لو کانت المرأة خلیة/ الفصل السادس/كتاب الإجارة

موضوع: كتاب الإجارة/ الفصل السادس/ لو کانت المرأة خلیة

المسألة التاسعة: لو كانت الامرأة خلية فأجرت نفسها للإرضاع أو غيره من الأعمال ثم تزوّجت قُدّم حق المستأجر على حق الزوج في صورة المعارضة، حتى أنه إذا كان وطؤه لها مضرا بالولد منع منه. [1]

مرحوم سید در این مسئله دو فرع را بیان می کند:

فرع اول: این است که اگر زنی خودش را برای شیر دادن یا برای کار دیگری اجیر نمود، بعداً ازدواج کرد، حق مستأجر این خانم، کارفرمای این خانم مقدّم است بر حق زوج، اگر تعارض داشته باشد حق مستأجر مقدّم است بر حق زوج.

فرع دوم: این است که اگر وطی این خانم مضرّ است به آن صبی، وطیش هم مجاز نخواهد بود.

وجه تقدم حق مستأجر بر حق زوج

اما فرع اول: چرا حق مستأجر مقدّم می شود بر حق زوج؟ به خاطر اینکه این خانم زمانی که اجیر شد، مالک منفعت خودش بود و می توانست منفعت خودش را به دیگری تملیک کند. و این با عقد اجاره صحیح، منفعت خودش را تملیک کرده به مستأجر. پس بنابراین این خانم از جهت این منفعت الان «مسلوب المنفعة» هست. وقتی ازدواج می کند، به صورت «مسلوب المنفعة» عقد ازدواج محقق می شود.

یک مثال: کسی خانه خودش را پنج ساله اجاره داده است، منفعت این خانه به مستأجر تملیک شده و الان مالک این منفعت نیست، ولی مالک عین هست. بعد از اینکه اجاره داد، آمد اصل خانه را فروخت. آن خریدار، خانه را چگونه می خرد؟ «مسلوب المنفعة» می خرد. نمی تواند آن خریدار به مستأجر بگوید که خانه را تخلیه کن. درست است مالک خانه شده، ولی مالک خانه «مسلوب المنفعة» شده است. و لذا همان بیان در ما نحن فیه هم جاری است. خانم قبلاً منفعت خودش را با عقد اجاره واگذار کرده، تملیک کرده به دیگری. الان این خانم «مسلوب المنفعة» است. این خانم ازدواج بکند، شوهر با خانمی ازدواج می کند که «مسلوب المنفعة» هست.

اشکال: حکم شرعی (حق استمتاع) مبطل اجاره

ممکن است کسی بگوید که اینجا حکم شرعی که راجع به زوجیت هست آن اجاره را باطل می کند. حکم شرعی زوجیت چیست؟ زوج حق استمتاع دارد. حکم شرعی می آید، اجاره را باطل می کند. چرا باطل می کند؟ معلوم می شود که این خانم اصلاً مالک این منفعت نبوده تا بتواند واگذار بکند. منکشف می شود که این خانم قبل از ازدواج اصلاً مالک این منفعت نبوده. ازدواج که آمد، خدای متعال دستورش می آید که باید شما از نظر استمتاع در اختیار زوج باشی. پس بنابراین آن عقد اجاره باطل می شود نسبت به این موارد.

جواب اشکال

ولی این اشکال درست نیست؛ چون حکم خدای متعال راجع به زوجیت است در چارچوب عقد زوجیت است نه فراتر از آن. عقد زوجیت هم یک طرفش همین زوجه است که قبلاً منفعتش را تملیک کرده. پس خدای متعال دستور می دهد به همین عقد زوجیت وفادار باش، نه یک عقد زوجیت دیگر.

پس فرع اول مطلبش روشن شد. در اینجا در فرع اول حق مستأجر مقدّم است بر حق زوج. این خانم اگر تعهد کاری دارد در یک اداره‌ای، در یک کارخانه‌ای، در یک فروشگاهی، و بعداً ازدواج کرد، شوهر حق منع او را ندارد. چون به صورت «مسلوب المنفعة» ازدواج کرده است.

