بسم‌الله الرحمن الرحیم

الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین، سیما بقیة‌الله فی الأرضین، روحی و أرواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.

خب، بعد از این تعطیلات، ان‌شاءالله امسال سال تحصیلی پربرکتی باشد و ان‌شاءالله با نابودی دشمنان اسلام و صهیونیست‌ها، تحول مهمی در حوزه‌های علمیه پیدا شود.

مناسب است چند جمله‌ای درباره رهبر فعلی‌مان صحبت کنم. ما با ایشان در اوایل دهه هفتاد آشنا شدیم. از اینجا شروع می‌کنم، چون وقتی از اصفهان به قم آمدم، سال ۱۳۶۷ بود.

دو چیز برای من مدنظر بود: یکی اینکه اساتید خوب و برجسته پیدا کنم و دیگری اینکه هم‌مباحثه‌ای برجسته داشته باشم. در کنار اینها، از جهت معنوی نیز دنبال آدم‌های حسابی بودم.

وقتی آمدیم، در همین فیضیه ساکن شدیم؛ در همین حجره‌های روبه‌رو. آقای مظاهری اصفهان نامه‌ای نوشت و سفارش کرد و حجره‌ای به ما دادند و اینجا مستقر شدیم.

اما از نظر درس، در اصفهان سطح تقریباً تمام شده بود. وقتی اینجا آمدیم، تمام سطوح را امتحان دادیم. همان سال ۱۳۶۷ دنبال یک درس حسابی می‌گشتیم. یک بخش از درس جناب آقای محقق داماد را شرکت می‌کردیم؛ همان که الان از اکابر است، نه آن کسی که در تهران است و بحث‌های دانشگاهی دارد. ایشان کفایه می‌گفت؛ کفایه نیمه‌خارج، در مدرسه مرحومه‌های کلایه. آنجا افراد خوبی هم بودند.

به‌صورت مباحثه و اینها، یک بخش از درس مرحوم آقای قدیری را هم که از شاگردان امام بود ـ اسم ایشان را شنیده‌اید ـ در همین دارالشفا شرکت می‌کردیم. یک بخش از درس ایشان را هم می‌رفتیم و همین بحث بیع بود؛ همان اوایل که وارد قم شده بودیم.

بعد این درس‌ها ما را اقناع نکرد. گفتیم دنبال درس‌های دیگری برویم. درس‌های زیادی بود، اما دنبال درسی بودیم که واقعاً به آنچه می‌خواستیم نزدیک باشد؛ درسی که بتواند مجتهدساز باشد. دیدیم این ویژگی در دو درس بیشتر وجود دارد: یکی درس آقای وحید و دیگری درس مرحوم آقای تبریزی.

اینها در این فضا استخوان خرد کرده بودند؛ هم مکتب نجف را دیده بودند و هم مکتب قم را. انصافاً همان سال‌های اول، انسان احساس می‌کرد که در مسیر اجتهاد قرار گرفته است.

البته سبک درس ایشان مثل بعضی درس‌ها نبود که مطالب را خیلی طولانی بیان کنند. بیشتر القایی بود، اما خوب القا می‌شد. آقای تبریزی این‌گونه نبود که مطلب را زیاد کش بدهد. مثلاً مباحث اصولی را شش یا هفت سال طول نمی‌داد و مباحث فقهی را هم خیلی طولانی نمی‌کرد. اقوال فقها و مشهور و چند قول را مطرح می‌کرد، یک اصل تأسیس می‌کرد و بعد وارد روایات می‌شد.

این همان سبک مرحوم آقای خویی، قدس‌الله نفسه، بود که وارد قضیه می‌شد. برخلاف قمی‌ها که، همان‌طور که می‌دانید، باید بروند سراغ فقهای طبقه اول و سیر تاریخی مسئله را بررسی کنند. دیده‌اید که سیر تاریخی اقوال را دنبال می‌کنند؛ اما مکتب نجف این‌طور نیست. یک شمه‌ای از اقوال را می‌گویند، اما این‌طور نیست که چند جلسه را به قول قدما، قول متقدمین و قول متأخرین اختصاص دهند.

اینها یک شمه‌ای از اقوال را می‌گفتند. همچنین می‌دانید که درباره عمل مشهور، بارها گفته‌ام که اینها عمل مشهور را جابر ضعف سند نمی‌دانند. بعضی از آنها، مانند مرحوم آقای خویی، عمل مشهور را حتی موهن می‌دانند؛ بنابراین، عمل مشهور برایشان مدخلیت چندانی ندارد. برخلاف مکتب قم که گاهی اجماع و گاهی عمل مشهور را جابر ضعف می‌دانند و اعراض را موهن می‌دانند. این تفاوت‌ها باید در مسئله اجتهاد مورد توجه قرار بگیرد.

