مسائل شماره 9 - 11/صلاة الجماعة /كتاب الصلاة

موضوع: كتاب الصلاة/صلاة الجماعة /مسائل شماره 9 - 11

مسأله شماره 9:

سید طباطبائی یزدی می‌فرماید: لا يشترط في انعقاد الجماعة في غير الجمعة و العيدين نية الإمام الجماعة و الإمامة فلو لم ينوها مع اقتداء غيره به تحققت الجماعة سواء كان الإمام ملتفتا لاقتداء الغير به أم لا نعم حصول الثواب في حقه موقوف على نية الإمامة.[1]

در باره‌ی جماعت گفته می‌شود که امام لازم نیست قصد جماعت کند و قصد او شرط صحت نیست. همین که امام دارای شرائط امامت باشد و نماز واجب را شروع کند، هر کسی که به او اقتدا کند درست است و جماعت به حساب می‌آید؛ هر چند امام ملتفت نشود که کسی به او اقتدا کرده است. نیت جماعت و امامت برای امام جماعت شرط نیست.

شیخ طائفه در کتاب مبسوط، ج1، ص224 می‌فرماید: برای امام قصد امامت شرط نیست؛ یعنی شرط صحت نیست.

محقق حلی در کتاب معتبر، ج2، ص423 می‌فرماید: «نية الايتمام شرط، و عليه اتفاق العلماء، و لا يشترط نية الامام ... فلا يعتبر نية الإمامة»[2] نیت امامت در امام جماعت شرط نیست به اتفاق علماء.

علامه حلی در کتاب تذکره، ج4، ص263 می‌فرماید: نیت امامت برای امام جماعت شرط در صحت جماعت نیست به اجماع علماء.

پس این مسأله جزء مسلمات است. خود محقق حلی در کتاب شرائع، ج1، ص221 می‌فرماید: نیت امامت برای امام جماعت شرط در صحت جماعت نیست.

صاحب جواهر در کتاب جواهر، ج13، ص230 می‌فرماید: این مطلبی را که محقق بیان کرده است مجمع علیه و مورد اجماع است.

بنابراین عدم اشتراط نیت از سوی امام اجماعی است.

در ادامه سید طباطبائی یزدی می‌فرماید: «أما المأموم فلا بد له من نية الائتمام.»[3]

برای مأموم قصد جماعت شرط است و اگر عملا یا تقلیدا پشت سری کسی ایستاده و مثل او قیام و قعود انجام دهد و متابعت کند، جماعتی نیست و اگر خودش قرائت را بخواند فرادا است و اگر نخواند نمازش باطل است. پس برای مأموم نیت جماعت لازم است.

شیخ طوسی در مبسوط، ج1، ص224 می‌فرماید: مأموم باید نیت جماعت داشته باشد.

محقق حلی در همان منبع، ص424 می‌فرماید: نیت برای مأموم واجب است و اگر نیت نکند جماعت محقق نمی‌شود و متابعتی صورت نمی‌گیرد.

علامه حلی در منبع بالا می‌فرماید: نیت برای مأموم لازم است و اگر کسی اقتداء عملی داشته باشد، جماعت نیست و جماعت متقوم به نیت جماعت است.

صاحب جواهر همین مطلب را در کتاب جواهر، ج13، ص233 بیان کرده است: این مطلب مجمع علیه است و مورد اجماع می‌باشد.

سیدنا الاستاد در کتاب شرح عروه، ج17، ص53 می‌فرماید: این مطلب متسالم علیه نزد اصحاب است و لزوم نیت یک امر ارتکازی و مرتکز در اذهان است. کسی که اقتدا می‌کند نیت جماعت می‌کند. در اشتراط آن شبهه‌ی وجود ندارد و امر ارتکازی است.

«فلو لم ينوه لم تتحقق الجماعة في حقه و إن تابعه في الأقوال و الأفعال و حينئذ فإن أتى بجميع ما يجب على المنفرد صحت صلاته و إلا فلا و كذا يجب وحدة الإمام.»[4] اگر مأموم نیت جماعت نکند جماعت در حق او محقق نمی‌شود هر چند که متابعت کند امام را در اقوال و افعال. اگر نیت نشده باشد و متابعت به عمل آمده باشد و تمامی افعال و اقوال مثل مصلی منفرد انجام شده باشد، نمازش به فرادا صحیح است و یک تقلیدی شده است اضافه بر ماهیت اصل صلاة.

