1405/08/18
بسم الله الرحمن الرحیم
تتمه مسأله شماره 24/صلاة الجماعة /كتاب الصلاة
موضوع: كتاب الصلاة/صلاة الجماعة /تتمه مسأله شماره 24
بحث و تحقیق در بارهی درک مأموم امام را در رکوع:
گفته شد که مشهور بلکه اجماع بر این است که اگر مأموم امام را در رکوع درک کند، یک رکعت به حساب میآید و مأموم وارد جماعت شده است. غیر مشهور این است که باید مأموم تکبیر رکوع امام را درک کند. در خود رکوع تنها کافی نیست. اقوال فقهاء گفته شد. روایات که مستند اصلی مسأله است را یادآور شدیم. گفته شد که در کتاب وسائل، باب 45 از ابواب صلاة جماعت روایات صحاحی وجود دارد مثل صحیحه سلیمان بن خالد، حلبی و زید شحام که میفرمایند اگر مأموم امام را در رکوع درک کند جماعت را درک کرده است. در باب 44 روایاتی داریم صحاح که میفرمایند اگر امام را در تکبیر رکوع درک نکند به جماعت داخل نشود.
در این رابطه توجیهی را از فقیه همدانی یادآور شدیم. سیدنا الاستاد میفرماید: جمع بین این دو دسته از روایات به صورت جمع عرفی ممکن است؛ برای این که جمع از حیث ترجیح که بگوییم روایات دال بر کفایت درک رکوع صحاح اند و مستفیضه و روایات دال بر لزوم درک تکبیر رکوع احتمالا روایت واحدی باشند که همه را محمد بن مسلم نقل کرده است، این ترجیح احتمالی است؛ برای این که فقیه همدانی و سیدنا الاستاد احتمال داده اند که سه روایت منقول از محمد بن مسلم در واقع یک روایت باشد. غلبه ظن اطمینان نمیآورد. ترجیح سندی به طور کامل قابل قبول نیست. جمع عرفی به این صورت است که روایات دال بر درک جماعت به درک رکوع صراحت دارد و تصریح دارد بر مطلوب از باب نمونه در روایت شماره دو چنین است:
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا أَدْرَكْتَ الْإِمَامَ وَ قَدْ رَكَعَ فَكَبَّرْتَ وَ رَكَعْتَ قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَ الْإِمَامُ رَأْسَهُ فَقَدْ أَدْرَكْتَ الرَّكْعَةَ وَ إِنْ رَفَعَ رَأْسَهُ قَبْلَ أَنْ تَرْكَعَ فَقَدْ فَاتَتْكَ الرَّكْعَةُ.[1]
این روایت تصریح دارد که درک جماعت به وسیلهی درک رکوع محقق میشود. اما روایات باب 44 که صحیحه محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام است میفرماید:
وَ عَنْهُ عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ: قَالَ لِي: إِنْ لَمْ تُدْرِكِ الْقَوْمَ قَبْلَ أَنْ يُكَبِّرَ الْإِمَامُ لِلرَّكْعَةِ فَلاَ تَدْخُلْ مَعَهُمْ فِي تِلْكَ الرَّكْعَةِ.[2]
نهی ظهور در مطلوب و عدم جواز دارد اما صریح نیست چون ممکن است نهی تنزیهی باشد که حمل بر کراهت شود؛ یعنی حسنی ندارد که در این حالت وارد جماعت شوید. پس جمع عرفی این است که روایات ناهی از ورود در جماعت در رکوع امام، حمل بر کراهت شود.
نتیجهی بحث این است که احوط استحبابی آن است که باید تکبیر رکوع درک شود و حمل کنیم بر احوط استحبابی با صراحتی که در نصوص باب 45 آمده است و اگر خود رکوع درک شود جماعت درک شده است و مؤید آن توقیعی است از حضرت بقیة الله الاعظم در باب 45، حدیث شماره5:
أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ الطَّبْرِسِيُّ فِي اَلْإِحْتِجَاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ : أَنَّهُ كَتَبَ إِلَيْهِ يَسْأَلُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَلْحَقُ الْإِمَامَ وَ هُوَ رَاكِعٌ فَيَرْكَعُ مَعَهُ وَ يَحْتَسِبُ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِ فَإِنَّ بَعْضَ أَصْحَابِنَا قَالَ إِنْ لَمْ يَسْمَعْ تَكْبِيرَةَ الرُّكُوعِ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَعْتَدَّ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِ فَأَجَابَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ إِذَا لَحِقَ مَعَ الْإِمَامِ مِنْ تَسْبِيحِ الرُّكُوعِ تَسْبِيحَةً وَاحِدَةً اعْتَدَّ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِ وَ إِنْ لَمْ يَسْمَعْ تَكْبِيرَةَ الرُّكُوعِ.[3]
تذکر: ادب گفتن «علیه السلام» بعد از ذکر اسم حضرت است و «عج الله تعالی فرجه» یک دعا است و اول باید علیه السلام بعد از ذکر اسم صاحب الزمان علیه السلام گفته شود بعد دعا شود.
در این توقیح جواب را برای رفع اختلاف مذکور حضرت داده است؛ بنابراین روایات دال بر درک تکبیر رکوع حمل بر استحباب میشود.
آیا در رکوع فقط خود عمل خم شدن فرد برای تعظیم کافی است یا ذکر رکوع هم باید صورت گیرد قبل از تمام شدن ذکر رکوع امام جماعت؟
در این باره مشهور با استفاده از اطلاق نصوص صحاح درک رکوع امام را کافی دانسته اند؛ اما خلاف مشهور این است که گفته باید حد اقل یک ذکر امام درک شود. این قول غیر مشهور قابل توجه است؛ زیرا علامه حلی در کتاب تذکره، ج4، ص325 میفرماید: اگر مأموم امام را در رکوع درک کند که ذاکر باشد و لو یک تسبیح را درک کند کافی است. در ادامه میفرماید اگر ذکر را درک نکند کافی نیست.