البته من مدتی، حدود سه سال، در درس آقای شبیری هم شرکت می‌کردم. آقای شبیری سبک دیگری داشت؛ وارد اقوال به‌صورت مفصل می‌شد. اصلاً در میان قدما هم همین‌طور بوده است. مثلاً حلبی را دیده‌اید که چگونه خیلی مفصل وارد اقوال می‌شود.

خلاصه، این دو درس برای ما بسیار مهم بود. دیدیم واقعاً گمشده ما در همین دو درس است. منتها آقای وحید، خدا حفظش کند، خیلی مفصل وارد قضیه می‌شد. هم آرا را بررسی می‌کرد و هم اقوال و ادله را. اصول اعلام خمسه، مرحوم شیخ، مرحوم آخوند، آقا ضیاء، نائینی، اصفهانی و دیگران را مطرح می‌کرد؛ بعد دوباره اشکالات را بررسی می‌کرد و یک مبنای جدید بنا می‌کرد.

اما خیلی وقت‌ها در نهایت به همان نتیجه‌ای می‌رسید که آقای تبریزی رسیده بود.

متوجه شدید؟ ببینید، خیلی طول می‌داد. مثلاً یادم هست بحث ترتب چند ماه طول کشید. اما آقای تبریزی در یک هفته یا دو هفته کل بحث ترتب را مطرح می‌کرد. نتیجه چه بود؟ همان نتیجه بود.

البته می‌دانید که این اشکال و جواب‌ها، مجتهدپرور است؛ منتها تفاوت این بود که آن یکی خیلی سریع‌تر به نتیجه می‌رسید. لذا آقای تبریزی زودتر فتوا می‌داد، برخلاف آیت‌الله وحید.

الان هم در مرجعیت ایشان این مسئله را دیده‌اید؛ چقدر احتیاط، احتیاط و احتیاط. این احتیاط زیاد، فقیه را تا حدودی متوقف می‌کند. خدا رحمتش کند، آقای تبریزی، قدس‌الله نفسه، چون اصل مسئله را تأسیس کرده بود، وقتی به روایات می‌رسید، روایات را بر اساس همان مبنا بررسی می‌کرد. اگر روایات جواب می‌داد، همان روایات را می‌پذیرفت و اگر جواب نمی‌داد، به آن اصلی که تأسیس کرده بود برمی‌گشت و پرونده مسئله بسته می‌شد.

در نتیجه، فتوا هم زودتر صادر می‌شد و احتیاطات در کلام ایشان کمتر بود.

خلاصه، این دو سبک در زندگی علمی ما وجود داشت: بیست‌وسه سال درس آقای وحید و هجده سال درس میرزا، با رفت‌وآمدهایی که به خانه انجام می‌شد.

در همین حین، اوایل سال هفتاد ـ ما سال‌های ۱۳۶۸ و ۱۳۶۹ وارد درس شده بودیم ـ در اوایل سال ۱۳۷۰، در حسینیه ارک، که می‌دانید کجاست، ایشان، یعنی آقای تبریزی، درس اصول می‌گفت. ما هم در درس اصول آقای تبریزی شرکت می‌کردیم.

یک روز، در همان اوایل، ناگهان چشممان به یک جوان افتاد. من از حدود هفده، هجده سالگی ملبس بودم و آن روز هم ملبس بودم. دیدیم جوانی با کت‌وشلوار، بسیار شکیل و مرتب، در قسمت عقب نشسته است. من هم معمولاً عقب می‌نشستم. ایشان خیلی مؤدب و باوقار، دو زانو نشسته بود و یک دفترچه کوچک هم داشت.

برخلاف بعضی‌ها که دیده‌اید در تقریرات، تمام حرف‌های استاد را می‌نویسند ـ مخصوصاً در درس آقای وحید و آقای تبریزی ـ ایشان این‌طور نبود. من نگاه می‌کردم و می‌گفتم: خوب است؛ مثلاً پنج، شش دقیقه گوش می‌دهد و بعد نکته‌برداری می‌کند. این نشان می‌داد که دارای وزانت و ادب است.

اصلاً پرسیدیم این کیست؟ همین‌طور پچ‌پچ کردند و گفتند: این آقازاده آقاست؛ آقا مجتبی، آقازاده آقا.

همان نگاه اول من مجذوب ایشان شدم. همان نگاه اول. شاید دیده باشید که ما با همدیگر رفت‌وآمد می‌کردیم. حالا همین را دارم می‌گویم که ببینید از کجا شروع شد.

خلاصه، اوایل دهه هفتاد بود. همان سال، یک امتحان حج گرفته بودند و من غافل شده بودم و امتحان نداده بودم. آن زمان امتحان تشریحی بود؛ یعنی ده، بیست سؤال می‌دادند و باید به‌صورت تشریحی پاسخ می‌دادیم. امتحان را در مصلی برگزار کرده بودند. رفقای ما رفته بودند و من غافل شده بودم.

