مسأله شماره 1/صلاة الجماعة /كتاب الصلاة

موضوع: كتاب الصلاة/صلاة الجماعة /مسأله شماره 1

نماز جماعت:

سید طباطبائی یزدی در ابتدا برای اثبات فضیلت نسبت به صلاة جماعت روایاتی را نقل نموده که از کتاب وسائل یادآور شدیم.

مسأله شماره 1:

تجب الجماعة في الجمعة و تشترط في صحتها و كذا العيدين مع اجتماع شرائط الوجوب و كذا إذا ضاق الوقت عن تعلم القراءة لمن لا يحسنها مع قدرته على التعلم و أما إذا كان عاجزا عنه أصلا فلا يجب عليه حضور الجماعة و إن كان أحوط و قد تجب بالنذر و العهد و اليمين و لكن لو خالف صحت الصلاة و إن كان متعمدا و وجبت حينئذ عليه الكفارة.[1]

نسبت نماز جمعه و همین طور نماز عیدین در صورتی که شرائط محقق باشد جماعت واجب است. هم‌چنین نماز جماعت واجب می‌شود برای کسی که در تنگنای وقت قرار گرفته است و وقت برای یادگیری قرائت و تصحیح آن کافی نیست و قرائت خودش درست نیست و قدرت بر تعلّم هم داشته است؛ ولی در ضیق وقت قرار گرفته و قرائتش نادرست است، باید نماز خود را به جماعت اتیان کند؛ چون قرائت در نماز واجب است و کسی که قرائتش درست نباشد و قدرت بر تعلم قرائت داشته باشد، بر او واجب است در صورتی که قرائت را تعلم نکرده است، نمازش را به جماعت بخواهد. اما کسی که قدرت بر تعلّم ندارد و از یادگیری عاجز است؛ مثلا مشکل در فهم دارد یا مشکل در تلفظ، طبیعتا تکلیف متوجه عاجز نمی‌شود و شرط توجه تکلیف قدرت است. کسی که قدرت دارد و تعلم نکرده باید بر اساس وجوب قرائت در نماز و امکان قرائت مجزی در جماعت، باید نمازش را به جماعت بخواند.

جماعت گاهی به وسیله‌ی نذر واجب می‌شود؛ مثلا اگر کسی نذر کند که نمازش را به جماعت بخواند، در این صورت واجب است که چنین کند چون نذر در جایی که قصدش قربة الی الله باشد و متعلق نذر هم راجح باشد، نذر محقق می‌شود. جماعت افضل است و با این فضیلت عظمی که مورد نذر قرار داده، نذر محقق است.

اشکال: نذر که صورت می‌گیرد باید متعلق رجحان داشته باشد؛ اما در مورد نذر نماز به جماعت معنایش این است که نذر تعلق گرفته است به ترک صلاة فردا و آن رجحان ندارد، پس این نذر محقق نمی‌شود. اگر بگویید که ترک می‌کند نماز فرادا را و به جماعت می‌خواند که ارجح است، در نذر ترک راجح و اخذ به ارجح نداریم و فقط رجحان در متعلق داریم.

جواب: اگر نذر به ترک فردا تعلق گیرد حق با شماست؛ ولی نذر متعلق خاص دارد و آن خود جماعت است، پس متعلق نذر ترک فرادا نیست؛ بلکه خود جماعت است. نذر دارای دو متعلق نمی‌شود؛ هر چند که لازمه‌ی اتیان نماز به جماعت ترک فرادا باشد. به لازمه بحثی نداریم و اگر نه هر جماعتی موجب ترک فرادا می‌شود.

صاحب جواهر در کتاب جواهر، ج13، ص140 همین مطلب را بیان کرده است که نماز جماعت واجب نیست؛ مگر به عارضی که نذر و عهد و یمین باشد.

بنابراین اگر کسی نذر کند که نماز را به جماعت بخواند و ترک کند، کفاره دارد. کفاره دلیل جدا نمی‌خواهد؛ بلکه برگرفته از صحت نذر است. بنابراین در صورتی که نذر صحیح باشد در صورت تخلف کفاره خواهد آمد.

بعد می‌فرماید: اگر نذر را مخالفت کند نماز صحیح است. در هر امری که نذر شود یا شرط شود، ذات عمل غیر از آن نذر و شرطی است که نذر یا شرط به آن تعلق می‌گیرد. تعدد مطلوب وجود دارد. چیزی که از باب نذر اضافه شده است مطلب دیگری است. فعل نذر اثر خودش را دارد و ترک نذر اثر خودش را دارد و ذات عمل بر اساس امر اولی بر قوت خودش باقی است.

