بررسی فواید بادنجان در روایات ونحوه ی مصرف درست آن/آشنایی با خواص بادنجان /طب المعصومین

موضوع: طب المعصومین/آشنایی با خواص بادنجان /بررسی فواید بادنجان در روایات ونحوه ی مصرف درست آن

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

مباحث ما، در مبحث «طب المعصوم» بر پایه‌ی کتاب شریف «جامع احادیث الشیعة» اثر حضرت آیت‌الله محقق مرحوم معزی ملایری، که تحت اشراف مرجع عالی‌قدر حضرت آیت‌الله آقا حسین بروجردی (اعلی الله مقامهما) تدوین یافته است، پیگیری می‌شود. این اثر (چاپ جامعه‌ی مدرسین قم)، روایاتی پیرامون فواید و خواص «بادنجان» [1] که از میوه‌های جالیزی به شمار می‌رود، مطرح گردیده است. پیش از این اشارت رفت که این گیاه، درمانی برای بیماری‌هاست؛ مشروط بر آن‌که فرآیند کاشت، داشت، برداشت، فرآوری و مصرف آن به شیوه‌ی صحیح انجام پذیرد، که در این صورت هیچ درد و عارضه‌ای به همراه نخواهد داشت.

اکنون روایت چهارم را به شماره‌ی مسلسل ۴۳۱۵۷ از کتاب «محاسن برقی» قرائت می‌کنیم:

«البرقی، عن السیاری، عن القاسم بن عبدالرحمن الهاشمی، عمن اخبره، عن ابی‌عبدالله علیه الصلاة و السلام.» حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) فرمودند: «کُلِ الباذنجانَ فَإِنَّهُ جیدٌ لمرةِ السوداء.»[2]

بادنجان رسیده را که به درستی فرآوری و پخته شده باشد میل کنید؛ خورش آن را تازه تهیه نموده و تناول فرمایید؛ این امر برای «مرّه‌ی سودا» نیکو و نافع است.

مرّه‌ی سودا، همان سودا و المرار است. مرّه، یعنی صفرای اضافی در خون و در دستگاه گوارش. با مصرف صحیح بادنجان، خون در دستگاه گوارش اصلاح شده، صفرای اضافی در کیسه صفرا، مجاری گوارشی و سیستم گردش خون از بین می‌رود. چنانچه خورش بادنجان را با آب‌غوره‌ی طبیعی طبخ نمایید، بسیار مطبوع و مفید خواهد شد.

اگر «مرةُ المرار» (صفرا و سودای زاید) افزونی یابد، اثرات سوء آن به سر سرایت می‌کند و قوای مغزی شخص مختل می‌گردد؛ تمرکز از بین رفته، قدرت تحلیل صحیح مسائل کاهش می‌یابد و بازیابی اطلاعات از حافظه‌ی کوتاه‌مدت دچار نقصان می‌شود.

این عوارض ناشی از چیست؟

ناشی از «مرةُ المرار» یا همان صفرای اضافی موجود در خون است که پیش از آن، از دستگاه گوارش به خون راه یافته است؛ به این صورت که ابتدا از کیسه صفرا وارد روده شده و از آن‌جا با جذب روده‌ای به خون منتقل گردیده است. حال اگر بخواهید تمام این عوارض را تقلیل دهید، به این بیماری یعنی غلبه‌ی «مرةُ المرار» مبتلا نشوید، و نیز این مرّه برای شما عوارض و بیماری‌های عصبی ایجاد نکند (به عنوان مثال، به سرعت خشمگین نشوید، بی‌حوصلگی عارض نگردد، و چنانچه امری خلاف سلیقه و باب میل شما رخ داد، فوراً برآشفته و بی‌تحمل نشوید و با دیگران به مجادله و مناقشه نپردازید که این موضوع بسیار حائز اهمیت است)؛ در این روایت تصریح شده است که بادنجان برای دفع همین صفرای اضافی بسیار سودمند است.

— پرسش مخاطب: آیا در این زمینه مصرف آب‌غوره مفید است؟

— پاسخ: بله، هم آب‌غوره دفع صفرای اضافی می‌کند...