بعد اینها قبول شدند و به دلمان ماند. گفتیم اینها می‌خواهند حج بروند. از طرف دیگر، من به ایشان جذب شده بودم.

همان جلسات اول، رفاقت ما شروع شد. یک استخاره کردیم و گفتم به ایشان بگویم برای حج. خلاصه برای تفأل به قرآن مراجعه کردیم و آیه «اذهب إلى فرعون» آمد.

این آشنایی از همین‌جا شروع شد.

همان روزهای اول که با هم آشنا شده بودیم، گفتم من یک عرضی دارم. ایشان به‌سمت مدرسه سعادت می‌رفتند؛ آنجا حجره داشتند. ایشان اسم ما را پرسید و گفت: از کدام مظاهری‌های اصفهان هستید؟

آقا با مظاهری‌های ما ارتباط داشت و به اصفهان هم آمده بود. بعد گفتم عرضی دارم و گفتم ما هوس حج کرده‌ایم، رفقای ما امتحان داده‌اند و می‌خواهند بروند، اما ما ماندیم. این آیه هم آمد.

تا این را گفتیم، خندید. خلاصه گفتم اگر ممکن است، من... حرفم را زدم. امتحان هم نمی‌دانم چه شد. فردا گذشت و پس‌فردا از تهران زنگ زدند؛ دفتر آقای ری‌شهری. آن موقع برادرش بود. گفتند بیایید تهران.

رفتیم تهران، خدمت آقای انتشاری. همان‌جا یک امتحانی دادیم و بعد رفتیم کرمان. آنجا هم با آقای سلیمانی آشنا شدیم. این داستان مفصل است.

من بعدها به ایشان گفتم این حج از همین‌جا شروع شد. البته سال بعد امتحان دادم؛ امتحان رسمی هم رفتیم و دادیم و نفر اول شدیم. هم عمره بردند و هم حج، و بعد دیگر این برکات حج شروع شد.

می‌بینید، گاهی یک جریان ناگهان یک تحول ایجاد می‌کند.

ما در درس آقای وحید و درس آقای تبریزی شرکت می‌کردیم. اما بعضی‌ها، خدا را بنده نیستند؛ چند کلمه اصول می‌گویند و... و دیدید که شأن و...

و این‌گونه بود که از اینجا رفاقت با ایشان شروع شد. ایشان به درس می‌آمد و ما هم با هم شرکت می‌کردیم. گفتیم بیاییم با هم مباحثه کنیم. نکاتی را با هم مطرح می‌کردیم. اصول را با هم بحث می‌کردیم و گاهی اوقات فقه هم بود؛ درس آقای وحید را می‌رفتیم و با هم به‌صورت پیش‌مباحثه بحث می‌کردیم.

یعنی قبل از اینکه آقای وحید به مطلب برسد، ما اعلام را دیده بودیم؛ مطالب آخوند، شیخ، اصفهانی، عراقی، نائینی و همه اینها را دیده بودیم. بعد می‌دیدیم آقای وحید چه کار می‌کند و چگونه این آدم را ملا می‌کند.

حالا از این جهت عرض کنم، اما از جهت نبوغ و استعداد واقعاً... فهم مطالب را می‌دانید؛ اعلام خمسه و دیگران، همه حرف‌ها همین‌هاست. بالاترین حرف‌ها از نظر رسیدگی به مطلب و رسیدن به مطالب، در ایشان خیلی عالی بود.

وقتی با هم بحث می‌کردیم، موضع‌گیری‌های ایشان انصافاً نشان‌دهنده هوش و نبوغ بود و همه اینها در کمال خودش وجود داشت. این‌طور نبود که من بگویم وقتم تلف می‌شد؛ خیر، خوب بود. با هم مباحثه می‌کردیم و مطالب را بالا و پایین می‌کردیم.

این از جهت هوش و استعداد بود.

پس ببینید، چیزی که در حوزه‌های ما معیار است، همین هوش، نبوغ، استعداد، فهم مطالب، قدرت نقد و توانایی نقادی است. اینها معیارهای علمی هستند و این جنبه علمی در ایشان از همه جهات وجود داشت.

اما از جهت زهد و تقوا، چون با هم مأنوس بودیم، رفت‌وآمد خانوادگی هم داشتیم. گاهی به خانه ایشان می‌رفتیم و ایشان هم به منزل ما می‌آمد.

من با آقازاده‌های زیادی ارتباط داشتم و افراد زیادی را دیدم، اما ایشان از این جهت خیلی ممتاز بود. یک بار، خدا شاهد است، آقایان، بعضی حرف‌هایی که می‌زنند، ممکن است نقل باشد؛ اما من این مسئله را لمس کردم.

«إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولًا.»

اینها را می‌گویم چون ذره‌ای هوا و هوس، اینکه من هم فلان هستم، در ایشان ندیدیم. در این سال‌های زیادی که با ایشان معاشرت داشتیم، چیزی از این جهت ندیدیم.

