جوازاستئجار الأرض لتعمل مسجدا/ الفصل السادس/كتاب الإجارة

موضوع: كتاب الإجارة/ الفصل السادس/ جواز استئجار الأرض لتعمل مسجدا

المسألة الثانية:

يجوز استئجار الأرض لتعمل مسجدا لأنه منفعة محللة.

وهل يثبت لها آثار المسجد من حرمة التلويث، ودخول الجنب والحائض ونحو ذلك؟ قولان، أقواهما العدم.

نعم إذا كان قصده عنوان المسجدية لا مجرد الصلاة فيه وكانت المدة طويلة كمائة سنة أو أزيد لا يبعد ذلك لصدق المسجد عليه حينئذ. [1]

فرع اول: مرحوم سید مطرح می‌کنند که اگر جایی را به عنوان مصلّی اجاره بکنند، آیا این جایز است؟ مسجد درست کنند، منظور این است که مصلّی درست بکنند. آیا اینکه یک جایی را اجاره بکنند که آنجا مصلّی بشود، جایز است؟ ایشان می فرمایند: جایز است، «لأنه منفعة محللة» چون این منفعت حلال است که یک جایی مصلّی قرار داده بشود.

ترتب آثار

اگر یک جایی را اجاره کردند و مصلّی درست کردند و مسجد درست کردند، آیا آثار مسجد هم بر آن بار می‌شود تا نجس کردنش حرام باشد، و دخول جنب و حائض و نحو ذلک حرام باشد؟ چون مسجد اصطلاحی جایز نیست جنب وارد بشود إلاّ عابراً.

هنا قولان:

قول قوی: آثار مسجد بر آن بار می‌شود.

قول أقوی (مختار سید): این است که آثار مسجد بر آن بار نمی‌شود.

صورت استثنا: اگر اجاره طویل المدّة باشد _مثلاً صد ساله_ و همه هم بگویند اینجا مسجد است، آنجا بله، آثار مسجد بار شود.

دلیل: این است که عنوان مسجد صدق می‌کند. این بیان مرحوم سید.

پس مرحوم سید اجاره یک مکانی را برای اینکه نماز گزارده بشود، می‌گویند: این اشکال ندارد. این یک فرع.

فرع دوم: اگر به عنوان مسجدیت اجاره کرد، مدت کوتاه بود، آثار مسجد بر اینجا بار نمی‌شود. یا به عنوان مصلّی اجاره کرد، چه مدت کوتاه باشد چه طولانی باشد، آثار مسجد بر آن بار نمی‌شود.

اما اگر دو خصوصیت بود:

أولا: به عنوان مسجد اجاره کرد، تابلوی مسجد هم زدند؛ ثانیا: مدت هم طولانی بود، اینجا آثار مسجد بار می‌شود.

نتیجه فرمایش مرحوم سید این است که قائل به تفصیل می‌شوند، با دو قید می‌گویند آثار مسجد بار می‌شود بر این محل اجاره‌ای: یکی اینکه به عنوان مسجدیت اجاره بکند، و اینکه مدت هم طولانی باشد.

مثلا فرض کنید ما رفتیم که لندن یا آمستردام یا مسکو، دیدیم شیعیان مسجد ندارند. یک جایی را پیدا کردیم که اینجا اجاره می‌دهند، و اجاره طویل مدّت هم می‌دهند، آنجا معمولاً کلیساها را یا می‌فروشند یا اجاره می‌دهند این رفت آنجا را اجاره کرد، پنجاه سال یا صد سال، یک تابلو خوبی هم زد «مسجد امام صادق علیه السلام»، اینجا می‌فرمایند آثار مسجد بر آن بار می‌شود.

به عنوان مسجد هم اجاره نکردند و صیغه مسجد هم خوانده نشد، هیچ صحبتی از وقف مسجد نیست ولی در وقف در جای خودش گفته شده، وقف معاطاتی هم اشکال ندارد. شما یک زمینی را می‌دهید به عنوان مسجد در اختیار مؤمنین قرار دادید، کسی آمد دو رکعت نماز خواند، تمام شد، نیاز نیست شما بگویید «وقفتُ هذا المکان مسجدا»، «وقفت» گرچه عقد است، ولی عقدی است که معاطاتی هم انجام می‌شود.

پس بنابراین ایشان می‌فرمایند که باید تفصیل قائل بشوید.

مقدمه

بررسی معنای مسجد

سه کلمه هست: یکی مساجد، دومی مسجَد، سومی مسجِد.

کلمه «مساجد»

کلمه مساجد در قرآن کریم آمده است: ﴿وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا﴾ [2] ، کلمه «مساجد»، جمع «مسجَد» هست یا جمع «مسجِد» هست؟ «مسجَد» هم که باشد، آیا مصدر میمی هست به معنای سجود، یا اینکه به معنای اسم مکان هست؟ لغویون اینجا بحث کردند، مفسرین هم بحث کردند.