«فلو نوى الاقتداء باثنين و لو كانا متقارنين في الأقوال و الأفعال لم تصح جماعة و تصح فرادا إن أتى بما يجب على المنفرد و لم يقصد التشريع»[5] اگر فردی به دو نفر اقتدا کند، این اقتدا درست نیست؛ برای اینکه در امامت وحدت شرط است و امام باید یک فرد باشد و در غیر آن اصل عدم مشروعیت است. نماز این فرد در صورتی درست است که به تمامی واجبات نماز عمل کرده باشد و آن را انجام داده باشد و قصد تشریع نکرده باشد. تشریع این است که بگوید من به این دو نفر اقتدا می‌کنم قربةً الی الله و این اقدایم درست است.

«و يجب عليه تعيين الإمام بالاسم أو الوصف أو الإشارة الذهنية أو الخارجية فيكفي التعيين الإجمالي كنية الاقتداء بهذا الحاضر أو بمن يجهر في صلاته مثلا من الأئمة الموجودين أو نحو ذلك.»[6] بعد از قصد اقتدا تعیین امام هم شرط است؛ به این صورت که باید امامی را که به او اقتدا می‌کند معین کند که این شخص است و با این خصوصیات می‌باشد. در این باره علامه حلی در تذکره، ج4، ص263-265 می‌فرماید: امام باید تعیین شود.

در بحث اصول، بحث الفاظ گفتیم انشائیات متقوم به قصد است و قصد مقصود می‌خواهد و امام باید معین باشد. اگر امام تعیین نشود جماعت صدق نمی‌کند.

سید یزدی شرح داده که تعیین کند به اسم یا به وصف یا اشاره‌ی ذهنی یا اشاره‌ی خارجی با دست و چشم.

در نهایت می‌فرماید: در تعیین امام تعیین اجمالی کافی است؛ مثل نیت اقتدا به این امام حاضر که امامت می‌کند به او اقتدا می‌کنم.

«و لو نوى الاقتداء بأحد هذين أو أحد هذه الجماعة لم تصح جماعة و إن كان من قصده تعيين أحدهما بعد ذلك في الأثناء أو بعد الفراغ.»[7] اجمال دو قسم است: اجمالی که تعین مصداق دارد ولی خصوصیات معین و مشخص نیست؛ مثل این فرد که خصوصیاتش مشخص نیست مثلا معمم است یا نه؟ سید است یا نه؟ در این حد اجمال اشکال ندارد. تعیین است منتها تعیین کامل نیست.

قسم دیگر اجمال این است که امام در هاله‌ی از ابهام قرار دارد؛ مثل اقتدا به یکی از این جمعیت، در این صورت جماعت محقق نمی‌شود؛ چون در این صورت ذات و شخص امام تعیین نمی‌شود.

اگر اول گفت به یکی اقتدا می‌کنم، در وسط گفت به فردی که قدش بلندتر است اقتدا می‌کنم، بعد گفت به کسی اقتدا می‌کنم که قدش کوتاه تر است، این گونه تعیین فایده ندارد. در ابتدا باید تعیین شود تا نیت درست باشد.

مسأله شمار 10:

«لا يجوز الاقتداء بالمأموم فيشترط أن لا يكون إمامه مأموما لغيره»[8] اقتدا به مأموم جایز نیست؛ شرط است که امام اقتدا کننده مأموم برای غیر او نباشد.

علامه حلی در کتاب تذکره، ج5، ص265 می‌فرماید: در این صورت اقتدا باطل است اجماعا. ثانیا امام کسی است که او به غیر خودش اقتدا نکرده باشد و عنوان امام بر او صادق باشد و اگر اقتدا کرده باشد صادق نیست و در صورت شک اصل عدم مشروعیت است.

مسأله شماره 11:

«لو شك في أنه نوى الائتمام أم لا بنى على العدم و أتم منفردا و إن علم أنه قام بنية الدخول في الجماعة.»[9] اگر کسی شک کند که نیتش الآن درست بود یا نه؟ قصد اقتدا کرد یا نه؟ اصل عدم تحقق نیت است و نمازش را فرادا تمام کند. هر چند بداند که با قصد ورود به جماعت اقدام کرده است، ولی نیت را انجام داده یا نه؟ این شک باعث بطلان جماعت می‌شود.

تحقیق این است که شک در مثل این مورد جزء شکوک وسواسیه می‌شود. فردی که در اثناء شک کند نیت کردم یا نه؟ قاعده صحت و ظاهر حال ایجاب می‌کند که جماعتش درست باشد؛ چون برای جماعت آمده و از قبل می‌دانست که جماعت نیت می‌خواهد، این گونه شک اساس ندارد. بنابراین هم قاعده صحت و هم ظاهر حال مکلف این است که جماعت را قصد کرده است؛ ولی احوط این است که نیت انفرادی کند.