گاهی در میان ما طلبه‌ها، مطالبی پیش می‌آید و صحبت‌هایی می‌شود. اما من یک بار هم ندیدم که ایشان مطلبی علیه کسی داشته باشد. ممکن بود درباره مسئله‌ای صحبت کند، اما تنقیص، مذمت و این‌گونه مسائل را در جلسات خصوصی که با هم می‌نشستیم، از ایشان ندیدم.

ایشان بسیار خودساخته بود.

بعد ایشان من را به دفتر آورد. به حاج آقای مروی گفت... یک ماه شروع شد و خلاصه وقتی آنجا بودیم، این سال‌ها گذشت.

البته می‌دانم بعضی‌ها به ما اعتراض می‌کردند و می‌گفتند: چرا شما رفتید آنجا؟ شما که اینجا بزرگ شدید. به من و آقای ظهیری خیلی اعتراض می‌کردند.

اما خدا می‌دانست که ایشان کجا قرار گرفته است. یک بار نشد که ایشان از امکانات دولتی برای خودش استفاده کند. حتی ماشینی که ایشان را می‌برد، تمام هزینه‌های آن را حساب می‌کردند و می‌دادند.

گاهی اوقات با هم در دفتر می‌نشستیم. مثلاً ایشان می‌گفت: ناهار با هم باشیم. چه بود؟ چلوخورشت بود؛ میدان مطهری را دیده‌اید؟ فردی را می‌فرستاد و برنج و قرمه‌سبزی و از این چیزها می‌آورد.

در حالی که امکانات دفتر برای همه چیز مهیا بود، ذره‌ای از این امکانات در زندگی شخصی ایشان نبود. حتی در خانه ایشان که ما می‌رفتیم، مثل یک طلبه عادی، بلکه یک طلبه ابتدایی، زندگی می‌کرد. این زهد ایشان بود.

دنبال این نبود که چه چیزی به من می‌رسد.

به من می‌گفت: ببین، اگر کسی مشکلی دارد...

والده ایشان هم مرتب برای من تعریف می‌کرد و می‌گفت: والده من چقدر در امور خیر دخالت دارد. می‌گفت: در خانه ما همیشه صحبت از همین مسائل است.

بعد بحث‌هایی می‌شد و ایشان خیلی به من می‌گفت: شما بیشتر در بحث هستید؛ همیشه در مسئله هستید.

خلاصه، اینها بود؛ هم جنبه علمی، هم جنبه اجتهاد، هم «صائناً لنفسه، حافظاً لدینه».

خدا می‌داند. ببینید، دو چیز در زندگی ما طلبه‌ها وجود دارد. یکی اینکه «الکمال کل الکمال التفقه فی الدین» و ایشان این را به‌خوبی داشت.

بعداً پایان‌نامه هم اتفاقاً با هم داشتیم. یک جلسه با هم بودیم؛ ایشان راهنما بود و من داور بودم، در سطح چهارم.

به‌خوبی می‌دانید مدرسه‌هایی که تأسیس کرد و طلبه‌هایی که تربیت کرد، چند مدرسه... خیلی دنبال این مسئله بود.

بعد اتفاقاً من درس ایشان را هم دیدم. تقریرات درس طهارت و نجاست و خمر را دیدم و بررسی کردم. همان‌طوری بود که خودمان می‌گفتیم: هم اقوال، هم ادله، هم سند، هم دلالت؛ همه اینها بررسی شده بود.

پس «التفقه فی الدین» عالی بود. نتیجه‌اش چه می‌شود؟ «صائناً لنفسه، مخالفاً لهواه».

«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَٰنُ وُدًّا.»

اینها عادی نیست. مسئله، مسئله مهمی است.

این یک مطلب.

یک مطلب دیگر هم این بود که وقتی با ایشان بودم، دیدم که ایشان نسبت به اوضاع کشور اشراف دارد. متوجه می‌شدم با چه کسانی در ارتباط است. در قضایای خبرگان، می‌دانید که من بارها، مخصوصاً دفعه اول که از اصفهان شرکت کردم، حضور داشتم و آن موقع جوان‌ترین عضو بودم.

خلاصه، وقتی با ایشان مطرح کردم، دیدم با سران سپاه و افراد مختلف مراوده دارد و معلوم بود که نسبت به اوضاع کشور اشراف دارد. این خودش خیلی مهم است؛ تنها تقوا و تفقه و اینها کافی نیست، بلکه باید اشراف هم وجود داشته باشد.

من در مسائل کلان، صحبت‌هایی دارم که مطرح می‌کنم. حالا مطالب زیادی هست که نمی‌توانم بگویم؛ صحبت‌هایی که با من می‌کرد، مخصوصاً در قضایای خبرگان که بسیار حساس بود. مطالبی که می‌گفت، نشان می‌داد که در این مسائل هم اشراف اساسی دارد.

