بررسی فواید قارچ خوراکی درروایات/فواید قارچ خوراکی /طب اسلامی

موضوع: طب اسلامی/فواید قارچ خوراکی /بررسی فواید قارچ خوراکی درروایات

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

مباحث ما در «طبّ المعصومین» بر اساس کتاب «جامع احادیث الشیعه»، چاپ مدرسین قم است؛ یعنی: «باب ما ورد فی فوائد الکمأه والحزاء والکرنب»[1] .

«الکمأه » یعنی قارچ خوراکیِ زمینی. در روایات آمده است که «منّ» در آیه شریفه ﴿المنّ و السلوى﴾[2] به قارچ خوراکیِ بهشتی تفسیر شده است. اکنون ما در دنیا هستیم و مراد از «کمأ» در این‌جا، قارچ خوراکیِ سالم و تازه زمینی است.

دوم، «الحزاء» یا «الحزاءة» است. این، سبزی‌ای به نام «زوفره» است؛ سبزی‌ای ترش‌مزه که در استان کردستان آن را در سرکه قرار می‌دهند. این گیاه در استان آذربایجان نیز فراوان می‌روید. در فارسی به آن «بی‌وزا» می‌گویند و در برخی گویش‌های کردی و کرمانجی نیز با همین نام شناخته می‌شود.

علامه مجلسی نیز در «بحار الأنوار»[3] ، این مطلب را بیان کرده‌اند.

همچنین «الکرنب» به کلم‌برگ یا کلم‌پیچ گفته می‌شود که در عربی «کرنوب» نام دارد.

درباره معنای «حزاء» که گفته شد همان سبزی زوفره است، این مطلب را ملا محسن فیض کاشانی، فیلسوف و فقیه بزرگ و داماد ملاصدرا، در کتاب فقهیِ «الوافی»[4] ، آورده است. خواستم مطلب مستند بیان شود.

اکنون مقداری از روایات را می‌خوانیم.

از «کافی» شیخ کلینی، در «جامع أحادیث الشیعه»، آخر صفحه، روایت اول باب ۱۳۷ نقل شده است. همچنین در «کافی» چاپ اسلامیه تهران، جلد ۶، صفحه ۳۷۰، حدیث ۲، و نیز در «محاسن» برقی آمده است:

«عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن أبی عبدالله، عن محمد بن علی، عن محمد بن الفضیل، عن عبدالرحمن بن زید بن أسلم، عن أبی عبدالله علیه‌السلام قال: قال رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله: الکمأه من المنّ، و ماؤها شفاء للعین.» [5] [6] [7]

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند: قارچ خوراکی زمینی، از «منّ» است و آب آن شفای چشم می‌باشد.

البته باید به قیود روایت توجه کرد؛ یعنی قارچ باید سالم و تازه باشد. اگر بماند، ممکن است سمی شود و گاهی حتی برای انسان کشنده باشد. بنابراین، مقصود، قارچ خوراکیِ سالم و تازه است.

از نظر تغذیه‌ای نیز برای کسانی که چربی مضر خون یا آنزیم‌های کبدی بالا دارند، مفید است و منع مصرف خاصی ندارد. هم خام و هم پخته قابل استفاده است. می‌توان آن را در سوپ ریخت تا پخته شود. در روایت نیز آمده است که آب آن برای چشم مفید است.

روایت دیگری در «عیون أخبار الرضا علیه‌السلام» آمده است:

از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند:

«الکمأه من المنّ الذی أنزل الله علی بنی إسرائیل، و ماؤها شفاء للعین، و العجوة من الجنة.»[8]

قارچ خوراکی از همان «منّ»ی است که خداوند بر بنی‌اسرائیل نازل کرد و آب آن شفای چشم است. همچنین خرمای «عجوه» از بهشت است.

خرمای «عجوه» نوع خاصی از خرماست. گفته می‌شود حدود ۱۳۵ نوع خرما وجود دارد که یکی از اقسام آن «عجوه» است. در روایات نیز آمده که این خرما خاصیت ضد سم، ضد سحر و ضد شیطان دارد و روایات آن قبلاً در همین کتاب «جامع أحادیث الشیعه» خوانده شد.

در ادامه روایت نیز آمده است:

«والعجوة التی فی البرنی.»

یعنی خرمای عجوه در نوعی از خرما به نام «برنی» قرار دارد.

روایاتی را پیش‌تر در همین کتاب «جمع احادیث» و همچنین از «محاسن برقی» خواندیم که بیان می‌کرد برخی خوراکی‌ها ضدّ سم، ضدّ سحر و ضدّ تأثیرات شیطانی هستند. در اینجا نیز روایتی درباره «خرمای برنی» آمده است. خرمای برنی یکی از انواع خرماست و گفته‌اند خرما حدود ۱۳۵ نوع دارد که یکی از آن‌ها «برنی» است.