ممکن است کسی بگوید که اگر این کار را مخفی کند این شوهر می تواند او را منع بکند، در واقع این مثل یک عیب است. ولی این بحثش را باید در جای خودش انجام داد.

اما بحث ما این است که شوهر حین ازدواج مطلع بود این خانم تعهد دارد در یک اداره‌ای، کارمند یک جاست، و با همین اطلاع اقدام به ازدواج کرد. اینجا عرض می کنیم که عقد ازدواج باعث خلل در آن عقد اجاره نمی شود. شوهر فقط حقش در خارج آن وقت‌هایی است که این خانم اجیر شده است. اگر حالا نمی دانست می شود یک عیب، باید بحث کنیم در عقد نکاح آیا فسخ برابر عیب جاری است؟ ممکن است بعضی از فقها قائل بشوند که حق فسخ پیدا می کند اگر عیبی داشته باشد و نگوید. پس ممکن و محل بحث است. به هر حال پس آن در جای خودش. بحث ما در جایی است که بداند. اگر دانسته اقدام به ازدواج کرده، حق منعش ندارد.

فرع دوم: تقدم ارضاع بر استمتاع عند الضرر

فرع دوم چیست؟ این است که اگر وطی این خانم ضرر می رساند به آن کودکی که این خانم اجیر شده برای شیر دادن. حق وطیش را ندارد، فقط آن مقدار واجب چهار ماه یک بار باید تمکین کند بیشتر حق ندارد. چرا؟ الکلام الکلام.

اشکال مرحوم آقای خویی

الا اینکه مرحوم آقای خویی گفته است این مطلب سید یا مفهوم نیست یا قابل قبول نیست. سید چرا می گوید اگر وطی ضرر می رساند به کودک، جلوی وطیش گرفته می شود؟

اگر مراد سید از اینکه می فرمایند «ضرر می رساند» این است که اگر این وطی کرد دیگر نمی تواند شیر بدهد، مثلاً شیرش می خشکد، اگر مرادش این است، چرا قید «ضرر» آورد؟ چه ضرر برساند چه نرساند، وقتی تزاحم پیدا کرد، آن وقت این شیر دادن مقدّم است، ما اینجا نیازی به قید «ضرر» نداریم. همین که تزاحم پیدا شد، حق آن مستأجر مقدّم است. اگر مرادش مزاحمت است، قید «ضرر» را چرا آورد؟ چه به بچه ضرر برساند، چه ضرر نرساند، اگر مزاحمت در کار هست، حق مستأجر مقدّم است.

اما اگر مرادتان این است که وقت این‌ها جداست. وقت شیر دادن جداست، وقت وطی هم جداست. روزها بناست شیر بدهد، وطی هم بناست شب‌ها انجام بگیرد. اگر منظورتان این طوری است، و مزاحمتی در کار نیست. با عدم مزاحمت، ولی به آن بچه یک ضرری می رسند مثلاً بچه مریض می شود، اگر منظورتان این است، این قابل قبول نیست؛ چون شوهر در آن منفعتی تصرف کرده که مالکش بوده، مالک بضع بوده است. وقتی در آن منفعت تصرف کرد، به دیگری که مالک منفعت دیگری هست، ضرر می رسد. این‌جا نمی گویند که آقای مالک، چرا در منفعت خودت، در ملک خودت تصرف می کنی.

می فرمایند این مانند این است که کسی دیوار خانه‌اش را بلند می سازد به طوری که خانه همسایه ضرر می بیند.آیا اینجا جلوی این شخص را می گیرند که چرا در خانه خودش تصرف می کند؟ این محل اختلاف است که آیا می شود منع کرد یا نمی شود منع کرد؟ پس اگر تزاحم نیست و صرف تصرف این مرد به وطی باعث می شود که آن بچه ضرر ببیند، این نظیر آن جایی هست که کسی در ملک خودش تصرف می کند، همسایه ضرر می بیند. مثلاً در ملک خودش دبّاغی راه انداخته بوی پوست و دبّاغی، اصلاً خانه‌های اطراف را قابل سکونت نمی کند. یا آهنگری راه انداخته، صدایش اصلاً نمی گذارد کسی استراحت بکند. این نظیر آن می شود. این جا ما باید بحث کنیم که آیا چنین تصرفی که در ملک خودش انجام می دهد ولی دیگری ضرر می بیند، آیا این جایز است یا جایز نیست؟ این محل اختلاف است.