سخن ماوردی

﴿وَأنَّ المساجدَ للَّهِ﴾ فيه أربعة أقاويل:

أحدها: يعني الصلوات للّه، قاله ابن شجرة.

الثاني: أنها الأعضاء التي يسجد عليها للّه، قاله الربي

الثالث: أنها المساجد التي هي بيوت اللّه للصلوات، قاله ابن عبا

الرابع: أنه كل موضع صلى فيه الإنسان، فإنه لأجل السجود فيه يسمى مسجدا. [3]

مساجد اینجا به چهار معناست:

اول: یعنی الصلوات لله، یعنی مساجد را جمع مسجَد گرفته، المسجَد هم مثل مضرب به معنای مصدر میمی، در ثلاثی مجرد اگر در اول صیغه فعل ماضی، میم بیاوری، می‌شود مصدر میمی. ضرب می‌شود مضرب، قتل می‌شود مقتل، به معنای قتل می‌شود. اینجا هم مسجَد، به معنای سجود و صلوات می شود.

دوم: اعضای هفتگانه‌ای که هست که یسجد الله، بنابراین جمع مسجَد است.

سوم: یعنی همین مساجدی که می‌شناسیم.

چهارم: هر جایی که انسان نماز می‌خواند، خانه‌اش باشد یا جای دیگر باشد.

پس مساجد یا جمع مسجَد، مصدر میمی است؛ یا جمع مسجِد هست به معنای مکان سجود همان معنای چهارم؛ یا جمع مسجد هست به معنای آن مساجد خاصّه.

کلمه «مسجَد»

کلمه مسجَد عرض کردیم که به معنای اعضای سجده است.

جوهری در صحاح می گوید:

«المَسْجَدُ بالفتح‌: جبهةُ الرجل حيثُ يصيبه نَدَبُ‌ السجودِ. و الآرابُ السبعةُ مساجدُ» [4]

مساجد، همان اعضای سبع که هست، آن مساجد هستند.

ابن درید در جمهرة اللغه می گوید:

«المَسْجَد: الإرْب الذي‌ يُسجد عليه‌ مثل الكفّين و الرُّكبتين و القدمين و الجبهة، و كل إرْب من هذه‌ مَسْجَد» [5]

پس مسجد یک معنایش همان اعضای سبع است.

و در روایات ما هم به این معنا اشاره شده که مسجَد یا مساجد به معنای اعضای سجده است. در آن قصه مشهور بین امام جواد صلوات الله و سلامه علیه و معتصم ملعون، معتصم پرسید که دست دزد را از کجا می‌برند؟

علما اختلاف کرده بودند، بعضی‌ها می‌گفتند که مثلاً از آرنج می‌برند، بعضی‌ها گفتند از مچ می‌برند، بعضی گفتند از کتف می‌برند، اختلاف کرده بودند. معتصم ملعون امام جواد علی السلام را خواست ظاهراً امام نمی‌خواست جواب بدهد، ولی اصرار کردند، امام فرمود که از انگشتان می‌برند.

قال معتصم: «ما الحجة في ذلك‌؟»

قال الامام: قول رسول الله ع: السجود على سبعة أعضاء- الوجه‌ و اليدين‌ و الركبتين‌ و الرجلين، فإذا قطعت يده من الْكُرْسُوع‌ أو المرفق لم يبق له يد يسجد عليها، و قال الله تبارك و تعالى: ﴿وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ﴾‌ [6] يعني به هذه الأعضاء السبعة التي يسجد عليها. [7]

امام اینجا مساجد را به معنای همان اعضای سبعه گرفتند، در حقیقت جمع مسجَد است، و مسجَد هم چنان که اهل لغت، مانند جوهری، ابن درید و دیگران گفتند، به معنای همین اعضای سجده است.

اشاره کردیم «مسجد» بالفتح به معنای سجود می‌آید، آن وقت مصدر میمی می‌شود.

قاعده جوهری

جوهری می‌گوید که همه فعل‌ها اگر اولش یک میم بیاوری، مفعل که بشود، هم مصدر میمی هم اسم مکان است، إلاّ چند تا کلمه داریم، این‌ها این‌طوری نیستند، در این‌ها فرق است بین مصدر میمی و بین اسم مکانشان، و همان چند کلمه را می‌شمارد:

و المَسْجِد و المَسْجَد: واحد المَسَاجِد. قال الفرّاء: كل ما كان على فَعَلَ يَفْعُلُ مثل دَخَل يَدْخُلُ فالمَفْعَلُ منه بالفتح، اسْماً كان أو مصدراً، و لا يقع فيه الفَرْقُ، مثل دَخَلَ مَدْخَلًا، و هذا مَدْخَلُهُ، إلّا أَحرفاً من الأسماء أَلْزَموها كسرَ العَيْن. من ذلك: المَسْجِد، و المَطْلِعُ‌، و المَغْرِبُ، و المَشْرِقُ، و المَسْقِطُ، و المَفْرِقُ، و المَجْزِرُ، و المَسْكِنُ، و المَرْفِقُ من رَفَقَ يَرْفُقُ، و المَنْبِتُ، و المَنْسِكُ من نَسَكَ يَنْسُكُ.