در روایت آمده است:

«العجوة و التمر البرنی من الجنة و هی شفاء من السم؛»[9]

یعنی خرمای عجوه و خرمای برنی از میوه‌های بهشتی‌اند و شفای سم هستند.

پیش‌تر نیز گفتیم که این روایات فقط درباره دفع سم نیست، بلکه دو فایده دیگر هم برای آن ذکر شده است: یکی خاصیت ضدّ سحر بودن و دیگری جلوگیری از اثرگذاری القائات شیطانی بر انسان.

روایت سوم

سپس روایت بعدی از «امالی شیخ طوسی» نقل شد:

امالی شیخ طوسی، ، با سلسله سندی که شیخ مفید و دیگر راویان آن را نقل کرده‌اند. در متن روایت، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند:

«الکَمْأَةُ مِنَ المَنِّ و ماؤُها شفاءٌ للعین؛»[10] [11]

یعنی قارچ خوراکی از «منّ» است و آب آن شفای بیماری‌های چشم می‌باشد.

این روایت همچنین در «عوالی اللئالی» ابن ابی‌جمهور احسایی

نیز آمده است.

در ادامه، مطلبی خارج از بحث روایت مطرح شد؛ درباره خوراکی‌ای که در کرمان به نام «قوتو» شناخته می‌شود و ترکیبی از حدود ۱۵ تا ۱۷ ماده مختلف است که یکی از آن‌ها مغز پسته رفسنجان است. همچنین در خوزستان، به‌ویژه اهواز، ترکیبی به نام «المعسله» یا «بمب انرژی» تهیه می‌کنند که کالری بسیار بالایی دارد.

روش تهیه آن را چنین بیان می‌کنند:

ابتدا یک کیلو شیره خرما را روی حرارت قرار می‌دهند تا گرم شود و از حالت سفتی خارج گردد. سپس نصف قاشق چای‌خوری دارچین به آن اضافه می‌کنند و هم می‌زنند. بعد دو عدد هل، یک قاشق غذاخوری پونه، مقداری کنجد حدود نصف لیوان، و نیز رزماری یا همان اکلیل کوهی، به اندازه نصف قاشق غذاخوری، به مخلوط افزوده می‌شود و مرتب هم زده می‌شود.

البته درباره رزماری تذکر داده شد که در دوران بارداری و شیردهی مناسب نیست و ممکن است سمی باشد؛ بنابراین بهتر است به این ترکیب اضافه نشود. بیشتر کاربرد رزماری برای استعمال خارجی است.

در مرحله بعد، حدود دو تا دو و نیم کیلو خرما به مخلوط اضافه می‌کنند. برخی افراد خرما را با الیاف و قسمت‌های زبر آن مخلوط می‌کنند، اما بهتر است این بخش‌های سفت و چوب‌مانند جدا شوند؛ زیرا ممکن است برای بدن مناسب نباشند.

این ترکیب واقعاً انرژی‌زاست و برای افرادی که مزاج بسیار سرد دارند مفید است، اما باید در مصرف آن دقت کرد و نکات اصلاحی را هم در نظر گرفت؛ به‌ویژه حذف رزماری از ترکیب خوراکی.

روایت چهارم

روایت چهارم از باب قارچ خوراکی در «جامع احادیث الشیعه»، و نیز در «دعائم الاسلام»، نقل شده است.

از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام روایت شده است:

« عَنْ عَلِيٍّ ع أَنَّهُ قَالَ: الْكَمْأَةُ مِنَ الْمَنِ‌ وَ مَاؤُهَا شِفَاءٌ لِلْعَيْنِ- قَالَ زَيْدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ‌ صِفَةُ ذَلِكَ أَنْ تَأْخُذَ كَمْأَةً فَتَغْسِلَهَا حَتَّى تُنَقِّيَهَا ثُمَّ تَعْصِرَهَا بِخِرْقَةٍ وَ تَأْخُذَ مَاءَهَا فَتَرْفَعَهُ عَلَى النَّارِ حَتَّى يَنْعَقِدَ ثُمَّ تُلْقِيَ فِيهِ قِيرَاطاً مِنْ مِسْكٍ ثُمَّ تَجْعَلَهُ فِي قَارُورَةِ فَتَكْتَحِلَ مِنْهُ مِنْ أَوْجَاعِ الْعَيْنِ كُلِّهَا فَإِذَا جَفَّ فَاسْحَقْهُ بِمَاءِ السَّمَاءِ أَوْ غَيْرَهُ ثُمَّ اكْتَحِلْ مِنْهُ. »[12] [13]

قارچ خوراکی از منّ است و آب آن شفای چشم می‌باشد.