بله، اگر باعث می شود که دیگری ضرر در حدّ هلاک ببیند مثلا اگر این وطی را بکند بچه بمیرد، آنجا را قبول داریم، آنجا چنین تصرفی حق ندارد. اما اگر ضرر می بیند، یک ضرر مختصری می بیند، آنجا ما دلیل نداریم که جلوی کار این آقا را بگیریم که شما در ملکت تصرف نکن، مبادا که کسی سرفه خواهد کند. این اشکال آقای خویی رضوان الله علیه.

پس این فرع دوم را که سید فرمودند «اگر وطی موجب ضرر به بچه بشود، جلوی این وطی گرفته می شود»، این را اشکال کردند. این اشکال آقای خویی نشان از چیست؟ نشان از این است که باید در کلمه‌کلمه فقه دقت بکنیم. سید فقیه درجه یک، یک مطلبی گفته، ما نباید بگوییم: بله، چه قشنگ گفته است! باید ببینیم که این کلمه‌اش آیا از نظر فقهی درست است یا از نظر فقهی درست نیست؟ آقای خویی می فرماید از نظر فقه این‌ را نمی شود پذیرفت. چون اگر منظور این است که مزاحمت پیدا می کند، قید «ضرر» را چرا آوردید؟ چه ضرر بزند، چه ضرر نزند، اگر مزاحمت پیدا بکند حق مستأجر مقدّم است.

جواب مرحوم آقای هاشمی

مقصوده [المصنف] قدس سره انّ حق الوطي كما لا يمكن أن يكون مزاحماً مع أصل عمل الارضاع لتقدم حق المستأجر، كذلك لا يمكن أن يكون مزاحماً مع كيفيته، كما إذا لزم منه رداءة الحليب ومرض الطفل، إذ الاجارة متعلقة بالحصة الصحيحة من العمل لا الرديئة المعيبة.

فما عن بعض أساتذتنا العظام [السید الخویی] قدس سره من الاشكال على هذا المقطع من المتن بأنّه لا ربط له بمسألتنا، بل هي مسألة اخرى طويلة الذيل، وهي المزاحمة بين حقين يستلزم استيفاء أحدهما تضرر الآخر مما لا وجه له. [2]

گفتند که منظور از اینکه «ضرر می زند» یعنی کیفیت آن ارضاع پایین می آید. یعنی مزاحمت در کیفیت می شود. بالاخره این اجیر شده بود که شیر بدهد. شیر دادن کمّاً و کیفاً یک خصوصیاتی دارد. کمّش را شما گفتید مزاحمت ندارد، ولی ممکن است کیفاً باعث بشود که مزاحمت با حق مستأجر پیدا بکند. پس بنابراین مراد از مزاحمت اگر مزاحمت کمی می گرفتی، اشکال ‌آقای خویی وارد بود. ولی مزاحمت گاهی ممکن است کیفی باشد، نمی تواند آن کیفیت را، آن راندمان را داشته باشد. ولذا می گوید که شما نباید وطی کنید، آن بچه مریض می شود، آن کیفیت پایین می آید. پس بنابراین ظاهراً اشکال آقای خویی وارد نیست با این بیانی که ایشان فرمودند.

مثلاً عامل کیفی می تواند این باشد که این خانم بعد از وطی در حالت جنابت برود شیر بدهد.

پس بنابراین این دو فرع را ما می پذیریم همان چنان که سید فرموده، و اشکال آقای خویی هم ظاهراً قابل جواب هست.