یادم هست می‌گفتند چه خواهد شد و بعد چه کسی... بالاخره مشکلاتی وجود داشت؛ اما خداوند متعال آن کسی را که باید قرار می‌داد، قرار داد.

و ان‌شاءالله بهترین‌ها خواهد بود.

الان هم می‌دانید که ایشان یک دستورالعملی برای نهادهای حوزوی داده است. درباره ناکارآمدی برخی نهادهای حوزه شنیده‌اید. بالاخره یکی از چیزهایی که در حوزه ما وجود دارد، موازی‌کاری‌هایی است که در نهادهای حوزوی انجام می‌شود.

ببینید، نهادهای حوزوی را نگاه کنید؛ نهادهای تبلیغی چقدر هستند؟ دقیقاً شما می‌دانید چقدر نهاد وجود دارد؟ نهاد تقریب مذاهب، سازمان تبلیغات، امور بین‌الملل، اوقاف و... این موازی‌کاری‌ها باعث می‌شود کار پیش نرود.

ان‌شاءالله با توجه به چیزهایی که ما در ایشان دیده‌ایم و با توجه به این اشرافی که واقعاً «وَقَعَ فِي مَحَلِّهِ وَصَدَرَ مِنْ أَهْلِهِ» است، ان‌شاءالله یک تحول خوبی را خواهیم دید.

این نکاتی بود که در ابتدا لازم بود عرض کنم.

اما بحث ما... بسم‌الله الرحمن الرحیم.

عبارت را بخوانید؛ عبارت «تحریر» را و همچنین «منهاج» را در کتاب الطلاق.

منهاج الصالحين (للخوئي)، ج‌2، ص: 292

كتاب الطلاق ـ مسائل في الطلاق ـ (مسألة 1420):

«يشترط في المطلق البلوغ و العقل و الاختيار و القصد فلا يصح طلاق الصبي و إن بلغ عشرا و لا المجنون و إن كان جنونه أدواريا إذا كان الطلاق في دور الجنون و لا طلاق المكره و إن رضي بعد ذلك و لا طلاق السكران و نحوه مما لا قصد له معتدا به و يجوز لولي المجنون أن يطلق عنه مع المصلحة و لا يجوز لولي الصبي و السكران أن يطلق عنهما. و هل يجوز لولي الصبي أن يهب المتمتع بها المدة قولان أظهرهما الجواز.»

چند حکم در اینجا بیان کرده است تا بعد، یک‌بار هم عبارات «تحریر» را بخوانیم.

یکی از شرایط طلاق این است که طلاق‌دهنده باید بالغ باشد؛ یعنی باید به سن بلوغ رسیده باشد. درباره بلوغ هم همان معیارهایی که مطرح است، وجود دارد و یکی از آن سه معیار که محقق شود، کافی است. پس حکم اول این است که طلاق صبی صحیح نیست، ولو اینکه به چند سالگی رسیده باشد؛ مثلاً ده ساله باشد. این مسئله نکته‌ای دارد که بعداً خواهیم گفت.

پیش از این، بحث‌هایی درباره نکاح و اینکه آیا استمتاع لازمه قابلیت است یا نه، مطرح شد؛ اما در مورد طلاق، بلوغ مطرح است. بنابراین، باید طلاق‌دهنده بالغ باشد. اگر صبی طلاق بدهد، ولو اینکه صبی ممیز باشد، طلاق او صحیح نیست. پس حکم اول روشن شد: طلاق صبی صحیح نیست.

دومین حکم این است که طلاق‌دهنده باید عاقل باشد. اگر جنون داشته باشد، باید نوع جنون او را بررسی کرد. اگر جنون ادواری باشد، اگر در حالی که شخص در دوره جنون است طلاق بدهد، صحیح نیست؛ اما اگر در حال افاقه طلاق بدهد، اشکالی ندارد. خوب دقت کردید؟ این هم یک حکم در مسئله است.

بعد می‌گوید طلاق مکرَه نیز صحیح نیست. حکم سوم، اختیار است؛ یعنی طلاق باید از روی اختیار باشد. اگر کسی از روی اکراه یا اجبار طلاق بدهد، یا اصلاً قصد نداشته باشد، طلاق او محقق نمی‌شود.

این موارد کم هم نیست. افرادی هستند که تهدید می‌شوند و از روی اکراه طلاق می‌دهند؛ مثلاً تفنگ را روی سر شخص می‌گذارند و می‌گویند طلاق بده. او هم در حضور دو شاهد طلاق را جاری می‌کند و همه شرایط ظاهری رعایت می‌شود؛ اما چون از روی اختیار نبوده، مسئله نیاز به بررسی دارد.

درباره جنون و جنون ادواری نیز همین‌طور است. این مسائل را باید با ادله بررسی کرد. اگر طلاق در دوره جنون واقع شود، صحیح نیست؛ اما در دوره افاقه اشکالی ندارد.