در ادامه سید طباطبائی یزدی می‌فرماید: و الظاهر وجوبها أيضا إذا كان ترك الوسواس موقوفا عليها و كذا إذا ضاق الوقت عن إدراك الركعة بأن كان هناك إمام في حال الركوع - بل و كذا إذا كان بطيئا في القراءة في ضيق الوقت - بل لا يبعد وجوبها بأمر أحد الوالدين.[2]

واجب است جماعت بر کسی که وسواس دارد و در قرائت مثلا چند بار صراط را تکرار می‌کند. کسی که وسواس دارد و یک کلمه را چند بار تکرار می‌کند، اگر از حد متعارف خارج شود، مبطل است و زیادت عمدی در صلاة است.

اگر گفته شود که هر عملی که مطابق با اغوائات شیطانی باشد باطل نیست مگر این که خلاف شرع شود، جواب این است که در وسواس قطعا این عملیات شیطانی نماز را باطل می‌کند و باید به جماعت بخواند.

مستند این مطلب عمومات و روایت خاص است. عمومات مثل روایات صحت صلاة است. دلیل خاص روایتی است در کتاب وسائل، باب ده از ابواب مقدمه عبادات، حدیث شماره یک، صحیحه عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السلام:

ذَكَرْتُ‌ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ رَجُلاً مُبْتَلًى بِالْوُضُوءِ‌ وَ الصَّلاَةِ‌ وَ قُلْتُ‌ هُوَ رَجُلٌ‌ عَاقِلٌ‌ فَقَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ وَ أَيُّ‌ عَقْلٍ‌ لَهُ‌ وَ هُوَ يُطِيعُ‌ الشَّيْطَانَ‌ فَقُلْتُ‌ لَهُ‌ وَ كَيْفَ‌ يُطِيعُ‌ الشَّيْطَانَ‌ فَقَالَ‌ سَلْهُ‌ هَذَا الَّذِي يَأْتِيهِ‌ مِنْ‌ أَيِّ‌ شَيْ‌ءٍ‌ هُوَ فَإِنَّهُ‌ يَقُولُ‌ لَكَ‌ مِنْ‌ عَمَلِ‌ الشَّيْطَانِ‌.[3]

اگر کسی اطاعت شیطان کند از عقل خبری نیست. آن فرد شیطان را اطاعت می‌کند و عقلش را از دست داده است. هر کسی که در تمام امور از شیطان اطاعت کند، با مردم با تندی برخورد کند، و ... از شیطان اطاعت کرده است. وسواس عمل شیطان است و باید از آن اجتناب شود.

بنابراین مکلفی که وسواس دارد باید طبق قاعده و بر اساس اقتضای طبیعت عمل که مشغولیت ذمه دارد برای انجام عمل صحیح باید به جماعت بخواند بر اساس این روایت خاص.

سید طباطبائی یزدی دو مطلب دیگری را هم بیان می‌کند و می‌فرماید: اگر کسی همسایه‌ی مسجد باشد جماعت اولویت دارد. در نماز صبح و مغرب و عشاء جماعت از اولیت برخوردار است. مستند آن در روایات آمده است.

وسائل، باب دو از ابواب صلاة جماعت، حدیث شماره 8 و 12:

وَ فِي اَلْعِلَلِ‌ عَنِ‌ اَلْحُسَيْنِ‌ بْنِ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ إِدْرِيسَ‌ عَنْ‌ أَبِيهِ‌ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحُسَيْنِ‌ عَنْ‌ ذُبْيَانَ‌ بْنِ‌ حَكِيمٍ‌ عَنْ‌ مُوسَى النُّمَيْرِيِّ‌ عَنِ‌ اِبْنِ‌ أَبِي يَعْفُورٍ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ قَالَ‌: إِنَّمَا جُعِلَتِ‌ الْجَمَاعَةُ‌ وَ الاِجْتِمَاعُ‌ إِلَى الصَّلاَةِ‌ لِكَيْ‌ يُعْرَفَ‌ مَنْ‌ يُصَلِّي مِمَّنْ‌ لاَ يُصَلِّي وَ مَنْ‌ يَحْفَظُ مَوَاقِيتَ‌ الصَّلاَةِ‌ مِمَّنْ‌ يُضَيِّعُ‌ وَ لَوْ لاَ ذَلِكَ‌ لَمْ‌ يُمْكِنْ‌ أَحَداً أَنْ‌ يَشْهَدَ عَلَى أَحَدٍ بِالصَّلاَحِ‌ لِأَنَّ‌ مَنْ‌ لَمْ‌ يُصَلِّ‌ فِي جَمَاعَةٍ‌ فَلاَ صَلاَةَ‌ لَهُ‌ بَيْنَ‌ اَلْمُسْلِمِينَ‌ لِأَنَّ‌ رَسُولَ‌ اللَّهِ‌ صَلَّى اللَّهُ‌ عَلَيْهِ‌ وَ آلِهِ‌ قَالَ‌ فَلاَ صَلاَةَ‌ لِمَنْ‌ لَمْ‌ يُصَلِّ‌ فِي الْمَسْجِدِ مَعَ‌ اَلْمُسْلِمِينَ‌ إِلاَّ مِنْ‌ عِلَّةٍ‌.[4]