— پرسش مخاطب: منظور امور دیگری غیر از مصرف آن با آب است؟

— پاسخ: بله، موارد دیگری نیز وجود دارد؛ مانند انار که به مبحث آن خواهیم رسید، و نیز زرشک که صفرای اضافی را دفع می‌نماید و موجب بهبود کبد چرب، فیبروز کبدی و سیروز کبدی می‌گردد. همچنین سکنجبین و آلو سیاه خشک؛ مصرف سکنجبین همراه با کاهو (سکنجبینِ نعنایی) حتی موجب بهبودی هپاتیت ب ویروسی نیز می‌شود.

اکنون روایت بعدی را از کتاب «امالی شیخ طوسی»، حدیث دهم از این باب، به شماره‌ی مسلسل ۱۴۰۳ نقل می‌کنیم:

«حدثنا الشیخ ابو جعفر الطوسی، محمد بن الحسن بن علی بن الحسن الطوسی (رحمة الله علیه و رضوان الله تعالی علیه)، قال اخبرنا الحسین بن ابراهیم القزوینی، قال حدثنا ابو عبدالله محمد بن وهبان قال حدثنا ابوالقاسم علی بن حُبَش ،قال حدثنا ابوالعباس بن محمد بن الحسین، قال حدثنا ابی، قال حدثنا صفوان بن یحیی، عن الحسین بن ابی غُندر،عن الحسین بن ابی غندر، عمن اخبره (آن «مَن» چه کسی است؟ در حاشیه مرقوم داشته‌ام: عن عبدالله بن ابی‌یعفور؛ این انتساب بر اساس علم رجال و مشیخه است؛ پس منظور از «من اخبره»، عبدالله بن ابی‌یعفور است)، عن ابی‌عبدالله (امام صادق علیه السلام)؛ ایشان فرمودند: «الباذنجان جید لمرة السوداء»[3] ؛

که توضیح علمی آن پیش‌تر ارائه گردید.

در کتاب «مکارم الأخلاق» (نگاشته‌ی نواده‌ی طبرسی، صاحب جوامع الجامع و تفسیر مجمع البیان)، آمده است: «قال الصادق علیه السلام و ذکر مثله»[4] ؛ یعنی مشابه همین روایتی که قرائت شد را نقل کرده است.

همچنین در کتاب «طب الأئمه» (اثر ابن بسطام نیشابوری، یعنی ابوعتاب عبدالله و برادرش حسین، صفحه‌ی ۱۳۹ که دوره‌ای کامل از داروشناسی گیاهی، مفردات و مرکبات دارویی است) چنین ذکر گردیده است: «قال حدثنا ابوالحسن المعلی... [توضیح درباره تصحیح نسخه]: سجادة (سَجّادَة قرائت نکنید، سُجّادَة)؛ در برخی نسخه‌ها آمده است: عن سجادة، عن ابی‌الخیر الرازی، عن محمد بن عیسی بن عبید بن یقطین، عن سعدان بن مسلم (این بنا بر نسخه‌ی مستدرک الوسائل محدث نوری است)، عن ابی‌الخیر الرازی، عن محمد بن عیسی، عن محمد بن یقطین، عن سعدان بن مسلم، عن ابی‌غَرّة النحاس ، عن ابن ابی‌یعفور، قال ابو عبدالله علیه السلام: الباذنجان جید لمرة السوداء ولا یضر بالصفراء»[5] ؛

یعنی بادنجان برای مرّه‌ی سودا سودمند است و هیچ زیانی برای صفرا ندارد. بدین ترتیب، همان‌طور که عرض شد، صفرای اضافی را نیز از بین می‌برد.

در کتاب «مکارم الأخلاق»، آمده است: «قال الصادق علیه السلام: علیکم بالباذنجان البورانیة» [6] ؛

بر شما باد به مصرف بادنجان بورانی؛ که نوعی بادنجان رسیده، غیرتلخ و کم‌تخم است.

