92/06/07
بسم الله الرحمن الرحیم
نهی از عضل زنان پس از طلاق (تفسیر آیه 232 سوره بقره)/احکام طلاق/آیات الاحکام

موضوع: آیات الاحکام/احکام طلاق/ نهی از عضل زنان پس از طلاق (تفسیر آیه 232 سوره بقره)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
تفسیر آیه شریفه نهی از عضل زنان پس از طلاق
زبدة البیان، صفحه ۷۴۱، سطر شانزدهم، آیه سوم:
﴿وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾[1]
معنای اجمالی آیه و نهی از تعصبات جاهلی
هنگامی که زنها را طلاق میدهید و زمان عده آنها به سر میرسد و تمام میشود، ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾؛ آنها را منع نکنید از اینکه با ازواجشان، یعنی با خواستگارانشان نکاح کنند. منعشان نکنید از نکاح با خواستگاران، اگر تراضی بین آنها به معروف حاصل شده است. اگر رضایت پیدا کردند و رضایتشان هم رضایت به معروف بود، آنها را از ازدواج منع نکنید.
﴿ذَلِكَ﴾؛ این حکمی که ما گفتیم یا احکامی که ما بیان کردیم، ﴿يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ﴾؛ پند میگیرد به این احکام یا حکم، هر کس از میان شما که به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشد. یعنی این پندی است که برای این افراد مفید است؛ دیگران مخالفت میکنند و به این پند عمل نمیکنند.
﴿ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ﴾؛ مراعات کردن این پند و عمل کردن به این پند، برای شما پاکیزهتر و پاکتر است، ﴿وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾.
قسمت اولیه این آیه را ایشان توضیح میدهند. مطلبی ندارد و از همین ترجمهاش فهمیده شد. برخی افراد به خاطر آن غیرت جاهلی اجازه نمیدادند مثلاً خواهرشان یا یکی از بستگانشان که طلاق میگرفت، با مرد دیگری ازدواج کند و مانع ازدواج میشدند.
اگر هم خواستگاری انجام میشد و کار تا مرز ازدواج هم پیش میرفت، آنها میآمدند و پیوند را به هم میزدند. آیه دستور میدهد که مانع نشوید. اگر زنی پس از طلاق خواست با شوهر دیگری ازدواج کند، غیرت جاهلیتان را کنار بگذارید و اجازه دهید ازدواج کنند.
اقوال چهارگانه در تعیین مخاطب آیه
این عبارت ﴿إِذَا طَلَّقْتُمُ﴾، صیغه خطاب است. خطاب به چه کسانی است؟
بعضی گفتهاند خطاب به ازواجی است که همسرانشان را طلاق میدهند و پس از طلاق حاضر نیستند که این زن برود و با شوهر دیگری ازدواج کند. خودت طلاق دادهای و از این زن جدا شدهای، ولی مانع میشوی و میگویی که حق ازدواج با مرد دیگری نداری. پس بنا بر این دیدگاه، خطاب به ازواجی است که همسرانشان را طلاق دادهاند.
بعضی گفتهاند خیر، خطاب به اولیاء است؛ یعنی کسانی که زمام نکاح در دست آنهاست، هرچند پیش از این با این زن ازدواجی نداشتهاند؛ مثلاً فرض کنید برادر است. در نبودِ پدر، این برادر میخواهد ولایت بر ازدواج خواهرش را داشته باشد. برادر به این خواهرش میگوید بعد از اینکه از شوهرت طلاق گرفتی، دیگر حق ازدواج نداری.
در این صورت عبارت ﴿إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ﴾ میتواند خطاب به او هم باشد؛ هرچند ﴿طَلَّقْتُمُ﴾ به ظاهر خطاب به همان شوهرانی است که طلاق دادهاند، ولی شأن نزول که در آن، برادری خواهرش را از ازدواج منع میکرد، اقتضا میکند که ما ﴿طَلَّقْتُمُ﴾ را خطاب به اولیاء بگیریم؛ چون برادر، ولیّ است، زوج که نبوده است، بلکه ولیّ خواهر است. البته بعداً خواهیم گفت که ولایتی هم ندارد، اما برخی گمان کردهاند که ولیّ است و گفتهاند پس مخاطب این آیه، ولیّ است.
این دو قول؛ یک قول اینکه خطاب به ازواجی است که همسرانشان را طلاق دادهاند، و یک قول اینکه خطاب به اولیاء است.
قول سوم هم این است که خطاب به هر دو گروه است.
قول چهارمی هم وجود دارد که خطاب به عموم مردم است؛ یعنی اگر منعی پیش آمد، شما به آن منع رضایت ندهید. این توضیح برای قول چهارم مبتلا به اشکال است.