فجعلوا الكسر علامةً للاسم. و رُبَّمَا فَتَحَهُ بعض العَرَب فى الاسم، قد رُوِى مَسْكِنٌ و مَسْكَنٌ، و سمعنا المَسْجِد و المَسْجَدَ، و المَطْلِعَ و المَطْلَع. [8]

جوهری می‌گوید این چند تا کلمه استثنا هستند، یعنی سماعی هستند، این‌ها اسم مکانشان با کسر می‌آید، مصدر میمیشان با فتح می‌آید. اما در دیگر کلمات هر دو با فتح. پس بنابراین این هم یکی از معانی مسجَد، به معنای همان مکان یا یسجد علیها است.

بررسی کلمه «مسجِد»

لفظ دیگری که مطرح است، «مسجِد» هست، عرض کردیم «مسجِد» اسم مکان است، و «مسجِد» هم دو معنا برایش ذکر کردند:

معنای اول: «المکان الذی یتخذ للصلاة» در خانه‌اش یک جایی را مشخص می‌کند و در آنجا نماز می‌خواند، می‌گویند: مسجد الشخص فی بیته. مثلاً در حالت احتضار شخص را می‌برند آنجا می‌گذارند، یا بالاخره آن مسجد یک آدابی دارد.

شاهد اول: برای اینکه مسجد به محلی در منزل گفته می شود که در آن نماز می خوانند:

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: اتَّخِذْ مَسْجِداً فِي‌ بَيْتِكَ‌ فَإِذَا خِفْتَ شَيْئاً فَالْبَسْ ثَوْبَيْنِ غَلِيظَيْنِ مِنْ أَغْلَظِ ثِيَابِكَ وَ صَلِّ فِيهِمَا ثُمَّ اجْثُ عَلَى رُكْبَتَيْكَ‌ فَاصْرُخْ إِلَى اللَّهِ وَ سَلْهُ الْجَنَّةَ وَ تَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ الَّذِي تَخَافُهُ وَ إِيَّاكَ أَنْ يَسْمَعَ اللَّهُ مِنْكَ كَلِمَةَ بَغْيٍ وَ إِنْ أَعْجَبَتْكَ نَفْسَكَ وَ عَشِيرَتَك‌. [9]

«اتخذ مسجدا فی بیتک» به معنای این است که در خانه یک جایی یک گوشه‌ای را به عنوان مصلّی و مسجد مشخص می‌کنند.

پس مسجد یکی از معانیش همان مصلّایی است که شخص داخل خانه برای نماز مشخص می‌کند. روایات زیادی هم هست[10] [11] :

شاهد دوم:

مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ فِي آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ كِتَابِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ صَاحِبِ الرِّضَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ كَانَ لَهُ مَسْجِدٌ فِي‌ بَعْضِ‌ بُيُوتِهِ‌ أَوْ دَارِهِ‌ هَلْ يَصْلُحُ لَهُ أَنْ يَجْعَلَهُ كَنِيفاً قَالَ لَا بَأْسَ. [12]

بزنطی از امام رضا علیه السلام سوال کرد: اگر کسی یک قسمت خانه را به عنوان مسجد قرار داده بود، می‌تواند آنجا را به کنیف تبدیل کند، _مثلاً به دستشویی؟ امام فرمود اشکال ندارد. معلوم است که مسجد اصطلاحی نیست، مسجِد به معنای یک جایی را برای مصلّی قرار دادن است. این هم از اهل لغت هم استفاده می‌شود.

معنای دوم: همین «مسجِد» اصطلاحی است، مثل مسجد الحرام، مسجد النبی، مسجد الأقصی، و در قرآن هم معمولاً کلمه مسجد به این معنا بیشتر آمده، یعنی آن مساجدی که با اعتبار، با وقف «مسجِد» می‌شوند.

مثلاً در المحیط فی اللغة می‌گویند: المَسْجِدُ: اسْم‌ جامِع‌ يَجْمَعُ‌ المَسْجَدَ و حَيْثُ لا يُسْجَدُ. [13]

یک جایی را در نظر بگیرید که هم محل سجده را می‌گویند مسجد، هم جاهای دیگرش را که نشسته اند، همیشه همه جای «مسجِد» سجده نمی‌شود، هم حیث یسجد می‌گویند مسجد، هم حیث لا یسجد را می‌گویند مسجد، یعنی همان جایی که وقف کردم به عنوان مسجد.

پس باید معانی «مسجِد» بر اساس همان مفردش معنا بشود. آن سه معنا در آن می‌آید.

