سنت‌های درمانی نبوی در روایات/ فقه و طب/طب اسلامی

موضوع: طب اسلامی/ فقه و طب/ سنت‌های درمانی نبوی در روایات

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

سنت‌های درمانی نبوی؛ قسط بحری، حجامت و داغ‌نهادن

مبحث ما در «طب المعصومین»، بر اساس کتاب «جامع احادیث الشیعة»[1] (چاپ جامعهٔ مدرسین قم)، که از کتاب «عوالی اللئالی» ابن ابی‌جمهور احسائی نقل شده است.

ایشان فقیه و محدث است، هرچند نه اصولیِ صرف است، نه رجالیِ محض و نه در زمرهٔ اخباریان؛ بلکه در کسوت فقیه و محدث شناخته می‌شود.

این حدیث در «عوالی اللئالی»[2] ، نیز آمده است:

«وَ فِيهِ: قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ: خَيْرُ مَا تَدَاوَيْتُمْ بِهِ الْحِجَامَةُ وَ الْقُسْطُ الْبَحْرِيُّ».

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) فرمودند: بهترین چیزی که خود را با آن مداوا می‌کنید، حجامت و قسط بحری است.

واژهٔ «قُسْط» در زبان عربی با حروف «قاف»، «سین» و «طاء» دسته‌دار و با علامت ضمه نوشته می‌شود؛ البته در نگارش فارسی گاه آن را با «ت» دو نقطه نیز ثبت می‌کنند.

قسط بر دو نوع است:

نوع نخست: غیرسمی، سفید و شیرین است؛

نوع دوم: که کدر، مایل به قهوه‌ای یا سیاه بوده، قسط تلخ و سمی است.

منظور از «الْقُسْطُ الْبَحْرِيُّ» در روایت، همان قسط شیرین است.

این مضمون با هشت سند در کتب شیعه نقل گردیده که دو سند آن از «جامع احادیث الشیعة» و «عوالی اللئالی» ذکر شد.

روایت مداوای سعد بن زراره و بررسی روش داغ‌نهادن

روایت دیگری در کتاب «عوالی اللئالی» نقل شده است:

«وَ رُوِيَ أَنَّهُ كَوَى سَعْدَ بْنَ زُرَارَةَ»[3]

روایت شده است که پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) سعد بن زراره را به سبب وجود یک زخم عفونی داغ نهادند؛ زیرا در آن زمان امکانات ضدعفونی‌کننده در دسترس نبود تا مانع از گسترش عفونت به سایر اعضا و بروز سپسیس (عفونت خونی) شود. در گذشته این کار را با میله‌های حرارتی انجام می‌دادند و موضع را می‌سوزاندند؛ امروزه نیز این عمل گاه با اشعهٔ لیزر (طیف خطی) صورت می‌گیرد که شتاب و کاربرد آن در پزشکی با صنعت کاملاً متفاوت است.

گیاه قسط بحری فواید فراوانی دارد. از جمله خواص آن، درمان اختلالی است که در اصطلاح به آن توهم حرکت مورچه بر پوست (فورمیکاسیون / Formication) می‌گویند؛ بیمار احساس می‌کند حشره یا مورچه‌ای روی بدنش در حال حرکت است، در حالی که در واقعیت چیزی وجود ندارد و این حالت ناشی از ضعف شدید اعصاب و اضطراب مزمن است.

برای رفع این عارضه، مصرف خوراکی روغن قسط شیرین و مالیدن آن به موضعی که شخص گمان می‌کند مورچه بر آن حرکت دارد، موجب بهبودی می‌شود. این بیماری ربطی به خارش پوستی ساده ندارد، بلکه منشأ عصبی دارد.

در گذشته، به علت در دسترس نبودن داروهای ضدعفونی‌کننده، کپسول‌ها و قرص‌های آنتی‌بیوتیک، الکل سفید، بتادین، سرکهٔ طبیعی، جوشاندهٔ آویشن (که خاصیت آنتی‌باکتریال دارد)، و نیز جوشاندهٔ پوست و برگ درخت بلوط یا گردو که برای درمان قانقاریا و زخم پای دیابتی به کار می‌رود ـ ناچار از آخرین چاره استفاده می‌کردند که همان «اکتواء» یعنی داغ نهادن و سوزاندن موضع جهت جلوگیری از سرایت عفونت بود.

امروزه نیز اقداماتی نظیر برداشتن زگیل، دمل و لکه‌های پوستی با تابش مستقیم لیزر انجام می‌گیرد؛ منتها این اقدامات باید منحصراً توسط پزشک متخصص پوست و مو که دورهٔ جراحی لیزر را گذرانده است انجام شود، نه افراد فاقد صلاحیت یا پزشکان عمومی که بدون تخصص لازم اقدام به جراحی نموده و عوارض جبران‌ناپذیری بر جای می‌گذارند.