زیرا ممکن است کسی بگوید: مگر بقیه مردم در ازدواج این زن دخالت میکنند؟ یا آن شوهر اول دخالت میکند یا اولیاء دخالت میکنند، افراد غریبه که دخالت نمیکنند تا خطاب به همه مردم باشد.
پاسخ این است که گاهی افراد غریبه به عضل و منعی که اولیاء یا ازواج روا میدارند رضایت میدهند؛ و این رضایت به منزله این است که خود همین شخصِ راضی در حال عضل و منع کردن است. خطاب خدا به همگان است که حتی راضی هم نباشید و جلوی این منع را بگیرید.
پس قول چهارم نیز توجیهپذیر است. انسانهایی که غریبه هستند، ممکن است به این عضل—عضل با ضاد، یعنی منع—رضایت دهند؛ آیه میفرماید شما هم عضل نکنید، یعنی رضایت ندهید و تبلیغ کنید تا شاید جلوی این عمل ناشایست گرفته شود. این چهار قول را ایشان نقل میکند. در مورد قول چهارم مطلبی است که وقتی به آن رسیدیم عرض خواهم کرد.
بررسی شأن نزول و اطلاق واژه ازواج
پرسش: آیا میشود اینگونه معنا کرد که ولیّ مایل نیست این زن دوباره با شوهر قبلیاش ازدواج کند؟
پاسخ: این قید را ندارد.
پرسش: ازواج را به قرینه ازواج قبلی بگیریم؟
پاسخ: واژه ازواج را برای خواستگاران معنا میکنند. اگر همانطور که میفرمایید باشد، ﴿طَلَّقْتُمُ﴾ خطاب به خود شوهران باشد و مراد از ﴿أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ﴾ نیز خود شوهران باشد، معنای آیه چنین میشود: ای شوهران، خودتان را منع نکنید! این معنا نمیشود.
پرسش: در فرضی که خطاب به اولیاء باشد، اگر آن را خطاب به اولیاء بگیریم و ﴿طَلَّقْتُمُ﴾ را...
پاسخ: اگر ﴿طَلَّقْتُمُ﴾ را خطاب به اولیاء بگیریم و ﴿أَزْوَاجَهُنَّ﴾ را که بعد از ﴿أَنْ يَنْكِحْنَ﴾ آمده است، عبارت از همان شوهران قبلی بدانیم، عبارت اینگونه میشود: «ای اولیاء، هنگامی که زنان طلاق گرفتند—نه اینکه شما طلاق دادید، بلکه طلاق گرفتند زنهای شما یا وابستگان شما—مانع شوهران قبلی نشوید که دوباره عقد کنند.»
این البته شدنی است؛ چون قید نمیزند و چه شوهر قبلی باشد و چه شوهر بعدی، عام است و شوهر قبلی را هم شامل میشود. اما چرا آن را مقید به شوهر قبلی کنیم فقط به اعتبار اینکه کلمه ﴿أَزْوَاجَهُنَّ﴾ دارد؟ ﴿أَزْوَاجَهُنَّ﴾ میتواند به اعتبار «ما یؤول» مجاز باشد؛ بالاخره خواستگاری کرده است و در آینده شوهر او خواهد بود.
پرسش: در این صورت مرتکب مجاز میشویم، ولی در آن فرض حقیقت است.
پاسخ: مرتکب مجاز میشویم؛ در مورد بعضی حقیقت و در مورد بعضی مجاز است. در مورد برخی به اعتبار «ما کان» واقعاً ازواج هستند و در مورد برخی نیز به اعتبار «ما یؤول» ازواج هستند؛ در نتیجه هر دو مجاز است و هیچکدام حقیقت نیست.
پرسش: این معنا به ذهن تبادر میکند که شوهر قبلی مورد نظر باشد.
پاسخ: این تبادر وجود دارد و درست است، ولی منحصر کردن آیه به این مورد مشکل است. فرمایش شما صحیح است؛ ممکن است زن دوباره حاضر باشد با شوهر قبلیاش ازدواج کند و اولیاء نگذارند؛ مسلماً آیه آن مورد را هم منع میکند و شامل آنجا هم هست.
اما نمیتوان گفت آیه منحصراً آن را نهی میکند، بلکه مطلقاً نهی میفرماید؛ زیرا در میان عرب رسم بر این بود که غیرت جاهلیشان اجازه نمیداد زنی که طلاق گرفته است دوباره ازدواج کند؛ نه خود آن شوهر اجازه میداد و نه اولیاء اجازه میدادند. میگفتند جدا شدهای و تا پایان عمر باید تنها بمانی. اکنون نیز برخی میگویند بمان و فرزندانت را بزرگ کن، برای چه میخواهی دوباره ازدواج کنی؟ این حرفها را اکنون برخی در میان غیر عرب نیز میگویند.