المسألة العاشرة: يجوز للمولى إجبار أمته على الإرضاع إجارة أو تبرعا، قنة كانت أو مدبرة أو أم ولد، وأما المكاتبة المطلقة فلا يجوز لهإجبارها، بل وكذا المشروطة كما لا يجوز في المبعضة، ولا فرق بين كونها ذات ولد يحتاج إلى اللبن أو لا، لإمكان إرضاعه من لبن غيرها. [3]

مولایی هست أمه ای دارد، به أمه‌اش می‌گوید که من شما را اجیر نمودم که بروی فلان بچه را شیر بدهی. أمه حق ندارد اعتراض بکند. مثل این است که فرض کنید اسبش یا ماشینش را اجیر ‌داده است، این هم ملک این مولا است، و مولا ملک خودش را اجاره داده، هیچ حق اعتراضی از طرف أمه نیست. و می‌تواند اصلاً تبرّعاً او را اجبار کند برای شیر دادن.

جواز در سه قسم أمه

حالا فرق نمی‌کند که این أمه «قنه» باشد یعنی آن که خالص ملک مولا است. خودش، پدرش، مادرش، جدّ اندر جدّ این‌ها عبد هستند. این جا روشن است که أمه باید اطاعت کند.

یا «مدبَّره» باشد. مولا گفته که «أنت حُرّة دبر وفاتی» من که از دنیا بروم، تو حر هستی. آن هم هر روز دعا می‌کند که مولا زودتر بمیرد تا آزاد بشود. بعضی از شوهرها این طوری هستند خانمشان را اذیت می‌کنند، خدایی نکرده آن‌ها نفرین می‌کنند: «خدایا عمر این را بگیر تا ما از او نجات پیدا کنیم». مالک این أمه او را مدبره کرده است. اینجا هم أمه هنوز آزاد نشده، مدبَّره است، بعد از وفاتش بناست آزاد بشود. این هم باز باید اطاعت بکند.

یا «أمّ ولد» باشد. از خود مولا یک بچه‌ای پیدا کرده. وقتی از خود مولا بچه پیدا کرد، اموال مولا به فرزندانش می‌رسد، از سهم همین ولد مادرش آزاد می‌شود. و لذا نمی‌تواند مالک مادرش ‌بشود.

در هر سه صورت می‌فرمایند که اجبار این‌ها برای ارضاع جایز است. حالا یا اجارةً أو تبرّعاً.

عدم جواز در دو قسم أمه

و «المکاتبة المطلقة» مالک با آن عبدش مکاتبه و قرارداد می‌بندد که صد دینار که آوردی تو آزادی. آن هم خیلی زرنگ است، می‌رود کار می‌کند، هر ماه یک دینار می‌آورد. هر مقدار که آورد آزاد می‌شود. یک دینار آورد، یک صدم آزاد می‌شود. دو دینار، دو صدم، همین طوری. این‌ را می‌گویند مکاتبه مطلقه، یعنی هر مقدار قید شده، همان مقدار هم آزاد می‌شود.

یک وقت «مکاتبه مشروطه» هست، یعنی می‌گوید همه‌اش را بیاوری آزاد می‌شوی، نه اینکه شیئاً فشیئاً آزاد بشی. این‌ها را دیگر جایز نیست اجبار کند. چون این‌ها با این قرارداد خودشان را از مولا خریده اند، فقط پولش را بدهکار است. پولش را بدهد، تمام شد. باید جلوی این را آزاد بگذارند که برود پول کسب بکند تا بتواند به آن مکاتبه عمل کند. و لذا اینجا نمی‌شود این‌ها را اجبار کند که بیا شیر بدهد.

وجه عدم جواز

چون مکاتبه هر مقدار که پول می‌آورد آزاد می‌شود، مولا نمی‌تواند بگوید که تو باید بروی شیر بدی؛ چون الان یک مقداری آزاد است. اما در مشروطه کأنّ تا آخرین ریال باید ادا بکند بعد آزاد بشود. ولی باز معامله با مولا انجام گرفته و لذا می‌فرماید که «بل و کذا المشروطة» حتی اگر مشروطه هم باشد، دیگر مولا حق اجبار ندارد.