در «مستدرک الوسائل»[4] آمده است:

«وَ رُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) وَ سَلَّمَ كَوَى سَعْدَ بْنَ زُرَارَةَ، وَ قَالَ: إِنْ كَانَ فِي شَيْءٍ مِمَّا يُتَدَاوَى بِهِ خَيْرٌ فَفِي بَزْغَةِ مِحْجَمٍ أَوْ لَذْعَةٍ بِنَارٍ».

در این بیان، «بَزْغَةِ مِحْجَمٍ» به معنای تیغ زدنِ حجام است که به همراه بادکش، خلأ نسبی و مکش با فشار اتمسفر پدید می‌آورد و خون غلیظ را از وریدهای سطحی پوست خارج می‌سازد؛ بنابراین حجامتِ تر، سطحی است نه عمقی

. همچنین «لَذْعَةٍ بِنَارٍ» به معنای داغ نهادن و سوزاندن موضع با آتش است. (لَذْعُ الشَّيْءِ: أَحْرَقَهُ).

سپس فرمودند: «وَ قَالَ صَلَّى‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَ‌آلِهِ‌وَ‌سَلَّمَ: لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءٌ».

برای هر دردی، چه بیماریِ بدون درد باشد که «مرض» خوانده می‌شود و چه توأم با درد باشد که «سُقم» (امراض و اسقام) نام دارد، دارویی در طبیعت نهاده شده است. انسان موظف است آن دارو را کشف کند، رستهٔ دارویی، فواید، مکانیسم اثر، عوارض جانبی، موارد احتیاط و موارد منع مصرف آن را به‌خوبی بشناسد تا بتواند درمان صحیحی انجام دهد.

تمایز اختلالات اعصاب و روان و راهکارهای درمانی

باید توجه داشت که تخصص مغز و اعصاب، تخصص اعصاب و روان، علوم تربیتی و رفتارشناسی، چهار شاخهٔ کاملاً مجزا از یکدیگر هستند. بیماری‌های روانی بالغ بر چهارصد گونه و نارسایی‌های روانی نزدیک به سیصد مورد است؛ بنابراین نمی‌توان پرسش کلی مطرح کرد و پاسخی عام گرفت، بلکه باید مشخص شود عارضه از چه نوعی است.

به‌عنوان نمونه، برای اختلال هراس (پانیک) و نیز افسردگی خفیف تا متوسط، مصرف گل راعی توصیه می‌شود.

اما برای بیماری اسکیزوفرنی (جنون جوانی) که طب جدید تنها داروهای کنترل‌کننده دارد و فاقد درمان قطعی است، چهار دستور درمانی وجود دارد:

    • یک: دم‌کردهٔ گل بهارنارنج همراه با عسل آویشن؛

    • دو: دم‌کردهٔ گل بیدمشک همراه با عسل آویشن (هر هشت ساعت)؛

    • سه: دم‌کردهٔ نارمشک همراه با عسل آویشن در میانهٔ روز؛

    • چهار: دم‌کردهٔ تخم بالنگو همراه با عسل آویشن در هنگام عصرانه.

جنون هفتاد قسم دارد که یکی از اقسام آن، جنون جوانی (اسکیزوفرنی) با دو تیپ مختلف است.

همچنین اگر فردی به کابوس‌های مکرر شبانه دچار است و از سایهٔ خود هراس دارد، این عارضه در دستهٔ هیستریا و اختلالات وحشت قرار می‌گیرد.

اما اگر شخصی بی‌حوصله و پرخاشگر است، به‌سرعت خشمگین می‌شود، آستانهٔ تحمل پایینی دارد، مهار خشم نمی‌کند و به اطرافیان بدگویی می‌نماید، درمان او اخلاقی و رفتاری است.

برای درمان این‌گونه ناهنجاری‌ها باید به کلمات قصار امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) در «غرر الحکم» و حکمت‌های «نهج البلاغه» و آثار اخلاقی جامع چون «معراج السعادة» مرحوم ملا احمد نراقی و «جامع السعادات» مرحوم ملا مهدی نراقی رجوع کرد تا بهداشت و امنیت روانی حاصل آید.

عدم مهار خشم پیامدهای بسیار زیان‌باری به همراه دارد؛ نمونه‌هایی وجود داشته که فردی بر اثر غلبهٔ غضب، شیئی را پرتاب کرده و سبب نابینایی چشم نوهٔ خود شده است، یا اختلافاتی که به طلاق و فروپاشی خانواده منجر گردیده و کودکان معصوم را راهی مراکز بهزیستی کرده است.