پرسش: این مسئله در مورد فوت شوهر در جامعه ما بیشتر مطرح است.
پاسخ: در مورد فوت بیشتر است. وقتی شوهر از دنیا رفته باشد، به زن میگویند صبر کن و ازدواج نکن؛ ولی در مورد طلاق نیز ممکن است بگویند صبر کن. در هر صورت، آیه این نظریه و این عملکرد را رد میکند.
ظاهر آیه همین است. عرض کردم بعضی گفتهاند خطاب به ازواج است و بعضی گفتهاند خطاب به اولیاء است؛ ظاهر این است که خطاب به ازواج است. درباره خطاب به اولیاء نیز ایشان میفرماید ما در برخی مواضع مماشاتاً قبول میکنیم، اما نظریهمان را هم بیان میکنیم. یعنی ایشان چندان قبول ندارد که خطاب به اولیاء باشد و خطاب را متوجه ازواج میداند. سپس احتمال اینکه خطاب به اولیاء باشد را ذکر میکند و در جایی میگوید «سلّمنا»؛ اما این «سلّمنا» به این معناست که قبول نداریم و تنها از باب مماشات میپذیریم.
اختیار زن مطلقه در ازدواج مجدد
پرسش: زنهایی که مطلقه هستند، میتوانند خودشان ازدواج کنند؟
پاسخ: بله، اکنون موضوع بحث هم همین است؛ زنی که مطلقه باشد. در مورد زنی که متوفیعنها زوجها است بحثی نیست، آن هم در این آیه نیامده است؛ زن مطلقه موضوع بحث است. زنی که مطلقه باشد میتواند خودش ازدواج کند؟ بله. کسی میتواند منعش کند؟ خیر.
پرسش: میتواند خودش ازدواج کند، یا اینکه میتواند ازدواج نکند؟
پاسخ: میتواند ازدواج نکند؟ بله، او آزاد است. زنی که ازدواج هم نکرده است میتواند ازدواج نکند؛ زن مطلقه هم میتواند ازدواج نکند. ازدواج کردن و نکردن در اختیار خود انسان است. منتها آیه میفرماید کسی این زن را از ازدواج منع نکند. زنی که ازدواج کرده و طلاق داده شده است، اگر خواست ازدواج ثانی انجام دهد، چه با شوهر اولش و چه با شوهر بعدی، او را منع نکنید.
تفسیر و ترکیب نحوی فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ
«یعنی إذا طلقتم النساء و انقضت عدتهن»[2] ؛ اگر زنان را طلاق دادید و عده آنها سپری شد. پیشتر ﴿بَلَغْنَ﴾ را به معنای «انقضت» معنا نمیکرد؛ میفرمود مشرف به تمام شدن عده شدید. علتش این بود که میخواست رجعت را درست کند.
پرسش: در آیه قبل به معنای قرب بود؟
پاسخ: بله، «قَرُبْنَ»، یعنی نزدیک میشد؛ یعنی نزدیک به تمام شدن اجل فرض میکرد. اما در اینجا ﴿فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ﴾[3] را میفرماید: «انقضت عدتهن»[4] ؛ یعنی عدهشان گذشت. چون دیگر در اینجا بحث رجعت نیست، بلکه عقد بعدی مطرح است، نیازی نیست که ﴿بَلَغْنَ﴾[5] را خلاف ظاهر معنا کنیم؛ لذا خلاف ظاهر هم معنا نمیکند و به معنای حقیقی خودش میگیرد. «اگر زنان را طلاق دادید و به اجل رسیدند، یعنی به انتهای مدت عده رسیدند—یعنی انقضت عدتهن—فلا تمنعوهن عن التزویج»[6] . ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾[7] یعنی «فلا تمنعوهن»[8] ؛ عضل به معنای منع است.
﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ﴾[9] در اصل با تقدیر حرف جر بوده است. ایشان تفسیر میکند: «فلا تمنعوهن عن التزویج»[10] . سپس این حرف جری را که در اینجا آورده، در عبارت آیه نیز در تقدیر میگیرد و میگوید: «فلا تعضلوهن عن أن ینکحن».
پرسش: «مِن» در تقدیر میگیرد یا «عَن»؟
پاسخ: «مِن» تقدیر میگیرد، بله «مِن» تقدیر میگیرد.