در آنجایی که بعضش آزاد شده، اجبار جایز نیست. چون فرض این است که مثلا این الان نصفش آزاد است. این را نمی‌شود اجبار بکنند که شما باید بروی حتماً به این اجاره عمل بکنی.

قوله: «ولا فرق بين كونها ذات ولد يحتاج إلى اللبن أو لا، لإمكان إرضاعه من لبن غيرها»

در جواز اجاره فرق نمی‌کند که خود این أمه بچه دارد یا ندارد. ممکن است بچه داشته باشد. مولایش می‌گوید: «شما بچه‌ات را ول کن، برو آن بچه دیگر را شیر بده. من برای این دایه می‌گیرم، من برای این شیر خشک می‌گیرم».

چرا؟ برای اینکه مولا می‌تواند آن بچه را ارضاع بکند، شیر بدهد از لبن زن دیگر. و این أمه ملک مولا است پس اجبارش حق مولا است.

سوال: اسلام چرا رقیت را، عبودیت را پذیرفت؟ این با کرامت انسان سازگار نیست. پس معلوم می‌شود نعوذ بالله اسلام مثلاً دین قرون وسطایی است. ممکن است کسی توهم کند.

حکمت اول: حفظ جان

شاید قبلاً هم به پاسخ این سوال یک اشاره‌ای کردیم. این سوال از نفهمیدن حکمت و فلسفه اسلام است. یکی از حکمت‌های اینکه اسلام این رقیت را پذیرفت این است که جلوگیری کرده از ریخته شدن خون این‌ها بود. چون کسی به اسیر رحم نمی‌کرد، اسیر را می‌کشتند. الان هم می‌کشند. خیلی جاها اسرا را می‌کشند. ولی اگر بگویند که این رق شما خواهد شد، این عبد شما خواهد شد، آن موقع نمی‌کشند. پس یکی از فلسفه‌هایش چیست؟ این است که خون این‌ها حفظ بشود. چون اگر این‌ها را آزاد بگذارند معنایش این است که بیاید دوباره جنگ کند. این معنا ندارد هیچ عاقلی در جنگ وقتی مسلط شد دشمن را آزاد نمی‌گذارد. یا باید او را بکشد یا اسیر باید در اختیار این جنگجو باشد.

حکمت دوم: تربیت

و فلسفه دیگرش این است که این‌ها تربیت بشوند. یعنی این‌ها که در برابر توحید و خدا قد علم کردند، این‌ها بیایند زیر نظر مسلمان تربیت بشوند، بعد آزاد بشوند. و اتفاقاً اسلام برنامه گذاشته که این‌ها بعد از مدتی آزاد بشوند. مثلاً گفته: قتل خطا انجام دادید، باید یک نفر را آزاد کنی. فلان گناه را انجام دادی، باید یک برده آزاد کنی. یعنی اسلام طوری برنامه‌اش را قرار داده که برده‌ها کم‌کم آزاد بشوند. ولی بعد از اینکه آن تربیت را گذراندند و آن گردن‌کشی‌ و آن استکبارشان فرو ریخت. بعد از مدتی عبودیت، هم تعالیم اسلام را یاد می‌گیرند، هم این‌ها آن عبودیت استکباری که در برابر دین خدا علم کرده بودند، آن می‌ریزد. آن وقت می‌شود این‌ها را آزاد کرد. و اسلام برنامه‌اش این بوده که این‌ها به تدریج آزاد بشوند و آزاد شدند.

حکمت سوم: نشانگر جامعیت اسلام در همه أفراد و أزمان

چقدر اسلام تأکید کرده که حقوق این‌ها رعایت بشود. ائمه اطهار چقدر مواظب بودند. [4] امام رضا علیه‌السلام با اینکه ولیعهد بود، آن مقام را داشت. در روایت هست که همه برده‌ها را سر سفره فرا می‌خواند. حتی آن برده‌ای که مربوط بوده به تیمار حیوانات که در طویله کار می‌کرده، آن هم بیاد سر سفره بنشیند.