طلاق این‌گونه نیست که رضایت بعدی مثل مسئله فضولی در عقود باشد. اینجا ایقاع است. در عقود می‌دانید که اگر عقد فضولی واقع شود، با اجازه بعدی ممکن است نافذ شود؛ اما در ایقاع فضولی چنین چیزی نداریم. بنابراین، در طلاق باید شرایط لازم در هنگام وقوع ایقاع وجود داشته باشد و رضایت بعدی نمی‌تواند آن را جبران کند.

حالا درباره طلاق سکران بحث می‌کنیم. چرا طلاق مست صحیح نیست؟ چون باید قصد داشته باشد. در طلاق، هم اختیار لازم است و هم قصد.

البته مستی درجاتی دارد. منظور از این مستی، مستی‌ای است که شخص به‌طور کامل فاقد قصد باشد؛ یعنی هیچ قصدی از او متمشی نشود. بنابراین، صرف مست بودن منظور نیست. آیه «وَلا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُکارى» نیز ناظر به این معنا نیست که هر مستی به‌گونه‌ای است که هیچ قصدی از او صادر نمی‌شود. منظور، آن مستی‌ای است که قصد معتدٌّبه و قابل توجهی وجود نداشته باشد.

ممکن است شخص مست چیزی بگوید، اما آن قصد واقعاً قصد معتبر و قابل توجهی نباشد. در این صورت، حکم او از این جهت مانند مجنون می‌شود.

اما درباره مجنون، اگر مصلحت وجود داشته باشد، ولیّ او می‌تواند اقدام کند. اگر مصلحت اقتضا کند، ولیّ مجنون می‌تواند او را طلاق دهد. مثلاً اگر مصلحت مجنون اقتضا کند و ادامه زندگی برای او امکان‌پذیر نباشد، ولیّ او می‌تواند با رعایت مصلحت اقدام کند.

اما ولیّ صبی و سکران نمی‌تواند از طرف آنان طلاق بدهد. بنابراین، کسی که در حال مستی است، ولیّ او حق طلاق ندارد. ممکن است ولیّ او در مسئله نکاح ولایت داشته باشد، اما اینکه آیا می‌تواند طلاق را نیز از طرف او انجام دهد یا نه، نیاز به دلیل دارد. اینکه می‌تواند در نکاح اقدام کند، به این معنا نیست که حتماً در طلاق نیز حق اقدام دارد.

بله، این مسئله دلیل می‌خواهد که چرا نمی‌شود. در عبارت نیز تصریح شده که ولیّ مجنون با وجود مصلحت می‌تواند طلاق دهد، اما درباره صبی و سکران چنین اجازه‌ای داده نشده است.

بعد این بحث مطرح می‌شود که اگر عقد موقت باشد، آیا ولیّ صبی می‌تواند باقی‌مانده مدت را از طرف او ببخشد یا نه؟ در این مسئله چند قول وجود دارد. در مورد طلاق، چنین ولایتی وجود ندارد؛ اما در عقد موقت، درباره هبه و بخشیدن باقی‌مانده مدت، دو قول در مسئله وجود دارد که قول به جواز، مورد توجه قرار گرفته است.

خوب، حالا این مباحث را باید بررسی کنیم؛ اما اصل مسئله این است که طلاق‌دهنده باید بالغ باشد.

از نظر اقوال، در مسئله اجماع مطرح شده است؛ فقط درباره فرد ده‌ساله اقوالی ذکر شده است. در «جواهر»، جلد سی‌ودوم، اقوالی از ابن ادریس و بعضی از قدما نقل شده که اگر شخص به ده سالگی برسد، می‌تواند طلاق بدهد. یعنی اگر به عشر سنین برسد، طلاق او می‌تواند صحیح باشد.

اما اکثر فقها قائل‌اند که طلاق فرد نه‌ساله و ده‌ساله صحیح نیست. این سیر اقوال ماست. باید ببینیم روایات چه می‌گویند.

در روایات، در مورد بلوغ دقت کنید. شرط، بلوغ است. از نظر اقوال، مسئله اجماعی دانسته شده است؛ البته بعضی اقوال وجود دارد که اگر فرد به ده سالگی برسد، طلاق او صحیح است. این قول از شیخ نقل شده و از ابن ادریس نیز نقل شده است.

نگاه کنید؛ جلد سی‌ودوم «جواهر»، مرحوم صاحب جواهر اقوال را آورده است. مرحوم صاحب «الحدائق الناضرة» نیز اقوال مسئله را آورده است. مهم این است که به روایات نگاه کنیم.

اما روایات؛ برویم سراغ روایات. در «کتاب الطلاق»، جلد بیست‌ودوم از چاپ ده‌جلدی، باب مربوط به صحت طلاق بالغ را ملاحظه کنید؛ صفحه ۷۷، باب سی‌ودوم از ابواب مقدمات و شرایط طلاق. متوجه شدید؟ باب سی‌ودوم از ابواب مقدمات و شرایط طلاق.

