طعم تلخ هستند؛ از جمله:

یک: برگ کنگر فرنگی (آرتیشو)؛

دو:کندر مرغوب خوراکی (به‌ویژه کندر سفید و زرد یمن و عدن) که مصرف آن در ابتدای غذا از ایجاد توده‌ها و تومورها ممانعت می‌کند؛

سه: عصارهٔ گل راعی (هایپریکوم) برای درمان سردردهای میگرنی؛ همراه با پرهیز از تابش مستقیم نور شدید آفتاب در ساعات اوج (۱۰ صبح تا ۴ عصر) و اجتناب از نور لامپ‌های پرقدرت؛

چهار: دم‌کردهٔ گل بهارنارنج برای سردردهای عصبی؛

پنج: دانه‌های سالم سیاه‌دانه در درمان قولنج کلیه، حل سنگ‌های کلیوی و پیشگیری از تشکیل شن؛

شش: جوشاندهٔ سبوس گندم (یک قاشق غذاخوری در دو لیوان آب جوش که بجوشد و به یک لیوان برسد) همراه با یک قاشق ترشی تره در سرکهٔ طبیعی سیب برای شکستن سنگ‌های کلسترولی کیسهٔ صفرا؛

هفت: درمان سنگ‌های صفرای بزرگ‌تر از شش میلی‌متر: یک قاشق چای‌خوری پودر زردچوبهٔ خالص در یک استکان روغن زیتون ۵ دقیقه بجوشد؛ سپس یک قاشق غذاخوری مغز فلوس در یک لیوان آب گرم حل شود.

ابتدا مخلوط زردچوبه و روغن زیتون و به دنبال آن محلول فلوس میل شود تا سنگ‌ها بدون نیاز به جراحی خارج‌سازی صفرا (کوله سیستکتومی)، نرم و دفع گردند؛

هشت: در درمان روماتیسم مزمن و آرتریت روماتوئید، باید از مصرف داروهای کورتونی و استروئیدی که عوارضی نظیر آب‌مروارید (کاتاراکت)، زخم معده و پوکی استخوان شدید به بار می‌آورند اجتناب کرد.

مصرف هم‌زمان یک قاشق چای‌خوری سیاه‌دانهٔ سالم، یک قاشق چای‌خوری پودر زنجبیل، یک‌سوم قاشق چای‌خوری زردچوبه و ساقهٔ کرفس خام همراه با وعدهٔ غذایی، و متعاقب آن یک استکان جوشاندهٔ برگ گزنه در پایان غذا، موجب تسکین دردهای مفصلی و کاهش وزن و مهار قند خون می‌شود.

جراحی مرد انصاری و تدبیر پولیپ‌ها در بدن

در «دعائم الاسلام»، نقل شده است: گروهی از انصار به رسول‌خدا (صلی‌الله علیه‌و‌آله‌و‌سلم) عرض کردند همسایه‌ای دارند که از دل‌درد شدید رنج می‌برد و خواستار درمان وی با جراحی توسط طبیبی یهودی شدند.

پیامبر گرامی ابتدا از این عمل ناخشنود گشتند، اما با اصرار آنان فرمودند: «افْعَلُوا مَا شِئْتُمْ»[15] .

جراح شکم او را شکافت و توده‌ها و زائده‌های گوشتی فراوانی (رَجْرَاجاً كَثِيراً) خارج ساخت، سپس موضع را شست‌وشو داد، بخیه زد و بیمار بهبود یافت.

رسول‌خدا (صلی‌الله علیه‌و‌آله‌و‌سلم) پس از این واقعه فرمودند:

«إِنَّ الَّذِي خَلَقَ الدَّاءَ خَلَقَ لَهُ الدَّوَاءَ».

همان خدایی که بیماری‌ها را پدید آورده، داروی متناسب با آن را نیز در دل طبیعت آفریده است که باید کشف گردد.

برای رفع زائده‌های گوشتی و انواع پولیپ‌ها (در کیسهٔ صفرا، رحم، معده، روده یا مجاری بینی)، مصرف یک استکان جوشاندهٔ برگ گزنه در انتهای وعدهٔ غذایی، این زائده‌ها را به‌مرور تحلیل می‌برد و نیاز به جراحی را مرتفع می‌سازد.

در مصرف گزنه باید دقت شود که حتماً در پایان غذا میل گردد تا سبب افت ناگهانی قند خون (هیپوگلیسمی) نشود. برای پولیپ بینی، استنشاق موضعی جوشانده نیز مؤثر است.

ارکان سه‌گانهٔ درمان: حجامت، فصد و سیاه‌دانه

رسول‌خدا (صلی‌الله علیه‌و‌آله‌و‌سلم) فرمودند:

«إِنَّ خَيْرَ الدَّوَاءِ الْحِجَامَةُ، وَ الْفِصَادُ، وَ حَبَّةُ السَّوْدَاءِ».

بهترین درمان‌ها در سه چیز است:

نخست: الحجامة؛ حجامتِ تر در ناحیهٔ ملاج سر یا میان دو کتف، با خروج بار آلودگی خون، کبد و طحال را سبک کرده و فرد را از مرگ ناگهانی و اجل معلق نجات می‌بخشد.

دوم: الفصاد؛ فصد و خون‌گیری از سیاهرگ‌های سطحی بدن که با تعدیل غلظت خون، گردش عروقی را تسهیل کرده و مانع از تشکیل لخته و بروز سکته‌های مغزی و قلبی می‌گردد.

سوم: حبة السوداء؛ مصرف دانه‌های سالم سیاه‌دانه (شونیز).

در منابع روایی نظیر «طب النبی» ابوالعباس مستغفری به این دانهٔ شفا‌بخش تصریح شده است.

سیاه‌دانه باید به‌صورت دانهٔ سالم و کامل همراه با غذا جویده و مصرف شود، یا در صورت ضعف فک، در همان لحظه خرد شده و بلافاصله با غذا یا عسل آمیخته گردد.

نگهداری سیاه‌دانهٔ آسیاب‌شده زیان‌بار است. همچنین حرارت دیدن آن بر روی نان، ویتامین‌های حساس به حرارت نظیر ویتامین E و ویتامین C را که از آنتی‌اکسیدان‌های اساسی هستند تخریب می‌کند.

میزان مصرف معمول آن، روزانه یک قاشق چای‌خوری، و در صورت تعدد بیماری‌ها، یک قاشق مرباخوری از دانه‌های سالم است. جلسه امروز با صلوات یه پایان برده و مباحث بعدی در جلسه دیگر خواهد آمد.