بررسی قول اول: مخاطب بودن شوهران طلاقدهنده
«قیل المخاطبون هم الأزواج»؛ مخاطب به ﴿طَلَّقْتُمُ﴾[11] یا مخاطب به ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾؛ چون ﴿طَلَّقْتُمُ﴾ بیان حکم نیست، بلکه ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾ بیان حکم است، باید ببینیم مخاطب حکم چه کسی است. «قیل المخاطبون بفلا تعضلوهن هم الأزواج»[12] ؛ یعنی مخاطبان همان مردانی هستند که همسرانشان را طلاق دادهاند: «الذین یعضلون نساءهم بعد مضی العدة»؛ آن مردانی که همسرشان را پس از گذشت عده از ازدواج منع میکردند، نه همه شوهران؛ زیرا برخی شوهران کاری با زن نداشتند و میگفتند از من طلاق گرفتهای و هر جا میخواهی برو. اما بعضی از آنها منع میکردند. کسانی که از ازدواج مجدد همسرشان ممانعت میکنند، مخاطب نهی در ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾[13] هستند.
شوهرانی که همسرانشان را پس از گذشت عده، از ازدواج عضل و منع میکردند با این که عده تمام شده: «و لا یترکوهن یتزوجن»[14] ؛ و اجازه نمیدادند و رهایشان نمیکردند که ازدواج کنند. این کار را به چه انگیزهای انجام میدادند؟ «عدواناً و قسراً»؛ یا میخواستند ظلم و تعدی کنند، یا «تحمیلاً للحمیة الجاهلیة»؛ ممانعت به خاطر حمیّت و تعصب جاهلی بود. این عبارت «للحمیة الجاهلیة» را میتوان هم به «قسراً» و هم به «عدواناً» مربوط دانست، ولی ظاهر عبارت این است که به «قسراً» مربوط باشد بهتر است؛ زیرا حمیّت جاهلی مطلبی است و عدوان مطلبی دیگر. ممکن است حمیّت و غیرت جاهلی موجب اجبار و قسر شود، اما به این کار عدوان نمیگویند؛ زیرا نه به خاطر دشمنی با زن، بلکه به خاطر پاسخ دادن به آن روحیه غیرت جاهلی است. البته آن غیرت، غیرت جاهلی است و غیرت شرعی نیست. اگر کسی عبارت «للحمیة الجاهلیة» را به هر دو قید هم مرتبط بداند اشتباه نکرده است، ولی اگر به «قسراً» مرتبط بدانیم بهتر است.
به چه دلیل میگویید مخاطبان، شوهران هستند؟ «بقرینة أن الخطاب کان لهم»؛ به کلمه «کان» توجه کنید. چون خطاب پیش از این متوجه آنان بود، اکنون نیز باید متوجه آنان باشد. از این عبارت معلوم میشود منظور ایشان از این خطاب، خطابِ ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾[15] است. قرینهای هم که میآورد مبنی بر اینکه قبلاً خطاب با آنان بود، قرینه ﴿طَلَّقْتُمُ﴾ است.
﴿طَلَّقْتُمُ﴾ بدون شک خطاب به شوهران است؛ چون شوهران طلاق دادند و اولیاء که طلاق ندادهاند. پس ﴿طَلَّقْتُمُ﴾ مسلماً خطابش به شوهران است. در ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾ نیز میگوید خطاب را متوجه شوهران بدانید به قرینه اینکه «کان الخطاب لهم»[16] ؛ ضمیر «لهم» به ازواج برمیگردد. چون خطاب قبلی که ﴿طَلَّقْتُمُ﴾[17] است -کان للازواج- برای شوهران بود، پس خطاب ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾ را نیز برای شوهران قرار دهید.
پس عبارت را اینگونه معنا میکنیم: «قیل المخاطبون—یعنی المخاطبون بفلا تعضلوهن—هم الأزواج، بقرینة أن الخطاب کان لهم»[18] . عبارت «بقرینة» متعلق به همین بخش است؛ یعنی دلیل بر این مدعاست. چرا میگویید مخاطب نهی در ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾[19] شوهران هستند؟
میگوید به قرینه اینکه «الخطاب کان لهم»[20] ؛ خطاب در جمله قبل متوجه آنها بود، یعنی در ﴿إِذَا طَلَّقْتُمُ﴾ خطاب به آنها بود، پس در ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾[21] نیز خطاب متوجه آنهاست.
پرسش: آیا ممکن است «کان الخطاب لهم»[22] اشاره به آیه قبل داشته باشد؟
پاسخ: آیه قبل هم میتواند باشد، اما در همین آیه نیز ﴿طَلَّقْتُمُ﴾[23] مربوط به ازواج است و شکی در آن نیست. در آیه قبل هم ﴿طَلَّقْتُمُ﴾ آمده بود و مربوط به شوهران بود. مانعی ندارد بگویید «کان لهم»[24] یعنی در آیه قبل، یا «کان لهم» یعنی در همین جمله قبل.