خدا رحمت کند صاحب «وسائل» را؛ چه خدمتی کرده است. بارها برای شما گفتم که می‌دانید فقه را چگونه درآورد و تنظیم کرد. ایشان روایات را بر اساس شرایط فقهی تنظیم کرد. قبلاً «کتب اربعه» بود؛ اما ایشان چه کار کرد؟ تمام کتب اربعه و علاوه بر کتب اربعه، روایات دیگری را نیز بر اساس شرایط و ابواب فقهی تنظیم کرد.

واقعاً خدمت بزرگی انجام داد؛ آن هم در زمانی که کامپیوتر و امکانات امروزی وجود نداشت. نشست و تمام این فقه را تنظیم کرد. امروز می‌بینید که اگر «وسائل» و سایر وسایل و منابع مشابه نباشند، کار مجتهد بسیار دشوار می‌شود.

خوب، در اینجا می‌دانید که فقیه گاهی فتوا می‌دهد و گاهی حکم را بیان می‌کند. آنجایی که می‌گوید «حکم ما فلان است»، یک تعبیر دارد و گاهی نیز به‌صورت صریح فتوا می‌دهد. اینجا هم عبارت مربوط به «صحت طلاق البلوغ» را می‌آورد و در ادامه، مسئله سن را مطرح می‌کند. پس ایشان چه چیزی را قبول دارد؟ خودش به صحت طلاق در ده‌سالگی فتوا داده است.

حالا برویم سراغ روایات.

روایت اول از محمد بن یعقوب کلینی است. محمد بن یحیی، که از مشایخ محمد بن یحیی عطار است، و احمد بن محمد، محمد بن اسماعیل و محمد بن فضیل در سند آمده‌اند و درباره وثاقت آنان بحث شده است. ابی‌الصباح کنانی نیز از اصحاب امام صادق(ع) است.

سند چیست؟ آقای موسوی سند را صحیح می‌داند؛ یعنی تمام رجال را ثقه و عادل می‌داند.

از امام صادق(ع) نقل شده است که برای طلاق صبی ارزشی نیست؛ یعنی حتی به اندازه پشیزی ارزش ندارد. «شیء» نکره در سیاق نفی است و بر نفی ارزش دلالت می‌کند؛ یعنی هیچ ارزشی ندارد.

روایت بعدی مرسله است. در اینجا «علی بن ابراهیم» آمده است. می‌دانید که این تعلیق است. برای اینکه سند تکرار نشود، دوباره آن را ذکر نکرده است. این را تعلیق می‌گویند. یعنی سند به روایت قبلی برمی‌گردد.

«عن علی بن ابراهیم» آمده و این همان سند قبلی است. این تعلیق است. «عن علی بن ابراهیم» نیز می‌گوید که طلاق فردی که به ده سالگی رسیده، جایز است.

این روایت مرسله است. ابن ابی‌عمیر اگر مرسلاتش را بپذیریم، قابل بررسی است. دقت کردید؟ ما مرسلات ابن ابی‌عمیر را می‌پذیریم. درباره مرسلات ابن ابی‌عمیر یادتان هست؛ شهادت داده که جز از ثقه روایت نمی‌کند.

اگر کسی مرسلات ابن ابی‌عمیر را مثل ما بپذیرد، این روایت از این جهت قابل استناد است. مرحوم آقای خویی مرسلات ابن ابی‌عمیر را به این صورت قبول ندارد، اما ما شهادت او را می‌پذیریم؛ چون ابن ابی‌عمیر تصریح کرده است که جز از افراد ثقه روایت نمی‌کند.

پس این روایت نسبت به روایت اول چه می‌شود؟ آیا تخصیص می‌خورد یا نه؟ روایت اول می‌گوید طلاق صبی اصلاً ارزشی ندارد و به‌صورت مطلق بیان شده است؛ اما این روایت می‌گوید اگر به ده سالگی رسیده باشد، طلاق او جایز است. بنابراین، باید نسبت این دو روایت را بررسی کنیم.

روایت بعدی به چه کسی برمی‌گردد؟ به علی بن ابراهیم برمی‌گردد. علی بن ابراهیم هم از مشایخ کلینی است. ببینید، اینها را تعلیق می‌گویند؛ تعلیق در اثنا. این عبارت به روایت قبلی برمی‌گردد.

علی بن ابراهیمِ قبلی نیز همان کسی است که محمد بن یعقوب از پدرش، ابراهیم بن هاشم، نقل می‌کند. می‌دانید که ابراهیم بن هاشم نیز از مشایخ است. گرچه در مورد برخی افراد گفته‌ایم که اصلاً از توصیف بی‌نیازند؛ یعنی بعضی افراد آن‌قدر مشهورند که نیازی به تصریح جداگانه درباره وثاقتشان نیست.