سپس زید بن علی بن الحسین کیفیت استفاده از آن را توضیح می‌دهد:

قارچ تازه و سالم را بگیرید و خوب بشویید تا خاک و خار و خاشاک آن کاملاً پاک شود. سپس آن را بفشارید و آبش را بگیرید. بعد آب حاصل را از پارچه‌ای تمیز عبور دهید و اندکی روی حرارت قرار دهید تا کمی غلیظ شود. سپس مقداری مشک گیاهی یا عنبر گیاهی به آن اضافه کنید و در ظرف کوچکی نگهداری نمایید. بعد از آن، مانند سرمه به چشم بکشید.

در روایت آمده است که با این روش، دردهای چشمی برطرف می‌شود و انسان از بیماری‌های چشم در امان می‌ماند.

همچنین اگر این ماده در اثر گذشت زمان خشک شد و دیگر قابل استفاده نبود، مقداری آب باران، به‌ویژه آب نیسان، به آن اضافه کنید تا دوباره نرم شود و بتوان از آن استفاده کرد.

زید بن علی بن الحسین علیهماالسلام از عالمان و صالحان بود و در قیام زید به شهادت رسید. پیش‌تر نیز در بحث ولایت فقیه، درباره برخی روایات مرتبط با او توضیح داده شد.

روایت پنجم

روایت پنجم از «جامع احادیث الشیعه»، ، به شماره مسلسل ۴۳۱۰۴ نقل شده است. این روایت از کتاب «طبّ الأئمة» اثر ابناء بسطام نیشابوریان (متوفای قرن چهارم) است. این کتاب در یک جلد و به زبان عربی در موضوع طب نگاشته شده و به تحقیق آیت‌الله سید محمدمهدی خرسان منتشر شده است .سند روایت چنین نقل شده است:

احمد بن محمد قال: حدثنا أبی، قال: حدثنا محمد بن سنان، قال: حدثنا یونس بن … عن أبی یزید الجعفی، وهو من أصحاب الصادق والباقر علیهماالسلام، عن محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن جده، أن رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم قال:

«الکَمْأَةُ مِنَ المَنِّ، وَماؤُها شِفاءٌ لِلْعَیْنِ والعجوة من الجنة وفيها شفاء من السم»[14] [15] .

بر اساس این روایت و روایات پیشین، قارچ خوراکی تازه از نعمت‌های الهی دانسته شده و آب آن برای درمان چشم مفید معرفی شده است. همچنین در برخی نقل‌ها آمده است که خاصیت ضدّ سحر و آثار شیطانی نیز دارد.

روایت ششم

روایت ششم از کتاب «عوَالی اللئالی» اثر ابن ابی‌جمهور احسائی نقل شده است. در این روایت نیز آمده است:

«الکَمْأَةُ مِنَ المَنِّ، وَماؤُها شِفاءٌ لِلْعَیْنِ».[16]

روایت هفتم

روایت هفتم در «المحاسن» برقی آمده است. سند روایت چنین است:

البرقی عن النوفلی، عن عیسی بن عبدالله الهاشمی، عن إبراهیم بن عبدالله الهاشمی، عن إبراهیم بن علی … عن أبی عبدالله علیه‌السلام قال: قال رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم:

«الکَمْأَةُ مِنْ نَبْتِ الجَنَّةِ، وَماؤُها نَافِعٌ مِنْ وَجَعِ العَیْنِ»[17] .

بر اساس این روایت، قارچ خوراکی سالم و تازه، اگر آب آن گرفته شود و به‌صورت قطره در چشم ریخته شود، برای درد چشم مفید است. به این صورت که آب قارچ تازه را گرفته و در پلک چشم می‌چکانند؛ این کار می‌تواند در درمان درد چشم مؤثر باشد. همچنین برای درد حدقه چشم توصیه شده است که هویج زرد در صبح مصرف شود.