پرسش: در آیه دیگری که میفرماید ﴿الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ﴾[25] ، آیا آن شخص میتواند طلاق هم بدهد؟
پاسخ: کسی که عقدة النکاح در دست اوست، معلوم نیست حتماً ولایت بر طلاق هم داشته باشد. عقد در اختیار او بوده است، اما طلاق با خود زوج است. طلاق یک امر است و نکاح عقدی دیگر است؛ این دو با هم تفاوت دارند. کسی که عقد نکاح به دست او بوده است، لازم نیست که اختیار طلاق هم در دست او باشد.
«فیکون منعاً لهم»[26] ؛ یعنی این خطاب ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾[27] منعی است برای شوهران از اینکه همسرانشان را عضل کنند: «من عضلهم نساءهم»[28] ؛ نهی از این است که همسران خود را عضل کنند و مانع از ازدواج آنان با شوهری شوند که بعداً به خواستگاری میآید.
با این توضیحاتی که داده شد، روشن گردید که ﴿أَنْ يَنْكِحْنَ﴾[29] در آیه شریفه، مجرور به تقدیر «مِن»[30] است.
اطلاق مجازی ازواج بر خواستگاران و شأن نزول آیه
سپس این پرسش پیش میآید که چرا فرمود: ﴿أَزْوَاجَهُنَّ﴾[31] ؟ ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ﴾؛ میفرماید مراد از «ازواج»[32] در اینجا «خُطّاب» است.
«خُطّاب» یعنی خواستگاریکنندگان و خواستگاران، نه خطبهخوانندگان. اطلاق ازواج بر خُطّاب، یعنی بر خواستگاران، به این اعتبار است که این خواستگاران در آینده شوهر خواهند شد: «یسیر کذلک»، یعنی «یسیروا أزواجاً». چون در آینده همسر میشوند، به قرینه «ما یؤول إلیه»، اکنون بر آنان ازواج اطلاق شده است.
«لحصول الرضا»؛ چرا اطلاق ازواج شده است؟ چون رضایت طرفین حاصل شده است؛ وقتی رضایت حاصل است، گویی خود ازدواج و زوجیت حاصل شده است.
«و قیل»، بعضی گفتهاند: «هم» یعنی مخاطبان آیه، اولیاء هستند. دلیلشان نیز این است: «لما روی أنها» یعنی این آیه «نزلت» درباره معقل بن یسار که خواهرش را منع میکرد از اینکه به شوهرش رجوع کند: «أن ترجع إلی زوجها». این همان مطلبی است که شما فرمودید که برادر اجازه نمیداد خواهرش دوباره به شوهر اول خود بازگردد. شوهر در ایام عده رجوع نکرده بود، و پس از انقضای عده میخواست دوباره این زن قبلی خود را عقد کند، ولی برادر مانع میشد.
آنگاه این آیه نازل شد. پس شأن نزول، ممانعت برادر بود. وقتی برادر مانع شده است و برادر هم که شوهر نبوده، بلکه بر فرض از اولیاء بوده است؛ پس خطاب آیه متوجه آن برادر است که شوهر نبوده، بلکه ولیّ بوده است.
بررسی اقوال سوم و چهارم در مخاطب آیه
«و قیل هما معاً»؛ بعضی گفتهاند مخاطب هر دو گروه با هم هستند؛ هم شوهران و هم اولیاء.
قول چهارم این است: «و قیل الناس کلهم»؛ مخاطب این آیه همه مردم هستند. آن وقت معنای آیه چنین میشود: «بمعنی أن لا یوجد فیما بینکم العضل»؛ باید در میان شما عضلی واقع نشود.
«بین شما» یعنی در جامعه شما، حتی اگر آن عضلی که میخواهد رخ دهد ارتباط مستقیمی با شما نداشته باشد، باز هم نباید در میان شما عضلی واقع شود؛ شما با اینکه مستقیماً به شما ارتباطی ندارد، باید دخالت کنید و جلوی این عضل را بگیرید.