و «مسجَد» هم عرض کردیم که هم به معنای اعضا می‌آید، هم به معنای محلی که انسان در آن سجده می‌کند. و «مسجِد» هم به معنای مسجد اصطلاحی می‌آید، هم به معنای جایی که در منزل به عنوان مسجد اتخاذ می‌شود. این راجع به معانی کلمه «مسجِد».

در روایات ما هم نوعاً مسجد گفته می‌شود به همان معنای اصطلاحی هست. مثلاً روایاتی از قبیل:

شاهد اول:

عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَى الْخَشَّابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع‌ جَنِّبُوا مَسَاجِدَكُمُ‌ الْبَيْعَ‌ وَ الشِّرَاءَ وَ الْمَجَانِينَ وَ الصِّبْيَانَ وَ الْأَحْكَامَ وَ الضَّالَّةَ وَ الْحُدُودَ وَ رَفْعَ الصَّوْتِ. [14]

امام فرمود: انسان جنب، دیوانه و بچه‌ها را به مسجد راه ندهید، و آنجا قضاوت نکنید، و آنجا گم‌شده را اعلام نکنید، حدود انجام ندهید، سر و صدا نکنید. این کارها در آنجا مکروه است انجام بگیرد. بچه‌ها باید کنترل بشوند، و الا آنجا محل بازی بچه‌ها می شود، باید کنترل بشوند که هم نجسش نکنند، و هم مانع نماز دیگران نشوند. ظاهراً اینکه آزاد بگذارند تا رها باشند، این‌ منظور است.

شاهد دوم:

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ص قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‌ مَنْ سَمِعْتُمُوهُ يُنْشِدُ الشِّعْرَ فِي الْمَسَاجِدِ فَقُولُوا: فَضَ‌ اللَّهُ‌ فَاكَ‌[15] [16] إِنَّمَا نُصِبَتِ الْمَسَاجِدُ لِلْقُرْآنِ. [17]

رسول الله صلی الله علیه و آله فرمود: اگر شنیدید کسی در مسجد شعر می‌خواند، بگویید: خداوند دهنت بشکند، مساجد برای قرآن خواندن است، پس بنابراین مراد از این مساجد کدام است؟ همان مسجد اصطلاحی هست.

از این بحث لغوی که گذشتیم، بحث در این مسئله در دو مقام مطرح می‌شود:

المقام الأول: استئجار الارض لأن تجعل مسجدا بالمعنی اللغوي أی محلا للصلاة

مقام اول جایی را اجاره بکنند، و به عنوان مصلّی قرار بدهند، آیا این اشکال دارد؟

سید فرمودند: اشکال ندارد، چون منفعت محلّله است. و لم یخالف أحدٌ من الفقهاء فی هذه الفتوی، کسی مخالفت نکرده، إلاّ أبا حنیفة، ابوحنیفه گفته است: نمی‌شود جایی را اجاره بکند تا آنجا نماز بخواند، چون این عبادت است، و عبادت نمی‌شود محل اجاره بشود.

بیان ابن قدامة حنبلی

او یک کتاب استدلالی خیلی مفصل _که بلا تشبیه_ مثل جواهر الکلام ما هست، و انصافاً هم خوب نوشته به این مسئله که می‌رسد می‌گوید:

فصل: يجوز استئجار دار يتخذها مسجدا يصلي فيه، وبه قال مالك والشافعي.

وقال أبو حنيفة: لا يجوز، لان فعل الصلاة لا يجوز استحقاقه بعقد الاجارة بحال، فلا تجوز الاجارة لذلك.

ولنا ان هذه منفعة مباحة يمكن استيفاؤها من العين مع بقائها فجاز استئجار العين لها كالسكنى ويفارق الصلاة فانها لا تدخل النيابة فيها بخلاف المسجد. [18]

پس حنابله جایز می‌دانند، و نیز مالک و شافعی.

ابوحنیفه گفتند این جایز نیست، چون نماز چیزی نیست که شما پول بدهی نماز را مستحق بشوی. مثلاً مستأجر به مالک بگوید که نماز اینجا را من خریدم. ممکن است به دیگری هم با پول یا بدون پول واگذار کند، ولی این درست نیست، نماز با پول قابل خریداری نیست.

ابن قدامة جواب می‌دهد: این منفعت مباح است، پس اشکال ندارد، این مثل اجاره برای نماز نیست.

اهل سنت اجیر گرفتن برای نماز را هم قبول ندارند، ما شیعه قبول داریم، اهل سنت نوعاً قبول ندارند، مگر مذهب شافعی شاید قبول بکنند. حنبلی می‌گوید: اینکه جایی را برای نماز اجاره کنند، این غیر از نماز است. نماز را ما هم می‌گوییم نمی‌شود، نماز قابل نیابت نیست، ادله نیابت را ما قبول نداریم، برخلاف بناء المساجد، بنای مسجد نیابت بردار است، و اشکال ندارد.