روایت هشتم

روایت هشتم به شماره مسلسل ۴۳۱۰۷ از «جامع احادیث الشیعه» نقل شده است. این روایت از «الکافی» شیخ کلینی، چاپ اسلامیه تهران است و در «المحاسن» برقی نیز با سندی مشابه آمده است. سند روایت چنین نقل شده است:

محمد بن یحیی، عن عبدالله بن محمد بن عیسی، عن علی بن الحکم، عن أبان بن عثمان، عن أبی بصیر، عن فاطمة بنت علی … أن أمامة بنت أبی العاص بن ربیع وأمها زینب بنت رسول الله صلی الله علیه وآله قالت: «أتانی أمیرالمؤمنین علیه‌السلام فی شهر رمضان، فَأُتِیَ بِعَشاءٍ وَتَمْرٍ وَکَمْأَةٍ، فَأَکَلَ علیه‌السلام، وَکانَ یُحِبُّ الکَمْأَةَ.»[18] [19] [20]

طبق این روایت، در ماه مبارک رمضان برای امیرالمؤمنین علیه‌السلام غذایی همراه با خرما و قارچ خوراکی تازه آورده شد. حضرت از آن تناول کردند و مشخص شد که امیرالمؤمنین علیه‌السلام قارچ خوراکی را دوست می‌داشتند.

روایت نهم

روایت نهم به شماره مسلسل ۴۳۱۰۸ از «جامع احادیث الشیعه»، نقل شده است. این روایت در «الکافی» شیخ کلینی، چاپ اسلامیه تهران و نیز در چاپ دارالحدیث آمده است. سند روایت چنین است:

محمد بن یحیی، عن غیر واحد، عن محمد بن عیسی، عن محمد بن عمر بن إبراهیم قال: «سألت أبا جعفر علیه‌السلام و شکوت إلیه ضعف معدتی.»[21] [22]

راوی می‌گوید: به امام باقر علیه‌السلام عرض کردم که معده‌ام ضعیف است. حضرت فرمودند:

«اشرب الحَزاءَ بالماءِ البارِد».[23]

یعنی سبزی «حَزاء» را با آب خنک و گوارا بنوش. راوی می‌گوید: این دستور را انجام دادم و ضعف معده‌ام برطرف شد. این روایت در بحث هضم غذا نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.

روایت دهم

روایت دهم نیز در «جامع احادیث الشیعه»، به شماره مسلسل ۴۳۱۰۹ نقل شده است. همچنین در «المحاسن» برقی و در «وسائل الشیعه» چاپ آل‌البیت، و نیز در «بحارالأنوار» علامه مجلسی، چاپ بیروتی جدید آمده است. این روایت در «هدایة الأُمّة» (کتاب فقهی شیخ عاملی جبل عاملی) نیز در ذکر شده است.

در این روایت از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:

«إِنَّ الحَزاءَ جَیِّدٌ لِلمَعِدَةِ إِذا شُرِبَ بِماءٍ بارِد»[24] [25] [26] [27] .

یعنی سبزی «حَزاء» برای معده مفید است؛ به شرط آن‌که همراه با آب خنک و گوارا مصرف شود. البته باید توجه داشت که «ماء بارد» به معنای آب خنک و معتدل است، نه آب بسیار سرد و یخ‌زده. در روایات میان «ماء بارد»، «ماء مثلج»، «ماء فاتر» و مانند آن تفاوت گذاشته شده است.

این سبزی در برخی مناطق، به‌ویژه در استان کردستان، با نام «زوفرا» شناخته می‌شود و گاهی آن را در سرکه نیز قرار می‌دهند. در کتاب «الوافی» نیز آمده است که «حَزاء» در زبان فارسی «بیوه‌زا» یا «بی‌وزا» نامیده می‌شود. این مطلب در «بحارالأنوار» [28] ، چاپ بیروتی جدید، نیز ذکر شده است.

روایت یازدهم

آخرین روایت در «المحاسن» برقی،نقل شده است. «عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ص يُعْجِبُهُ الْكُرْنُبُ‌»[29]

در این روایت آمده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم برخی سبزی‌ها، از جمله کلم را دوست می‌داشتند. کلم پیچ یا کلم برگ فوایدی دارد؛ اما مصرف آن برای برخی افراد مناسب نیست. برای مثال، کسانی که دچار کم‌کاری تیروئید، گواتر ساده یا غمباد هستند، بهتر است از مصرف زیاد انواع کلم و شلغم پرهیز کنند.

در «مکارم الأخلاق» نیز روایتی آمده است (باب ۱۳۲، روایت ۴ درباره فواید کرفس) که در آن پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم فرمودند:

«إِنَّ طَعامَ الخِضْرِ وَإِلْیاسَ عَلَیْهِمَا السَّلامُ الکَرْفَسُ وَالکَمْأَةُ»[30] .

بر اساس این روایت، از جمله غذاهای حضرت خضر علیه‌السلام و حضرت الیاس علیه‌السلام کرفس و قارچ خوراکی بوده است. کرفس را می‌توان به‌صورت بخارپز، در خورشت یا حتی به‌صورت ساقه خام مصرف کرد و «کَمْأه» نیز همان قارچ خوراکی سالم و تازه‌ای است که از زمین می‌روید.