وَ عَنْ‌ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ‌ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ قَالَ‌: مَنْ‌ سَمِعَ‌ النِّدَاءَ‌ مِنْ‌ جِيرَانِ‌ الْمَسْجِدِ فَلَمْ‌ يُجِبْ‌ فَلاَ صَلاَةَ‌ لَهُ‌.[5]

تعبیر «لا صلاة له» یک تعبیر بلاغی است و دلالت بر اهمیت دارد.

در مورد صبح و عشائین در کتاب وسائل، باب سه از ابواب صلاة جماعت، حدیث شماره 1 و 3 است:

مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحَسَنِ‌ بِإِسْنَادِهِ‌ عَنِ‌ اَلْحُسَيْنِ‌ بْنِ‌ سَعِيدٍ عَنِ‌ اَلنَّضْرِ عَنْ‌ عَبْدِ اللَّهِ‌ بْنِ‌ سِنَانٍ‌ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ قَالَ‌ سَمِعْتُهُ‌ يَقُولُ‌: صَلَّى رَسُولُ‌ اللَّهِ‌ صَلَّى اللَّهُ‌ عَلَيْهِ‌ وَ آلِهِ‌ الْفَجْرَ فَأَقْبَلُ‌ بِوَجْهِهِ‌ عَلَى أَصْحَابِهِ‌ فَسَأَلَ‌ عَنْ‌ أُنَاسٍ‌ يُسَمِّيهِمْ‌ بِأَسْمَائِهِمْ‌ فَقَالَ‌ هَلْ‌ حَضَرُوا الصَّلاَةَ‌ فَقَالُوا لاَ يَا رَسُولَ‌ اللَّهِ‌، فَقَالَ‌ أَ غُيَّبٌ‌ هُمْ‌ قَالُوا لاَ فَقَالَ‌ أَمَا إِنَّهُ‌ لَيْسَ‌ مِنْ‌ صَلاَةٍ‌ أَشَدَّ عَلَى الْمُنَافِقِينَ‌ مِنْ‌ هَذِهِ‌ الصَّلاَةِ‌ وَ الْعِشَاءِ‌ وَ لَوْ عَلِمُوا أَيُّ‌ فَضْلٍ‌ فِيهِمَا لَأَتَوْهُمَا وَ لَوْ حَبْواً.[6]

اگر منافقین فضل نماز صبح و عشاء را به جماعت بدانند انجام می‌دهند و لو این که به صورت حبو یعنی سوار برمرکب از راه دور بیایند.

وَ فِي اَلْمَجَالِسِ‌ عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ يَحْيَى عَنْ‌ سَعْدِ بْنِ‌ عَبْدِ اللَّهِ‌ عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِيسَى عَنْ‌ أَبِيهِ‌ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ أَبِي حَمْزَةَ‌ عَنْ‌ أَبِي بَصِيرٍ عَنِ‌ اَلصَّادِقِ‌ عَنْ‌ آبَائِهِ‌ عَلَيْهِمُ‌ السَّلاَمُ‌ قَالَ‌: قَالَ‌ رَسُولُ‌ اللَّهِ‌ صَلَّى اللَّهُ‌ عَلَيْهِ‌ وَ آلِهِ‌: مَنْ‌ صَلَّى الْمَغْرِبَ‌ وَ الْعِشَاءَ‌ الْآخِرَةَ‌ وَ صَلاَةَ‌ الْغَدَاةِ‌ فِي الْمَسْجِدِ فِي جَمَاعَةٍ‌ فَكَأَنَّمَا أَحْيَا اللَّيْلَ‌ كُلَّهُ‌.[7]

اشکال: ابن ابی عمیر از علی بن حمزه بطائنی نقل کرده که مشهور به ضعف است.

جواب: ابن ابی عمیر به طور مستقیم نقل کرده و مروی عنه اول او معتبر است. سند درست و مدلول واضح است.

بنابراین اهمیت به جماعت خواندن جیران و به جماعت خواندن نماز صبح و عشائین بر اساس این روایات روشن است.