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ بَلْخٍ قَالَ: كُنْتُ مَعَ الرِّضَا ع فِي سَفَرِهِ إِلَى خُرَاسَانَ فَدَعَا يَوْماً بِمَائِدَةٍ[5] لَهُ فَجَمَعَ عَلَيْهَا مَوَالِيَهُ مِنَ السُّودَانِ وَ غَيْرِهِمْ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ لَوْ عَزَلْتَ لِهَؤُلَاءِ مَائِدَةً فَقَالَ مَهْ إِنَّ الرَّبَّ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَاحِدٌ وَ الْأُمَ‌ وَاحِدَةٌ وَ الْأَبَ‌ وَاحِدٌ وَ الْجَزَاءَ بِالْأَعْمَالِ. [6]

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْعَبَّاسِ أَنَّهُ قَالَ: مَا رَأَيْتُ وَ لَا سَمِعْتُ بِأَحَدٍ أَفْضَلَ مِنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا وَ شَاهَدْتُ مِنْهُ مَا لَمْ أُشَاهِدْ مِنْ أَحَدٍ وَ مَا رَأَيْتُهُ جَفَا أَحَداً بِكَلَامِهِ وَ لَا رَأَيْتُهُ قَطَعَ عَلَى أَحَدٍ كَلَامَهُ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْهُ وَ مَا رَدَّ أَحَداً عَنْ حَاجَةٍ يَقْدِرُ عَلَيْهَا وَ لَا مَدَّ رِجْلَيْهِ بَيْنَ يَدَيْ جَلِيسٍ لَهُ قَطُّ وَ لَا رَأَيْتُهُ يَشْتِمُ أَحَداً مِنْ مَوَالِيهِ وَ مَمَالِيكِهِ وَ مَا رَأَيْتُهُ تَفَلَ وَ لَا رَأَيْتُهُ يُقَهْقِهُ فِي ضَحِكِهِ بَلْ كَانَ ضَحِكُهُ التَّبَسُّمَ وَ كَانَ إِذَا خَلَا وَ نُصِبَتْ مَائِدَتُهُ أَجْلَسَ عَلَى مَائِدَتِهِ مَوَالِيَهُ وَ مَمَالِيكَهُ حَتَّى‌ الْبَوَّابَ‌ وَ السَّائِسَ وَ كَانَ قَلِيلَ النَّوْمِ بِاللَّيْلِ كَثِيرَ السَّهَرِ يُحْيِي أَكْثَرَ لَيَالِيهِ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى الصُّبْحِ وَ كَانَ كَثِيرَ الصَّوْمِ وَ لَا يَفُوتُهُ صِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الشَّهْرِ وَ يَقُولُ ذَلِكَ صَوْمُ الدَّهْرِ وَ كَانَ كَثِيرَ الْمَعْرُوفِ وَ الصَّدَقَةِ فِي السِّرِّ وَ أَكْثَرُ ذَلِكَ يَكُونُ مِنْهُ فِي اللَّيَالِي الْمُظْلِمَةِ فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ رَأَى مِثْلَهُ فِي فَضْلِهِ فَلَا تُصَدِّقُوهُ. [7]

پس بنابراین نظر اسلام در این مسئله خیلی نظر مترقی هست. و اولاً انسان حر را بدون جهت رق نمی‌کند، مثل غربی‌ها نیست که تا یکصد سال قبل می‌رفتند آفریقایی‌های بیچاره را جمع می‌کردند، سوار کشتی می‌کردند. این‌ها تا می‌رسیدند به آمریکا دو سوم‌شان از بین می‌رفتند، چون در یک شرایط خاصی این‌ها را می‌بردند، یک سوم هم آنجا می‌بردند با چه ظلمی با این‌ها رفتار می‌کردند. این‌ها تازه یکصد ساله کم‌کم گفتند برده‌داری نباشد.

اسلام اولاً این کار را نمی‌کشد و همه را اسیر نمی کند؛

ثانیا فقط آن هایی که در برابر توحید ایستاده و شمشیر کشیده اند حکم اسارت می دهد که آن‌ها برده بشوند برای حفظ خون آن‌ها؛

و ثالثا آنها را برای جامعه تربیت می کرد.