ابوحنیفه اینجا استدلال کرده و می‌گوید این عبادت است و عبادت با پول نمی‌شود مقابله کرد. این را قبول ندارند، فقط ظاهراً در حج چون دلیل خاص هست، آنجا شاید نیابت را قبول داشته باشند، اما در غیر حج، در نماز و روزه و ... مطلقاً قبول نمی‌کنند. یکی از ادله‌ آنها: آیه شریفه: ﴿وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى﴾ [19] است، دیگری نماز بخواند به چه درد این آقا می‌خورد؟ خودش نماز نخوانده و دیگر تمام شد.

جواب آیه این است که:

اولا: یک وقت آن انسان بر بر گردن این کسی که اجیر می‌گیرد، حقی دارد. پس بنابراین در حقیقت «سعی» او هست که به فرزندش رسیده است، یعنی فرزندی تربیت کرده که الان این فرزند برای او اجیر می‌گیرد.

پس این این‌طوری نیست که «سعی» یعنی اینکه همیشه باید بگوییم خودش نماز بخواند، «سعی» غیرمستقیم هم «سعی» است.

و ثانیاً: اگر یک مؤمن دیگری باشد، باز بالاخره این در دل مؤمنین یک محبتی ایجاد کرده که باعث شده که آن‌ها از او تقدیر بکنند و از طرفش نماز بگذارند. پس بنابراین این اشکال قابل جواب است. آن کسی که پول می‌دهد، حداقل این است که برای اینکه مؤمن است، آن ایمانش یک محبتی در قلب این اجیر انداخته است، پس «سعی» او است که باعث می‌شود. یا وصیت کرده و یک کاری انجام داده که ما زیر این بار می‌رویم و الاّ نمی‌رفتیم.

جواب ما به ابوحنیفه

جواب اول (مرحوم صاحب جواهر)

ويجوز استيجار الأرض لتعمل مسجدا وغيره من الأفعال الراجحة بلا خلاف أجده فيه، بل عن كشف الحق نسبته إلى الإمامية، لأن ذلك غرض مقصود محلل متقوم ، فيشمله إطلاق الإجارة خلافا للمحكي عن أبي حنيفة من عدم الجواز، لأن فعل الصلاة لا يجوز استحقاقه بعقد الإجارة بحال، فلا تجوز الإجارة لذلك، وهو كما ترى غلط واضح، ضرورة الفرق بين الاستيجار على الصلاة وبين استيجار المكان أو اللباس للصلاة فيه. [20]

ابوحنیفه یک غلط واضحی اینجا مرتکب شده است. آن هم این است که فرق نگذاشته بین متعلق اجاره و بین غایت اجاره. اینجا متعلق اجاره این است که من اینجا را اجاره می‌کنم در مقابل این اجرت، اما نه اینکه نماز را اجاره می‌کنم. ولی غایتش این است که کسی بیاید اینجا نماز بخواند. آن چیزی که شما مطرح می‌کنید این است که متعلق اجاره نباید در مقابل پول قرار بگیرد، یعنی نماز چیزی هست که نمی‌شود در مقابل پول قرار بگیرد. این اشکال شما وقتی وارد می‌شود که نماز اینجا معوض قرار بگیرد. حال این که نماز اینجا غایت قرار گرفته است.

جواب دوم: این است که اینجا به معنای تملیک قابلیت است، نه اینکه می‌خواهیم بگوییم که آقا نماز خواندن اینجا را ما از شما می‌گیریم.

آن قابلیتی که اینجا هست، آن را ما اجاره می‌کنیم. آنجا کسی خواست نماز بخواند، نخواست نخواند، و لذا الزام‌آور نیست که بگویید آقا نماز نخواندید پول نمی‌دهیم.

جواب سوم: این است که اصلاً شما که می‌گویید «در مقابل نماز نمی‌شود پول داد و اجیر بکنند»، این هم حرف درستی نیست. إن شاءالله بحثش می‌آید که ما آنجا از وجوهی جواب دادیم. یک وجهش هم که الان مستحضرید، «داعی بر داعی» است، راه‌های دیگری مطرح شده که آنجاها اشکال ندارد، انسان برای نماز، کسی را اجیر بکند. یعنی با قصد قربت هم سازگاری دارد، انصافاً این‌طور نیست که با قصد قربت سازگاری نداشته باشد. پول را می‌گیرد و از طرف این آقا به حج می‌رود، قصد قربتش هم سر جای خودش هست، ولی بالاخره این آقا هم نمی‌تواند گرسنه بماند.