قرآن کریم بر کنترل خشم تأکید ورزیده و می‌فرماید: ﴿وَ الْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَ الْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ﴾[5] باید آستانهٔ تاب‌آوری را بالا برد و رفتارهای منفی را مهار کرد.

پاسخ به پرسش مردمی: درمان سنگ و شن کلیه

پرسشی مطرح شده است دربارهٔ راه‌های رهایی از شن و سنگ کلیه که مکرراً عود می‌کند و کلیه سنگ‌ساز است؛ خواه سنگ‌ها از نوع اگزالاتی باشد و خواه سیلیکاتی.

برای درمان طبیعی این عارضه و دفع سنگ‌های کلیوی، تدابیر و داروهای گیاهی و سنگ‌شکن طبیعی در طب سنتی و روایی وجود دارد که به آن خواهیم پرداخت.

روش‌های چهارگانه در پیشگیری و درمان سنگ و شن کلیه

برای پیشگیری از تشکیل شن و سنگ در مجاری ادراری، یا درمان و کاهش حجم و تعداد سنگ‌های موجود در کلیه و مثانه، چهار دستور دارویی ارائه می‌شود:

    • یک: صمغ درخت آلو

صمغ درخت آلو (با صلوات و دقت در نگارش: صمغ با «صاد» و «غین»)؛ بیمار در طول شبانه‌روز، به میزان یک قاشق چای‌خوری تا یک قاشق مرباخوری از این صمغ طبیعی را بمکد و فرو دهد. این صمغ به دفع سنگ کلیه کمک می‌کند.

    • دو: جوشاندهٔ هستهٔ خرما

دستور تهیهٔ جوشاندهٔ هستهٔ خرما: تعداد سی عدد هستهٔ خرما را در یک قوری کوچک یا ظرف پیرکس قرار داده و مقداری آب جوش بر روی آن بریزید و بگذارید بجوشد تا حدود یک استکان از آب آن کم شود؛ سپس این یک لیوان جوشاندهٔ باقی‌مانده را صاف کرده و هنگامی که ولرم شد میل کنید.

این ترکیب، سنگ‌های گچی و آهکی ـ یعنی سنگ‌های اگزالاتی کلیه یا مثانه ـ را متلاشی می‌کند؛ درست همانند سنگ آهکی که با ریختن آب پودر می‌شود. این سنگ‌ها حل و لزج شده و هنگام ادرار، ترشحات لزجی دفع می‌گردد که در حقیقت همان رسوبات آهکی و اگزالاتیِ حل‌شده است.

    • سه: سیاه‌دانه در وعده‌های غذایی

چنانچه سنگ‌ها درشت باشند، پیش از اقدام به سنگ‌شکنی‌های برون‌اندامی صوتی یا اشعهٔ لیزر (طیف خطی)، می‌توان با هر وعدهٔ غذایی از دانه‌های سالم سیاه‌دانه بهره برد.

آقایان در هر وعدهٔ غذایی، یک قاشق مرباخوری از دانه‌های درسته و سالم سیاه‌دانه را بر روی غذا پاشیده و همراه با غذا به‌خوبی بجوند و میل کنند.

بانوان در هر وعده، یک قاشق چای‌خوری از دانه‌های سالم سیاه‌دانه را روی غذا بپاشند و همراه با غذا بجوند و مصرف نمایند.

این دستور، هم خاصیت پیشگیری‌کننده دارد و هم درمان‌کنندهٔ سنگ کلیه است؛ حتی بر سنگ‌های سیلیکاتی کلیه که سیاه‌رنگ با نقطه‌های سفید هستند نیز اثرگذار است.

چهار. داروی گیاهی «سیستون»

داروی گیاهی هندی با نام تجاری «سیستون» (Cystone): این نام به زبان فارسی با حروف «سین»، «یاء»، «سین»، «تاء»، «واو» و «نون» (سیستون) و در نگارش لاتین به‌صورت Cystone نوشته می‌شود.

این داروی گیاهی در بسته‌بندی‌های استوانه‌ای حاوی ۱۰۰ عدد قرص عرضه می‌شود.

سیستون یک سنگ‌شکن طبیعی است که به‌ویژه برای تقلیل اندازه و کوچک کردن ابعاد سنگ‌های کلیوی کاربرد دارد؛ به‌گونه‌ای که اگر قطر سنگی در سونوگرافی ۶ میلی‌متر گزارش شده باشد، پس از یک الی دو ماه مصرف منظم، اندازهٔ آن به حدود ۳ میلی‌متر کاهش می‌یابد.

پیش از این نیز داروی گیاهی مشابهی از کشور آلمان را برای درمان این عارضه معرفی کرده بودیم صلوات.