«فإنه إذا وجد بینهم...»؛ به این «فإنه» توجه کنید، دلیلی است بر اینکه عضل در میان مردم واقع میشود؛ یعنی گویا همه مردم عضلکنندهاند. با اینکه ممکن است ولیّ یا شوهر عضل کند، اما تمام مردم عضلکننده به حساب میآیند و خطاب هم متوجه تمام مردم است. این «فإنه» تعلیل برای این است که چرا خطاب به تمام مردم است؟ مگر همه مردم عاضل هستند که خطاب ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾[33] به آنان تعلق گرفته است؟
پاسخ میدهند: «فإنه إذا وجد»[34] ؛ ضمایر «إنه» و «وجد» و «به» که در ادامه میآید، همگی به عضل برمیگردد: «فإنه إذا وجد» این عضل اگر در میان آنان—یعنی میان ناس—یافت شود، «و هم راضون به»، و آنان نیز به این عضل راضی باشند، «کانوا کالعاضلین»؛ به منزله عاضلان هستند. و چون به منزله عاضلان هستند، پس به آنها دستور ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾ [35] داده میشود. آنها نمیتوانند بگویند ما که عضل نکردیم تا به ما دستور دهید و بگویید ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ﴾؛ پاسخ میدهیم عضل نکردید، ولی راضی به عضل بودید، و همین رضایت به منزله خود عضل است.
سپس معنا میکند: «و العضل الحبس و المنع و التضییق، هکذا فی التفسیرین»[36] ؛ عضل به معنای حبس، منع کردن و تنگ گرفتن است؛ هکذا در دو تفسیر، یعنی تفسیر کشاف و انوار التنزیل.
نقد توجیه زمخشری درباره شمول خطاب نسبت به جمیع ناس
«و لا یحتاج إلی ذلک»؛ عبارت «و العضل الحبس و المنع و التضییق هکذا فی التفسیرین»، این جمله در اینجا فاصل و معترضه شده است و مقداری عبارت «و لا یحتاج إلی ذلک» را مبهم کرده است.
این فاصله را در ذهنتان بردارید؛ عبارت اینگونه میشود: «قیل الناس کلهم... فإنه إذا وجد بینهم و هم راضون به کانوا کالعاضلین»، سپس مرحوم محقق میفرماید: «و لا یحتاج إلی ذلک». برای اینکه خطاب را متوجه کل مردم کنند، اینگونه توجیه کردهاند که: «إذا وجد بینهم و هم راضون به کانوا کالعاضلین»؛ یعنی مردم را راضی فرض کرده و به منزله عاضل قرار دادهاند. از این طریق گفتهاند همه مردم عاضل میشوند، آنگاه خطاب میتواند به آنها تعلق بگیرد.
ایشان میفرماید: «و لا یحتاج إلی ذلک». «ذلک» اشاره دارد به: «فإنه إذا وجد بینهم و هم راضون به کانوا کالعاضلین». ایشان میفرماید لازم نیست مردم را به منزله عاضل قرار دهید تا بعد مخاطب بسازید؛ بلکه مستقیماً میتوانید خطاب را متوجه عموم مردم بدانید. هیچیک از مردم—چه ولیّ باشند، چه همسر سابق باشند و چه فردی غریبه باشند—حق ندارند منع کنند.
وقتی به طور مطلق میفرماید مردم نمیتوانند منع کنند، شوهر را هم شامل میشود، اولیاء را هم شامل میشود، دیگر افراد را هم شامل میشود؛ یعنی میخواهد بفرماید هیچکس در این کار دخالت نکند، حتی به صورت فضولی، کسی که نه شوهر قبلی است و نه ولیّ است و صرفاً آشنایی دارد، او هم دخالت نکند.
پس میتوانیم خطاب را مستقیماً متوجه مردم بدانیم، بدون اینکه نیازی به این توجیه باشد که بگوییم چون مردم راضی هستند به منزله عاضلند و چون به منزله عاضل شدند خطاب به آنان تعلق میگیرد.
پاسخ به شبهه شمول خطاب عام نسبت به غیرمکلفین و زنان
پرسش: آیا از شمول این خطاب نسبت به همه مردم، کودکان و زنانی که اهلیت خطاب ندارند نیز داخل میشوند؟ به همین جهت در کشاف توجیه کرده است که مراد اولیاء هستند.
پاسخ: دایره واژه «ناس» وسیع است، ولی خطاب متوجه کسانی است که اهلیت و توانایی دارند؛ یعنی هیچ مردمی حق ندارند این کار را بکنند. بله، کسی که اهلیت و صلاحیت ندارد، عقلاً از موضوع خارج است. خطاب عام است؛ یعنی هر کس که توانایی و امکان منع کردن دارد، منع نکند.
آن کس که توانایی منع ندارد، به سالبه به انتفاء موضوع از دایره خارج است. در هر تکلیفی، قدرت و توانایی شرط است؛ مثلاً وقتی امر به نماز میشود، یعنی کسانی که توانایی دارند نماز بخوانند. وقتی از کاری نهی میشود، یعنی کسانی که تمکن بر آن دارند، انجام ندهند. این شرط مقدر در همه تکالیف جاری است.