بحث در این‌جا پیرامون محصولات دستکاری‌شده‌ی ژنتیکی (تراریخته) که برای سلامت انسان مضر است، نیست. «علیکم بالباذنجان البورانیة فهو شفاء يؤمن من البرص و کذلک المقلی بالزیت.»[7] ؛ چنین بادنجان رسیده‌ای که مراحل کاشت، داشت، برداشت، فرآوری و مصرف آن به درستی طی شده باشد، شفا‌بخش بوده و بیماری را به طور قطعی درمان می‌کند و مانع از عود و بازگشت آن می‌گردد. «یؤمن من البرص»؛ شما را ایمن می‌دارد تا به بیماری برص (پیسی یا ویتیلیگو) مبتلا نشوید. «و کذلک المقلی بالزیت»؛ همچنین چنانچه خورش این بادنجان رسیده و شیرین با روغن زیتون طبخ گردد، بسیار مطلوب و پسندیده (فبها) خواهد بود؛ به‌ویژه برای افرادی که سن آنان فراتر از ۳۵ سال و به طریق اولی برای کسانی که بیش از ۵۰ سال سن دارند، حتماً بایستی روغن مصرفی‌شان، روغن انبیا و مرسلین باشد؛ «الزیت قوت الأنبیاء»[8] . بنابراین، خورش بادنجان را با روغن زیتون طبخ نمایید. به پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها و نیز به خودتان که مرز ۵۰ سالگی را سپری کرده‌اید سلام برسانید؛ «السلام علیّ یوم ولدّت و یوم أموت و یوم أُبعث حیّا»[9] ؛ همان‌گونه که حضرت عیسی (علیه السلام) فرمودند.

— پرسش مخاطب: در واقع خستگی را بسیار برطرف می‌سازد اگر بدین شیوه مصرف شود؟

— پاسخ: بله، میزان روغن مصرفی آن تنها دو قاشق غذاخوری خواهد بود.

— پرسش مخاطب: چنانچه آب به آن افزوده شود، وضعیت چگونه خواهد بود؟

— پاسخ: بله، افزودن آب مانعی ندارد؛ در آب پخته می‌شود و خورش به دست می‌آید. اما روغن مصرفی آن روغن زیتون است، نه روغن جامد هیدروژنه، روغن دنبه، پیه یا روغن‌های وارداتی نفتی. بنابراین، «و کذلک المقلی بالزیت»؛ روغن زیتون بسیار حائز اهمیت است؛ مانع افزایش چربی‌های مضر خون (کلسترول بد) شده و چربی‌های مفید خون (مانند امگا ۳ و امگا ۶) را افزایش می‌دهد. همچنین مانع ابتلا به تصلب شرایین، رسوب عروقی و یبوست حاد و مزمن می‌گردد و همواره سودمند است؛ به‌ویژه برای افرادی که اهل تحقیق، پژوهش، مطالعه و پاسخ‌گویی به پرسش‌های مردمی هستند. این رسالت مبلغان و علما است؛ عموم مردم شاید مدت کوتاهی در مسجد توقف کنند، اما امام جماعت ناگزیر است زودتر تشریف آورده و دیرتر خارج شود تا پاسخ‌گوی سؤالات آحاد مردم باشد. این توصیه را به یاد داشته باشید؛ اگر روغن زیتون برای همگان نافع است، برای شما نافع‌ترین خواهد بود.

در زمان‌هایی که تحرک بدنی دارید، مانند پیاده‌روی آرام یا حضور در راهپیمایی‌های شبانه علیه استکبار شرق و غرب، مصرف روغن زرد گاوی بی‌اشکال است؛ اما در اوقات عدم تحرک، صرفاً روغن زیتون مصرف نمایید. توجه به این نکته بسیار حیاتی است؛ مصرف سایر روغن‌ها موجب عوارضی نظیر دل‌آشوب، سنگینی معده (تخمه)، رودل، آروغ‌های مکرر و نفخ شدید می‌گردد. این مواد بی‌ارزش موجب اتلاف مال و تضییع جان می‌شوند؛ در حالی که عقل حکم می‌کند با هزینه‌کرد درست، هم مال و هم سلامت جان را صیانت نمود؛ این یعنی مصرف بهینه. میزان مصرف نیز نباید بیش از حد باشد؛ به عنوان مثال، در غذاهای غیرخورشتی، پاشیدن یک قاشق غذاخوری روغن زیتون بر روی غذا کفایت می‌کند، و در طبخ خورش نیز حداکثر دو قاشق غذاخوری مصرف شود.