در اینجا نام نوفلی و سکونی نیز مطرح می‌شود. خوب گوش کنید: نوفلی توصیف خاصی ندارد. اما سکونی چیست؟ درباره سکونی، مرحوم شیخ او را معتبر دانسته است. این بحث را بارها داشتیم.

مرحوم شیخ فرموده است که طایفه به روایات سکونی عمل کرده‌اند. همچنین بیشتر روایات سکونی از طریق نوفلی رسیده است. بنابراین، اگر نوفلی را قبول نکنیم، روایات سکونی نیز از این جهت با مشکل مواجه می‌شوند. در نتیجه، آن توثیق و اعتبار نیز باید در این سلسله سند مورد توجه قرار گیرد.

این روایت چه می‌گوید؟ می‌گوید اصل طلاق جایز است، مگر در مورد کسی که هذیان می‌گوید و قصد ندارد. یعنی کسی که هذیان می‌گوید، قصد معتبر ندارد.

منظور از این تعبیر، کسی نیست که صرفاً زیاد حرف می‌زند؛ بلکه کسی است که سخنان او حالت هذیان دارد و گفتارش از روی قصد و اراده معتبر نیست. چنین شخصی هرچه بگوید، سخن او قابل اعتماد نیست و طلاق او نیز معتبر نخواهد بود.

در ادامه، از مجنون و مکرَه نیز بحث می‌شود.

روایت دیگری هم وجود دارد؛ اما فعلاً به همین مقدار اکتفا می‌کنیم.

روایت هشتم، عبدالله بن جعفر از «قرب الإسناد» است؛ حسن بن ظریف، حسین بن علوان و جعفر بن محمد از پدرش(ع) نقل می‌کنند. این روایت موثق است و از جهت حسین بن علوان مورد توجه قرار گرفته است.

در روایت آمده است

«لا يجوز طلاق الغلام حتى يحتلم».

یعنی طلاق غلام جایز نیست تا زمانی که به بلوغ برسد.

حالا با این روایت چه کار می‌کنیم؟ این روایت تعارض پیدا می‌کند. اگر روایت اول را در نظر بگیریم، آن یک مطلب می‌گوید و این روایت می‌گوید: «حتی یحتلم»؛ یعنی باید به سن بلوغ برسد.

پس باید برویم سراغ قواعد تعارض. آیا روایاتی داریم که طلاق صبی را جایز بدانند؟ روایاتی که طلاق را جایز می‌دانند بیشتر است؛ پنج یا شش روایت وجود دارد. برخی بر جواز طلاق و برخی بر عدم جواز دلالت دارند.

از نظر سند، وضعیت روایات چگونه بود؟ سندها خوب بود. اینجا دو مسیر داریم. ابتدا باید سراغ تعارض برویم. اگر نتوانستیم قواعد تعارض را اجرا کنیم و میان دو روایت جمع کنیم، می‌رویم سراغ اصل.

گفتیم ابتدا باید اصل در مسئله را تأسیس کنیم. اصل اولی در مسئله چیست؟ اصل، عدم جواز است.

چرا؟ چون استصحاب زوجیت داریم. قبل از این، زوجیت وجود داشته است و اکنون شک می‌کنیم که آیا طلاقی که واقع شده، صحیح است یا نه. استصحاب بقای علقه زوجیت جاری می‌شود.

پس اصل، عدم جواز است. اگر بگوییم تعداد روایاتی که بر جواز طلاق دلالت می‌کنند بیشتر است، باید ببینیم آیا می‌توانیم قواعدی پیدا کنیم که طلاق را ترجیح بدهیم و روایات جواز را بر روایات عدم جواز ترجیح دهیم یا نه. این امر، البته با اصل نیز هماهنگ است.

این را نگاه کنید و ببینیم آیا می‌توانیم در مقام تعارض چیزی پیدا کنیم که بعد از آن سراغ اصل برویم.

پس سیر فتوا روشن شد. بعضی قائل به جواز شده‌اند و بعضی به عدم جواز؛ و دلیل این اختلاف نیز باید بررسی شود. حالا باید ببینیم در این تعارض چه باید بکنیم. اگر نتوانستیم تعارض را حل کنیم، همان اصل عملی که گفتیم، مورد عمل قرار می‌گیرد.

همین فتوا در «منهاج» و «تحریر» نیز مطرح شده است و امام(ره) هم همین را فرموده‌اند که طلاق صبی صحیح نیست.

حالا عبارتی را بخوانید. عبارت دیگری هم دارد. باز نگاه کنید. در اینجا نیز همچنان از روایات خارج نشده‌ایم.

ان‌شاءالله بحث «کتاب الطلاق» را ادامه می‌دهیم و روایات را بررسی می‌کنیم.

والحمدلله.