پرسش: چرا توجیه زمخشری را در تفسیر آیه نمیپذیرید؟
پاسخ: آنان میگویند مخاطب یا ولیّ است، یا شوهر است، یا راضیان به عضل هستند. اما ایشان میفرماید خیر، مخاطب هر کسی است که بخواهد دست به این کار بزند. کاری به این نداریم که این شخص راضی است؛ نمیخواهیم بگوییم از طریق رضایت، این شخص نازلمنزله عاضل میشود، بلکه خود او مستقیماً میتواند عاضل باشد.
چه لزومی دارد که پای رضایت را به میان بکشید؟ ممکن است شخص غریبه علاوه بر رضایت، خودش مستقیماً مانع و عامل این کار شود. خطاب قرآن کریم عام است و همه این افراد را شامل میشود که بخواهند مانع شوند، نه اینکه فقط رضایت داشته باشند. این گفته آدمهایی که راضیند به معنای عاضل هستند.
پرسش: آیا در مورد زنان هم متصور است که مثلاً با شماتت و سرزنش مانع ازدواج شوند؟
پاسخ: بله، چرا نشود؟ واژه «ناس» فقط شامل مردان نیست و زنان را هم دربرمیگیرد. ممکن است زنی با سرزنش و شماتت مانع شود، یا زنی نفوذی داشته باشد و با فشار مانع شود، یا به جهت احترامی که دارد مانعیت ایجاد کند. مانعیت به هر نحوی که باشد فرقی نمیکند.
معنای عضل و لزوم کفائت در ازدواج
«و لا یحتاج إلی ذلک»؛ یعنی نیازی نیست بگوییم از طریق رضایت، منزلت عاضل پیدا میکنند و لذا خطاب به آنان تعلق میگیرد. چرا؟ «إذ یحتمل أن یکون الخطاب للناس»؛ زیرا احتمال دارد خطاب متوجه عموم مردم باشد به این معنا: «بمعنی أنه لیس لأحد منع المرأة من التزویج بالکفء»؛ هیچکس حق ندارد زنی را از ازدواج با همکفو خود منع کند.
یعنی زن حاضر است با کفو خود—کسی که همردیف اوست و ازدواج با او کسر شأن به حساب نمیآید—ازدواج کند؛ آیه میفرماید هیچکس حق ندارد جلوی این ازدواج را بگیرد و زن را منع کند، «إذا حصل التراضی بینهما»؛ به شرطی که بین این زن و شوهری که خواستگاری کرده است، تراضی واقع شده باشد. پس از تراضی، دیگر کسی حق ممانعت ندارد.
پرسش: قید ﴿بِالْمَعْرُوفِ﴾[37] چه نقشی دارد؟
پاسخ: ﴿بِالْمَعْرُوفِ﴾ را اکنون معنا میکنیم. از همین قید استفاده میشود که اگر کفو نباشد، عضل و ممانعت اشکالی ندارد و امکانپذیر است.
«و لا یحتاج»[38] ؛ پس چطور شد؟ احتمال دارد خطاب متوجه عموم مردم باشد، «و لا یحتاج أن یکون باعتبار عضل الولی»؛ نیازی نیست عضل الناس کلهم را را به این اعتبار توجیه کنیم که ولیّ یا شوهر عضل میکند و غیر ولی و زوج بگوییم به این عضل رضایت دارند. از طریق رضایت نیازی نیست عاضل بسازیم. هر مردی میتواند عاضل باشد؛ مردمان راضی حق عضل ندارند بلکه همه حق عضل ندارند. بنابراین خطاب به عموم مردم است، نه منحصراً به مردان راضی.
عدم تخصیص عموم آیه به سبب نزول
«و علی تقدیر کون سبب النزول ما ذُکر، لا یلزم کون الخطاب للأولیاء خاصة»؛ بر فرض بپذیریم که سبب نزول آیه همان ماجرای معقل بن یسار بوده است که خواهرش را از ازدواج مجدد منع میکرد، باز هم لازم نمیآید که خطاب منحصراً متوجه اولیاء باشد؛ زیرا لفظ آیه عام است، هرچند سبب نزول خاص باشد. خاص بودن سبب نزول ضرری به عمومیت حکم وارد نمیکند؛ ملاک، عموم لفظ است.
اینکه گفتیم خطاب به خصوص ولیّ نیست، در صورتی است که ما برادر را ولیّ بدانیم؛ در این صورت از سبب نزول چنین استنباط میشود که خطاب ظاهرش این است که متوجه ولیّ است و ما میگوییم خیر، خطاب منحصر به او نیست. یعنی اگر برادر را ولیّ قرار دهیم، سبب نزول سبب میشود بپنداریم خطاب فقط متوجه اولیاست، در حالی که خطاب متوجه عموم مردم است. بنابراین سبب نزول نمیتواند خطاب را عام کند. سبب لزوم لازم نیست رعایت شود.