سیدنا الاستاد در کتاب شرح عروه، ج17، ص101 میفرماید: مستند علامه حلی علی الظاهر همین توقیع است ولی این توقیع مرسل است و قابل استناد نیست و لذا مستند همان صحاح است و درک رکوع کافی است و نیازی به درک ذکر رکوع نیست؛ چون در صحاح فقط رکوع گفته است.
تحقیق این است که درک رکوع لازم است که به صورت رکوعی باشد. صورت واقعی رکوع خم شدن تنها نیست؛ بلکه ذکر واجب دارد و اگر رکوع بدون ذکر باشد صحت سلب دارد و حقیقت آن محقق نشده است. بنابراین خود ماهیت رکوع متقوم به ذکر است و توقیع هم آن را بیان کرده و علامه حلی هم به آن فتوا داده است؛ اما در آن نصوص که فقط رکوع آمده اتکا به یک ارتکاز ذهنی شده است و رکوع در ارتکاز شرع بدون ذکر نیست. چون مشهور فتوا داده اند که رکوع تنها کافی است، احوط لزومی این است که امام در رکوع درک شود و لو این که یک ذکر را درک کند.
سید طباطبائی میفرماید: و بالجملة إدراك الركعة في ابتداء الجماعة يتوقف على إدراك ركوع الإمام قبل الشروع في رفع رأسه و أما في الركعات الأخر فلا يضر عدم إدراك الركوع مع الإمام بأن ركع بعد رفع رأسه بل بعد دخوله في السجود أيضا هذا إذا دخل في الجماعة بعد ركوع الإمام و أما إذا دخل فيها من أول الركعة أو أثنائها و اتفق أنه تأخر عن الإمام في الركوع فالظاهر صحة صلاته و جماعته فما هو المشهور من أنه لا بد من إدراك ركوع الإمام في الركعة الأولى للمأموم في ابتداء الجماعة و إلا لم تحسب له ركعة مختص بما إذا دخل في الجماعة في حال ركوع الإمام أو قبله بعد تمام القراءة لا فيما إذا دخل فيها من أول الركعة أو أثنائها و إن صرح بعضهم بالتعميم و لكن الأحوط الإتمام حينئذ و الإعادة.[4]
در رکعت اول باید امام را در رکوع درک کند اما در رکعات بعدی که جماعت و اقتدا صورت گرفته است مأموم اگر از امام عقب افتد که امام سر از رکوع بردارد و مأموم به رکوع رود اشکالی ندارد؛ بلکه امام به سجده رفته باشد و مأموم به رکوع رود اشکالی ندارد. اگر در رکعت اول داخل جماعت شده باشد این تأخیرها در رکعات بعد اشکالی ندارد و نماز و جماعت او صحیح است.
در نصوص خواهد آمد بخصوص در صحیحه عبد الرحمان بن حجاج که در صورت ازدحام یا غفلت یا ضرورت اگر تأخیر شود در رکعات بعدی ضرر وارد نمیکند؛ اما در صورت عمد ضرر دارد و جماعت متقوم به متابعت است و عمدا مخالفت جا ندارد.
مستند این مسأله روایت باب 17 از ابواب صلاة جمعه، حدیث 1 و 4 است:
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ : فِي رَجُلٍ صَلَّى فِي جَمَاعَةٍ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ، فَلَمَّا رَكَعَ الْإِمَامُ أَلْجَأَهُ النَّاسُ إِلَى جِدَارٍ أَوْ أُسْطُوَانَةٍ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى أَنْ يَرْكَعَ وَ لاَ يَسْجُدَ حَتَّى رَفَعَ الْقَوْمُ رُءُوسَهُمْ أَ يَرْكَعُ ثُمَّ يَسْجُدُ وَ يَلْحَقُ بِالصَّفِّ وَ قَدْ قَامَ الْقَوْمُ أَمْ كَيْفَ يَصْنَعُ قَالَ يَرْكَعُ وَ يَسْجُدُ ثُمَّ يَقُومُ فِي الصَّفِّ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ.[5]
اسناد شیخ صدوق به عبدالرحمن بن حجاج صحیح است. از نظر دلالت، این روایت دلالت دارد بر این که اگر ازدحامی و مانعی باشد که نتواند متابعت کند، در صورتی که اقتدایش درست باشد اشکالی ندارد.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُصَلِّي مَعَ إِمَامٍ يَقْتَدِي بِهِ فَرَكَعَ الْإِمَامُ وَ سَهَا الرَّجُلُ وَ هُوَ خَلْفَهُ لَمْ يَرْكَعْ حَتَّى رَفَعَ الْإِمَامُ رَأْسَهُ وَ انْحَطَّ لِلسُّجُودِ أَ يَرْكَعُ ثُمَّ يَلْحَقُ بِالْإِمَامِ وَ الْقَوْمُ فِي سُجُودِهِمْ أَوْ كَيْفَ يَصْنَعُ قَالَ يَرْكَعُ ثُمَّ يَنْحَطُّ وَ يُتِمُّ صَلاَتَهُ مَعَهُمْ وَ لاَ شَيْءَ عَلَيْهِ.[6]
کسی که از روی سهو از امام متابعت نکرده و ورودش به جماعت درست بوده، خودش را به سجود برساند نماز جماعتش درست است و اصل نمازش هم درست است.
پس در صورت سهو یا وجود مانع اگر نتواند متابعت کند، جماعت به هم نمیخورد و اگر عمدا باشد باطل میشود؛ چون بر خلاف طبیعت جماعت و بر خلاف اصل است.