90/09/09
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر آیه 33 سوره اعراف و وجه حصر محرمات در آن/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب صلاة /تفسیر آیه 33 سوره اعراف و وجه حصر محرمات در آن
تفسیر آیه سی و سوم سوره اعراف و وجه حصر محرمات در آن
صفحه ۱۱۵، سطر سیزدهم: «ثُمَّ أَشَارَ مَرَّةً أُخرَى إِلَى حَصرِ المُحَرَّمَاتِ الإِضَافِيَّةِ بِقَولِهِ ﴿قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ﴾[1] ».[2]
آیهای که شروع کرده بودیم آیه ۳۱ سوره اعراف بود که ما از آن خواستیم بعضی احکام را استخراج کنیم؛ آیه ﴿يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾[3] آن آیه را بیان کردیم، آیه بعدیاش را هم که آیه ۳۲ باشد بیان کردیم؛ حالا الان آیه ۳۳ را که بعد از آن دو تا آیه قبل گفته شده میخواهیم بیان کنیم.
در این آیه ۳۳ هم بعضی احکام آمده، لذا مناسب است که مطرح بشود. البته لزومی ندارد که آن احکام مربوط به «صلوة» باشند؛ چون آیه ۳۱ را که مربوط به «صلوة» قرار دادیم، دنبالهاش را دیگر داریم به مناسبت ذکر میکنیم، ولو اینکه ربطی به «صلوة» هم نداشته باشد.
اگر توانستیم آیات را مربوط به «صلوة» کنیم چه بهتر، اگر نتوانستیم کافی است که آن آیه اول را مربوط کنیم، خب آیههای بعد هم به مناسبت ذکر میشوند، ولو اینکه مربوط به «صلوة» نباشند بلکه مربوط به احکام دیگر باشند.
ایشان طوری وارد بحث در آیه ۳۳ میشود که مرتبطش میکند به آیه ۳۲. در ابتدای آیه ۳۲، ﴿قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ﴾[4] داشتیم که از آن استفاده کردیم «اصالة الاباحة» را؛ و با همین استفاده بیان کردیم که آیه ۳۲ مؤکد آیه ۳۱ است، یعنی آیه ۳۲ را به آیه ۳۱ بستیم، مرتبط کردیم. حالا هم داریم آیه ۳۳ را به ۳۲ مرتبط میکنیم؛ قهراً این سه تا آیه به هم مرتبط میشوند و جا دارد که در اینجا به عنوان یک آیه، در مجموعش به عنوان یک آیه بحث کنیم.
اما ارتباط این آیه ۳۳ به آیه ۳۲: عرض کردم که آیه ۳۲ «اصالة الاباحة» را بیان میکند، یعنی بیان میکند که همه چیز مباحاند مگر آنهایی را که دلیل حرام کرده. این آیه ۳۳ هم با «حصر» بیان میکند که اینها حراماند. «مفهوم حصر» که مفهوم حجت هم هست، این است که مازاد بر اینها دیگر حرام نیست، بر اباحه است؛ پس این هم دارد «اصالة الاباحة» را بیان میکند.
لذا مرحوم اردبیلی میفرماید: «ثُمَّ أَشَارَ مَرَّةً أُخرَى»،[5] با این «مَرَّةً أُخرَى» میآورد؛ یعنی یک بار اشاره کرد یا یک بار تأکید کرد و فرمود، بار دیگر دارد اشاره میکند، پس باید به چیزی اشاره کند که از آیات قبل هم استفاده میشود و آن چیز «اصالة الاباحة» است. «اصالة الاباحة» از قبل استفاده میشود، از این آیه هم استفاده میشود.
از قبل استفاده شد صریح بود تقریباً، دلالت به قول ایشان دلالت واضحه بود؛ از این یکی استفاده میشود به اشاره است، چون «منطوقش» شمردن محرمات است، «مفهومش» میشود «اصالة الاباحة». لذا اینجا تعبیر به اشاره است، آنجا تعبیر به دلالت صریحه بود، دلالت واضحه بود؛ آنجا گفت دلالت واضحه است چون «منطوق» آیه بود، اینجا میگوید اشاره است چون «مفهوم» آیه است.