«و علی تقدیر کون سبب النزول ما ذُکر» لازم ندارد که خطاب به اولیای خاصه باشد. چرا قبول نداریم که خطاب به اولیا باشد
«لعموم اللفظ»؛ زیرا لفظ عام است هرچند شأن نزول خاص باشد. عام بودن لفظ به ما این مجوز را میدهد که خطاب را متوجه عموم بدانیم.
این اشکال مصنف از عبارت «و لا یحتاج إلی ذلک» ناظر به صاحبان دو تفسیر، یعنی کشاف و انوار التنزیل بیضاوی است.
عدم ولایت برادر و فقدان دلالت آیه بر حجر زن
سپس اضافه میکند: «مع عدم تسلیم کون الأخ ولیاً»؛ ما اصلاً قبول نداریم که برادر ولیّ باشد تا شما از آن شأن نزولی که در آن برادر ممانعت کرده بود، نتیجه بگیرید که خطاب متوجه اولیاست.
«و لیس فیها دلالة علیهما»؛ در آیه شریفه هیچ دلالتی بر حصر خطاب در شوهر یا ولیّ وجود ندارد. شما ادعا میکنید مخاطب، شوهر یا ولیّ است؛ دلیلی در آیه نمییابید که به استناد آن بتوانید بگویید مخاطب حتماً شوهر است یا حتماً ولیّ است.
پرسش: آیا نمیتوان گفت خطاب به اولیاء است، به قرینه اینکه در آیات دیگر ولایت عقد مطرح است و برادر هم جزء اولیاء شمرده شود؟
پاسخ: مصنف دو پاسخ بیان میکند: اولاً در این آیه شریفه دلالتی بر اعتبار ولیّ و شوهر به عنوان مخاطب خاص وجود ندارد؛ ثانیاً دلیلی نداریم که برادر اصلاً ولایتی داشته باشد. شما از طریق شأن نزول نتیجه میگیرید که ولیّ ممانعت کرده است، در حالی که برادر شرعاً ولایتی ندارد. چرا خواستید او را ولیّ به حساب آورید؟ «و لیس فیها دلالة علیهما».
بررسی استقلال زن در ازدواج بر تمامی تقادیر
«فعلی التقادیر»؛ یعنی چه مخاطب شوهران باشند، چه اولیاء باشند، چه هر دو گروه باشند و چه عموم مردم باشند؛ و چه شأن نزول مذکور را بپذیریم و چه نپذیریم؛ و چه برادر را ولیّ بدانیم و چه ندانیم؛ علی تمام التقادیر: «أولم...»
آیا این آیه دلالت میکند بر اینکه زن پس از انقضای عدهاش استقلال در تصمیمگیری ندارد و نمیتواند خودش ازدواج کند و حتماً باید ولیّ او را تزویج نماید؟ آیا میتوانیم از این آیه عدم استقلال زن را استفاده کنیم؟ و آیا میتوان استفاده کرد که ولیّ حق دارد ازدواج با کفو را منع کند؟
ایشان میفرماید بر فرض که ما این سه مقدمه را بپذیریم:
اولاً بپذیریم که مخاطب این آیه ولیّ است؛
ثانیاً بپذیریم که برادر هم ولیّ است؛ ثالثاً شأن نزول را هم بپذیریم؛ حتی با وجود این سه پذیرش، باز هم میگوییم آیه دلالت ندارد بر اینکه ولیّ حق ممانعت داشته باشد، یا آیه دلالت بر سلب استقلال از زن داشته باشد؛ که اگر زن استقلال نداشت، معنایش این میشد که ولیّ حق عضل دارد. آیه هرگز دلالت بر این امر ندارد، بلکه برعکس، آیه دلالت دارد بر اینکه هیچکس، حتی ولیّ نیز حق ندارد عضل کند. پس آیه عضلِ ولیّ را منع میکند، نه اینکه به او حق ممانعت بدهد.
تحلیل منع جائرانه و منع عادلانه
چرا؟ زیرا عضل این زن ممکن است جوراً و ظالمانه باشد، یا ممکن است عدلاً و به حق باشد. پس عضل جائرانه هم اتفاق میافتد. آیه با توجه به این اموری که بر فرض پذیرفتیم، نفی نمیکند که منع زن به صورت جور و ظلم از سوی ولیّ رخ دهد. بنابراین با وجود اینکه آیه خطاب به ولیّ باشد، باز هم میتوانیم بگوییم زن مستقل است و عدم استقلال او از آیه استفاده نمیشود.
البته شاید من برعکس گفته باشم؛ چون وقت گذشته است، ادامه مطلب را به جلسه بعد موکول میکنیم.