— مخاطب: طبق فرمایش حضرت‌عالی، ائمه جماعتی که مد نظر دارید متعلق به دوران شیخ مفید هستند؛ امروزه ائمه جماعت تعجیل بیشتری در خروج دارند.

— پاسخ: بله، مقتضیات دنیای مدرن چنین است و سخن شما نیز حقیقت دارد. خداوند رحمت کند مرحوم آیت‌الله بنی‌هاشمی را؛ هنگام خروج از مسجد با چند تن مباحثه می‌نمود؛ در ابواب امر به معروف و نهی از منکر می‌فرمود: «پسرجان، فلانی در حال دویدن نماز می‌گزارد، تو پشت سر او چگونه اقتدا می‌کنی؟» و دیگری پاسخ می‌داد: «خب شما هم سریع‌تر نماز بگزارید.» ایشان به‌درستی وعظ می‌فرمودند و کلامشان حق بود. بسیار خوب، اجازه دهید پیش از نقل روایت بعدی، واژه‌ی «قهارمه» را بنویسم و پیرامون این واژه‌ی غریب توضیح دهم که شاید تاکنون نشنیده اید.

در کتاب شریف «کافی» (نگاشته‌ی ثقةالاسلام کلینی، چاپ اسلامیه تهران) : «عدة من اصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن بعض اصحابنا، قال: قال ابوالحسن الثالث (علیه الصلاة و السلام) لبعض قهارمته...» [10] ؛

معانی «قهارمه» (جمع قهرمان) :

۱. وکلا، ۲. صندوق‌داران (متصدیان امور مالی و گاوصندوق)، ۳. محافظان، ۴. امینان شخصیتی بزرگ مانند امینان پادشاه، ۵. رئیس خزانه‌داری، ۶. رئیس بانک مرکزی.

در بحث امامت، منظور همان معنای نخست یعنی «وکلا»ی امام معصوم (علیه السلام) است. وجوهات شرعی در اختیار این وکلا بوده و تحت امر امام معصوم مصرف می‌گردید.

حضرت ابوالحسن الثالث (امام هادی علیه السلام) به یکی از قهارمه‌ی خویش فرمودند: «استکثروا لنا من الباذنجان »[11] ؛ یعنی پس از اتمام امور عامه، برای ما بادنجان رسیده به میزان فراوان تهیه نمایید (بادنجانی رسیده که پوست آن سیاه یکدست و براق باشد).

«فإنه حار فی وقت الحرارة، و بارد فی وقت البرودة، و معتدل فی الأوقات کلها، جید علی کل حال»؛[12] این گیاه در فصل گرما، طبعی گرم دارد و در فصل سرما، طبعی سرد؛ و در سایر فصول و اوقات سال، معتدل است و در هر حالتی برای مزاج انسان سودمند می‌باشد. اما ای مؤمنان، مشروط بر آن‌که به صورت بخارپز یا آب‌پز (منظور خورش بادنجان) به همراه آب‌غوره‌ی طبیعیِ نجوشیده‌ی بی‌نمک که در معرض آفتاب نبوده باشد، تهیه گردد. در صورت تمکن مالی، می‌توان اندکی گوشت نیز به آن افزود و در غیر این صورت، بدون گوشت طبخ و تناول شود.