ظاهراً از مرحوم آقای زنجانی این مطلب نقل شد که کسی را برای نماز اجیر می‌کند، ایشان این‌طوری می‌گفت: سی سال نماز یک میت، برای یک نفر، مثلاً بگوید ما زندگی شما را تأمین می‌کنیم، شما سی سال، ده سال از طرف این میت نماز بخوان، نه اینکه یک سال با این مقدار پول. بالاخره این آقا می‌خواهد نماز بخواند، گرسنه که نمی‌ماند، باید از یک جایی تأمین ‌شود.

پس راه‌های مختلفی هست برای این مسئله که بگوییم که حتی در مقابل نماز هم قرار بگیرد، راه‌های مختلفی هست که می‌شود این‌ها را جواب داد. حالا ان شاءالله بحثش هم می‌آید.

پس بنابراین حرف ابوحنیفه درست نیست، چنان‌که علمای ما فرمودند، این مسئله اجماعی هست و خلافی در آن نیست، می‌شود یک جایی را اجاره کرد به عنوان اینکه آنجا مصلّی قرار گیرد، نماز بخوانند، هیچ اشکالی در این نیست.

المقام الثانی: فی جعله مسجدا یترتب علیه آثار المسجدیة

إنّما الکلام در مقام دوم هست: اجاره بکنند که مسجد بشود، یا عنوان یا آثار مسجد بر آن بار بشود. این را چه می‌فرمایید؟

اینجا هم علمای ما نوعاً فرمودند: آثار مسجد بر اینجا بار نمی‌شود.

سید صاحب العروة و مرحوم اردبیلی گفتند: می‌شود عنوان مسجدیت هم پیدا بکنند، محل اجاره‌ای می‌تواند همان احکام مسجد را هم داشته باشد.

بیان مرحوم اردبیلی

قوله : ويجوز استيجار الأرض لتعمل مسجدا. لا مانع منه وعموم أدلة المسجد ـ والإجارة مع عدم ظهور مانع ـ يقتضيه فالمراد (والمراد ـ خ) بالملكية في المسجد ونحوه هو ملكية المنفعة ، ولكن في بعض قيود المحقّق الشيخ علي ، أنّه لا تثبت حرمة المسجد. كأنه يريد أنّه يصير مثل المسجد الذي يفعله الإنسان في داره مع بقائه على الملكيّة ، فيحصل ثواب المسجد دون احكامه ، من عدم لبث الجنب ، وإدخال النجاسة ، وكونه وقفا.

وهو محتمل ، ولكن الظاهر هو الأوّل من كلامه ، ولم نجد مانعا الّا عدم كون الأصل وقفا ، وما نعرف اشتراطه ، وان كان ظاهر العبارات ذلك ، فتأمل. [21]

مرحوم وحید بهبهانی هم احتیاط کرده، ایشان هم فتوای صریح نداده است.

پس غیر از این سه نفر، ما در بین فقها کسی نداریم که قائل باشد احکام مسجدیت بر آن بار می‌شود.

دلیل سید

سید وجهی که می‌تواند اینجا داشته باشد را اشاره کرد، «لصدق المسجد»، گفت که اگر مدت طولانی باشد عنوان مسجد صدق می‌کند. در تبیین این وجه می‌شود این‌طور گفت که مسجد یک عنوان حقیقت شرعیه ندارد، تا شارع بگوید «المسجد هکذا»، مثل «صلاة» که نیست. مسجد یک عنوان عرفی هست، عنوان عرفی را باید از عرف بگیریم. عرف تابلوی قشنگی هم زده به نام «مسجد امام صادق صلوات الله علیه» این از بچگی دیده اینجا مسجد است، پدرش از دنیا رفته اینجا مراسم گرفته است، خودش اینجا نماز خوانده است، قسم هم می‌خورد که اینجا مسجد است. پس صدق عرفی دارد. اینکه شما بگویید آقا باید ببینیم این سندش کجاست، اینجا اجاره‌ای بوده، فلان بوده، می‌گوید: ما این حرف‌ها را نمی‌دانیم، اینجا را ما همین‌طوری دیدیم، از بچگی دیدیم اینجا مسجد است. آدرس می‌دادند مسجد فلانی.

پس بنابراین فرمایش سید، مخصوصاً اگر مدت طولانی باشد و عنوان مسجدیت هم باشد، به عنوان مسجدیت می تواند آنجا را اجاره کند که مسجد بشود، ظاهراً فرمایش سید اشکال ندارد، برای اینکه این عنوان حقیقت شرعیه ندارد وقتی حقیقت عرفیه هست، طبعاً باید ببینیم که آیا عرف به این‌جاها مسجد می‌گوید یا مسجد نمی‌گوید. اگر گفتند، طبعاً الأحکام تابعة للعناوین عنوان که آمد حکم می‌آید، عنوان نمی‌آید حکم هم نمی‌آید. عنوان را از کجا می‌گیریم؟ از عرف می‌گیریم، پس بنابراین فرمایش سید قابل دفاع هست.

وجوه مشهور

الا اینکه کسانی که قائل هستند اینجا مسجد نمی‌شود _که معظم فقها قائل هستند اینجا مسجد نمی‌شود_ این‌ها وجوهی را بیان کردند که اینجا معنا ندارد مسجد بشود. حالا آن وجوه را اشاره می‌کنیم:

وجه اول: این است که مسجد متوقف است بر اینکه وقف بشود، و در وقف تأبید شرط است، ابدیت شرط است، وقف منقطع نداریم، وقف همیشه باید ابدی باشد. و اینجا شما می‌گویید که این اجاره است، و اجاره باید مدت دار باشد. پس بنابراین اصلاً اینجا وقفی صورت نگرفته، چگونه شما می‌گویید اینجا مسجد شده؟ پس اولین اشکال این است که اینجا تأبید نیست، و تأبید هم شرط است، تأبید و دوام شرط است.

سوال: به چه دلیل در وقف «تأبید» شرط است؟

بیان مرحوم صاحب حدائق:

الظاهر من كلام الأكثر هو اشتراط الدوام في الوقف، و قد تقدم في أخبار وقوف الأئمة عليهم السلام ما يدل عليه، و ظاهره في المسالك المناقشة في ذلك حيث ذكر أنه متنازع مشكوك فيه، و اقتفاه صاحب المفاتيح في ذلك فقال: ان اشتراط التأبيد لا دليل عليه، بل الأصل و العمومات تنفيه.

أقول: لا يخفى ان العقود الشرعية الموجبة لنقل الأملاك يجب الوقوف فيها على ما رسمه صاحب الشريعة من الكيفية و الشروط فعلا أو أمرا بذلك، و الأوقاف التي صدرت منهم عليهم السلام كما قدمنا لك جملة منها، قد اشتملت على التأبيد، لقولهم حتى يرثها الله الذي يرث السموات و الأرض، و هو كناية عن دوامها الى يوم القيامة، و الخروج عنها بغير معارض سفسطة، و به يظهر ما في تمسكه بالأصل و العموم، فإنه ناش عن الغفلة عن ملاحظة الأخبار المذكورة كما لا يخفى، و حينئذ فلو قرنه بمدة معينة كسنة مثلا أو وقف على من ينقرض غالبا فإنه يبطل الوقف بغير خلاف. [22]

ایشان فرمودند: این شرطیت تأبید را ما از روایات می‌فهمیم، روایاتی که پیامبر اکرم و ائمه اطهار وقف کردند، این جمله در آن‌ها هست: «حتى يرثها الله الذي يرث السموات و الأرض» این جمله در وقف‌نامه‌ها هست، اینجا وقف است، تا روز قیامت که خداوند وارث زمین خواهد شد. پس معلوم می‌شود که در وقف باید تأبید باشد.

ما جواب دادیم اینکه ایشان می‌گویند «وقف از عقود هست و در عقود توقیفیت شرط است،پس باید از شرع بگیریم، شرع هم این جمله را دارد، پس وقف دیگری ما نداریم» آیا منظورتان این است که از عبادات است؟ اگر این را بگویید ما دلیل نداریم. بله از عقود هست، ولی آن چیزی که توقیفی است عبادت است، اما هر عقدی که توقیفی نیست. وقف یک امری هست که همه عرف می‌شناختند، غیرمسلمین هم وقف داشتند، مسیحی ها وقف داشتند، حتی بت‌پرست‌ها وقف دارند. این‌طوری نیست که وقف مخصوص مسلمین باشد. وقف یک معنای عرفی هست که همه می‌شناسند. اگر منظورتان این است که توقیفی است یعنی عبادی است، هذا اول الکلام چیزی نیست که عبادی باشد.

اتفاقاً فقط در مورد نکاح گفتند که النکاح له سبقة عبادیة، و لذا ما دلیلی نداریم. و آن روایات هم بیان فعل ائمه علیهم السلام است، بله آن صورت وقف می‌شود، اما غیر آن وقف نمی‌شود ما دلیلی نداریم.

وجه دوم: گفتند: «المسجد تحریر» مرحوم علامه حلی: إذا جعل البقعة مسجدا أو مقبرة فهو فك عن الملك كتحرير الرقيق فينقطع عنها اختصاص الآدميين بلا خلاف فيه. [23]

ایشان فرمودند: مسجد بالاتر از وقف است. وقف چیست؟ این زمین تا حال مالک داشت، بعد از این دیگر تحریر شد، مثل برده‌ای که آزاد می‌شود که قابل برگشت به بردگی نیست.

بیان مرحوم محمدحسین کاشف الغطاء:

المسجدية عندنا تحرير، و هو معنى آخر غير الوقف، فإنّه قد يعود ملكا بأسباب، و لكنّ الحرّ لا يعود إلى الرقّ أبدا، و كذلك المساجد و المشاهد و المشاعر لا تعود ملكا بوجه من الوجوه.