در کتاب «محاسن برقی»، جلد ۲، صفحه‌ی ۵۲۶، حدیث ۷۵۹ آمده است: «البرقی، عن السیاری، عن بعض البغدادیین، ان اباالحسن الثالث قال لبعض قهارمته. سْتَكْثِرْ لَنَا مِنَ الْبَاذَنْجَانِ فَإِنَّهُ حَارٌّ فِي وَقْتِ الْحَرَارَةِ وَ بَارِدٌ فِي وَقْتِ الْبُرُودَةِ مُعْتَدِلٌ فِي الْأَوْقَاتِ كُلِّهَا جَيِّدٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ.»[13] (که واژه‌ی قهارمه پیش‌تر توضیح داده شد)؛ و همانند روایت پیشین نقل شده است، با این تفاوت که در آن قید شده است مقدار بادنجانِ خورش را قدری بیشتر قرار دهید.

حالا فرض کنید بیماری به‌طور هم‌زمان دچار افزایش مرّه‌ی سودا، چربی مضر خون (کلسترول بد یا LDL)، تری‌گلیسرید، بیلی‌روبین و اختلال در چهار آنزیم کبدی باشد؛ برای بهبود هم‌زمان تمامی این اختلالات، توصیه می‌شود از ظروف بخارپز دوطبقه استفاده گردد؛ بدین ترتیب که در طبقه‌ی زیرین، خورش بادنجانِ طبخ‌شده با آب‌غوره قرار گیرد و در طبقه‌ی فوقانی، کدو مسمای خام (کدو سبز خیاری) جهت بخارپز شدن تعبیه گردد. پنج دقیقه پیش از اتمام پخت، کدوهای بخارپز را درون خورش بادنجان قرار داده تا طعم خورش را به خود بگیرد، سپس شعله را خاموش نمایید. مصرف این غذا موجب بهبود هم‌زمان هر پنج بیماری خواهد شد.

آن پنج بیماری عبارتند از:

اول: مرّه‌ی سودا و غلبه‌ی سودا در افراد سوداوی مزاج اصلاح می‌گردد؛

دوم: سطح چهار آنزیم کبدی کاهش می‌یابد؛

سوم: میزان LDL خون (کلسترول بد) تقلیل می‌یابد؛

چهارم: تری‌گلیسرید خون پایین می‌آید؛

پنجم: میزان بیلی‌روبین خون کاهش می‌یابد. بنابراین، کدوهای بخارپز چهار عارضه‌ی اخیر را تدبیر می‌کنند و بادنجانِ طبخ‌شده با آب‌غوره، مرّه‌ی سودا را بهبود می‌بخشد.

—پرسش مخاطب: آیا بادنجان با پوست مصرف شود؟ و آیا برای صفرا زیانی ندارد؟

— پاسخ: مصرف آن زیانی برای صفرا ندارد. طبخ آن باید بدون پوست باشد. با ابلاغ تحیت به مردمان غیور خطه‌ی شمال کشور؛ خوراک میرزا قاسمی در آن دیار به همراه سیر طبخ می‌گردد، چرا که کشاورزان شالیکار به دلیل ایستادن مداوم در آب شالیزارها، جهت پیشگیری از ابتلا به روماتیسم مفصلی ناگزیر به مصرف سیر هستند؛ لکن برای ساکنان اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک (مانند مشهد)، مصرف مداوم سیر به دلیل خشکی مزاج محیط، موجب تشدید خشکی بدن و غلبه‌ی سودا و صفرا می‌گردد. بنابراین، هر ماده‌ی غذایی متناسب با اقلیم خاص خود باید مصرف شود. همچنین بایستی از مصرف بخش‌های سوخته‌ی پوست بادنجان (مانند آنچه در تهیه میرزا قاسمی رخ می‌دهد) به طور جدی اجتناب نمود؛ زیرا مصرف پوست سوخته‌ی بادنجان احتمال ابتلا به سرطان معده و سرطان پستان را افزایش می‌دهد. پس حتماً بخش‌های سوخته‌ی پوست آن را جدا نمایید.