و من الغريب جدّا ما ذكره الأستاذ قدّس سرّه من: صحّة جعل منفعة الأرض المستأجرة مائة سنة-مثلا-مسجدا، و كذا جعل الأرض مسجدا إلى مدّة ثمّ تزول المسجدية .

مع أنّ من القواعد المسلّمة أنّه: (لا وقف إلاّ في ملك)، و أنّه لا يصحّ وقف المنافع، و أنّ الوقف يقتضي التأبيد.

هذا في الوقف، و هو أهون من المسجدية التي هي تحرير مؤبّد. [24]

المسجد تحریرٌ و تحریر بالاتر از وقف است، وقف ممکن است با یک اسبابی برگردد ملک بشود و بفروشند. ولی حرّ که شد دیگر نمی‌شود کسی بگوید که حریت شما را باطل کرد و باید مجددا برده بشوی، نمی‌شود، معنا ندارد. و كذلك المساجد و المشاهد و المشاعر لا تعود ملكا بوجه من الوجوه.

اشکال کاشف الغطاء بر صاحب عروه

و لذا ایشان گفته اند: «و من الغریب جداً هذا ما ذکره الأستاذ» اینکه صاحب عروه فرمودند: اینجا اجاره هم مسجد می‌شود، گفته این حرف خیلی غریبی است، چه حرفی است؟ «صحّة جعل منفعة الأرض المستأجرة مائة سنة-مثلا-مسجدا، و كذا جعل الأرض مسجدا إلى مدّة ثمّ تزول المسجدية» این خیلی حرف غریبی است، چون تحریر با این سازگاری ندارد.

خب پس بنابراین دومین وجهی که گفتند این مسجد نمی‌شود، این است که المسجدیة تحریر است، و تحریر با اجاره سازگاری ندارد، چون در اختیار این نیست که زمین را بیاید آزاد بکند.

آقای خویی هم نظیر این مطلب را دارد، گفتند: مسجد تحریر است و لذا باید ابدی باشد، نمی‌شود اجاره دهد.

اشکال بر کاشف الغطاء

ایشان در لابه‌لای کلماتشان یک جمله‌ای دارند که «لا وقف إلاّ فی ملک» [25]

ما جواب دادیم که «لا وقف الا فی ملک» چه دلیلی می‌شود؟ بالاخره این آقا مالک منفعت است، همان منفعت را وقف قرار داده است. پس به این دلیل نمی‌توانید استدلال بکنید.

و اما تأبید، می‌گوییم اگر چیزی قابلیت تأبید داشته باشد؟ بله، ولی اگر یک چیزی قابلیت تأبید ندارد، مثلا یک اسبی را وقف کرده، اسب می‌میرد، دیگر آن هم وقفش تمام می‌شود، چه اشکال دارد؟ یک برده‌ای را وقف کرده، فروعات زیادی هست، این‌طوری وقف می‌کنند، اشکالی ندارد.

نکته: وقف جاریه یا غلام به کعبه صحیح است.

وقف دائر مدار آن ملک است، ملکش تمام شد وقف هم تمام شد است. اینجا هم تا زمانی که در اجاره مالک منفعت است، بله این ادامه دارد، وقتی اجاره تمام شد آن هم تمام شد.

اما اینکه ایشان می‌فرمایند که «عدم امکان تحریر فی غیر ملک العین، گفتند که تحریر اصلاً ممکن نیست اینجا». چرا؟ اینجا هم تحریر ممکن است، همان مدتی که، همان مدتی که این آقا مالک بود تحریر کرد، بیشتر از آن که مالک نبود تحریر بکند، آن مقدارش را که نمی‌خواهد برگرداند، همان مقدار را تحریر کرده است. پس بنابراین آن مقداری که نمی‌خواهیم برگردد، آن مقدار را تحریر کرده، آن مقداری که مالک بوده تحریر کرده است.

پس وجوهی که از راه تحریر مطرح کردند، ظاهراً این‌ها هم قابل جواب هستند.

در وقف از ملک خارج می شود، همین‌جا هم خارج می‌شود، آن مقداری که مالک بوده خارج کرده، آن مقداری که مالک منفعت بوده، همان مقدار خارج کرده، چه اشکالی دارد؟ آن مقدار هم دیگر برنمی‌گردد.

وجوه دیگری هم مطرح هست، ظاهراً وقت گذشت، مطالعه بفرمایید. پس بنابراین به نظر می‌رسد که همان نظر صاحب عروه و مرحوم اردبیلی کاملاً قابل دفاع و تقویت هست. اگر مسجد صدق کرد، مثلا زمان طولانی در اختیار بوده، آنجا هم تابلو زدند «مسجد»، این می‌شود «مسجد»، و احکام مسجد هم بر آن بار است.

و این وجوهی که برای اشکال مطرح کردند، ظاهراً این‌ها قابل جواب هستند. بعدا وجوه دیگر و یک نکات دیگری عرض خواهیم کرد.