در ادامه‌ی روایت محاسن برقی آمده است: «و ذکر مثله الا ان استکثرنا»[14] ؛ یعنی همانند روایت قبلی است، با این تفاوت که مقدار بادنجان خورش را قدری افزون‌تر قرار دهیم،

در کتاب «مکارم الأخلاق»، صفحه‌ی ۱۸۳ آمده است: «قال ابوالحسن الثالث علیه السلام لبعض قهارمته: استکثر لنا...»[15] و روایت را به همان صورت نقل نموده است. توجه داشته باشید که کنیه‌ی «ابوالحسن» میان چند تن از معصومین مشترک است؛ امیرالمؤمنین (علیه السلام)، امام رضا (علیه السلام)، امام جواد (علیه السلام) و امام هادی (علیه السلام) همگی ابوالحسن نامیده شده‌اند، که بر اساس اصطلاحات مشیخه و روایات، در این‌جا مقصود از «ابوالحسن الثالث» حضرت امام هادی (علیه السلام) است.

در کتاب «طب الأئمه» (علیهم السلام)، صفحه‌ی ۱۳۹ از حضرت امام رضا (علیه السلام) نقل شده است که ایشان به بعضی از قهارمه‌ی خویش چنین می‌فرمودند (این واژه سه مرتبه تکرار شده است تا در ذهن تثبیت گردد؛ در خصوص معصومین معادل «وکلا» و در سایر موارد می‌توان از چهار معنای دیگر استفاده کرد): «علیکم بالباذنجان... استکثروا لنا من الباذنجان، فإنه حار فی وقت البرد، و بارد فی وقت الحر، معتدل فی الأوقات کلها، جید فی کل حال»[16] ؛

یعنی بر شما باد به مصرف بادنجان؛ برای ما بادنجان به میزان فراوان تهیه کنید، چرا که در زمان سرما، گرم و در زمان گرما، سرد و مایل به اعتدال است، و در تمامی فصول (مانند فصل بهار) معتدل بوده و در هر حالتی برای بدن نیکو و نافع است.

فقط به یاد داشته باشید که گاه انسان با رفتارهای نادرست خویش، خواص مواد غذایی را تباه می‌سازد؛ به عنوان نمونه، سرخ کردن بادنجان در روغن‌های جامد صنعتی یا روغن‌های نباتی هیدروژنه‌ی وارداتی، از مصادیق این فرآوری نادرست است.

عوارض مواد سرخ شده در روغن های جامدصنعتی

مصرف مواد سرخ‌شده عوارض متعددی دارد؛ از جمله برای بینایی مضر بوده و موجب خارش و سوزش چشم می‌گردد، سیستم تنفسی را مختل می‌سازد، در آقایان موجب عوارض پروستات شده و در بانوان بیماری‌های رحم و تخمدان ایجاد می‌کند. گاه مشاهده می‌شود برخی افراد در تفت دادن مواد غذایی افراط می‌ورزند؛ مثلاً در طبخ خورش سبزی، آن‌قدر آن را تفت می‌دهند که رنگ آن متمایل به قهوه‌ای تیره می‌گردد و از حالت طبیعی خارج می‌شود. این تغییرات نامطلوب، ناشی از روش‌های نادرست در آشپزی و فرآوری است. ما نباید در الگوهای آشپزی خویش از مکاتب غربی، شرقی، ایران باستان یا دیگر رسوم غیرعلمی تقلید کنیم؛ بلکه ما به عنوان جامعه‌ی شیعه‌ی اثنی‌عشری، شایسته است در چارچوب موازین علم نافع، عقل سلیم و آموزه‌های غدیری و کوثری عمل نماییم تا غذای طبخ‌شده برای خود، خانواده و نسل‌هایمان مایه‌ی تندرستی باشد. چنانچه فرمودند: «فإنه حار فی وقت البرد، و بارد فی وقت الحر، معتدل فی الأوقات کلها، جید فی کل حال».

بنابراین، چنانچه مراحل کاشت، داشت، برداشت، فرآوری، طبخ صحیح و مصرف به اندازه‌ی مقتضی بر اساس سنت صورت پذیرد، در هر حال برای بدن سودمند خواهد بود؛ لکن در صورت خلل در هر یک از این مراحل، علاوه بر تباهی غذا، سلامت جسم، روان و اعصاب نیز دستخوش آسیب خواهد شد.