این «مَرَّةً أُخرَى» را من معنا کردم به طوری که از آن استفاده بشود که «اصالة الاباحة» را بار دیگر از این آیه میتوانیم استفاده کنیم؛ یک بار از ﴿قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ﴾[6] تا آخر استفاده کردیم، بار دیگر از ﴿قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ﴾[7] استفاده میکنیم به بیانی که گفته شد.
ممکن هم هست، که البته ظاهر عبارت هم با همین همراهی دارد، ممکن است که ما «مَرَّةً أُخرَى»[8] را اشاره بگیریم به اینکه بار دیگر حصر کردیم محرمات را، نه بار دیگر «اصالة الاباحة» استفاده شد. یک بار محرمات در ﴿قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ﴾[9] اشاره شد، این بار دوم باز محرمات و حصر محرمات اضافیه در قول ﴿قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ﴾[10] تا آخر اشاره میشود؛ که این «مَرَّةً أُخرَى»[11] را ناظر نگیریم به «اصالة الاباحة»، ناظر بگیریم به حصر محرمات.
ظاهر عبارت هم این احتمال دوم را تأیید میکند. البته هر دو محتمل درست است، یک جوری هم میشود هر کدام را به یکی دیگر برگرداند، ولی بالاخره به نظر میرسد که دومی بهتر از اولی باشد، ولو اولی هم خوب است.
مفهوم حصر اضافی و اقسام آن در آیه
البته محرماتی که در این آیه ذکر شده، در این آیه ۳۳ ذکر شده، تمام محرمات نیست، بعضی از محرمات است؛ ولی چون حصری که در اینجا به کار رفته «حصر اضافی» است، لزومی ندارد که همه محرمات ذکر بشود. گروهی فکر میکردند بعضی امور حلال است، خداوند همانها را ذکر میکند تا مشخص بشود که اینها حرام است؛ نه که بخواهد بفرماید فقط اینها حرام است، بلکه در مقابل آنهایی که شما فکر میکردید، اینها حرام است.
بعضیها را، میدانید که «حصر اضافی» گاهی «حصر افراد» است گاهی «حصر قلب» است. «حصر افراد» به این معنا است که دیگری فکر میکرد زید و عمرو آمد، میگوییم نه، فقط زید آمد؛ ممکن است حالا ده بیست نفر دیگر هم آمده باشند، یعنی در بین این دو تایی که تو فکر میکنی فقط زید آمد. میشود «حصر اضافی»، نه «حصر حقیقی».
نمیخواهد بگوید فقط زید آمد هیچکس دیگر نیامده؛ میخواهد بگوید در بین آن دو تایی که تو فکر میکنی فقط زید آمده. میشود «حصر اضافی» و «حصر افراد» میشود؛ یعنی او دو تا فرد فرض میکرد، فکر میکرد، ما حصر میکنیم در فرد، میگوییم همین یک نفر آمده.
گاهی هم «حصر قلب» است؛ او فکر میکرده زید آمده، ما میگوییم نه، فقط عمرو آمد. این «حصر قلب» است، یعنی آنی که او گفته درست وارونه میکنیم. حالا اگر کسان دیگر غیر از زید هم آمده باشند مشکلی ندارد، چون ما فقط میخواهیم آن تصور مخاطبمان را که فکر میکرده عمرو آمده، آن را رد کنیم. «حصر اضافی» اینچنین است.
حالا در اینجا هم ممکن است کسی فکر میکرده که غیر از طیبات من الرزق، مثلاً اینها حلالاند، هرچه که باشد بعد از او حرام است؛ خداوند میخواهد بفرماید نه، اینها حرام است، نه هرچه که هست حرام است، اینها حرام است؛ که میخواهد آن تصوری را که بعضیها درباره طیبات دارند و آن طیبات را حرام حساب میکنند رد کند.
نمیخواهد همه محرمات را بشمارد، میخواهد تصور کسانی که این آیه به خاطر آنها نازل شده را رد کند؛ پس حصر میشود «حصر اضافی». قهراً محرمات هم میشوند محرمات اضافیه. حصر، اضافی است، ولی ایشان محرمات را اضافی میگیرد؛ این به مناسبت همان حصر است. در پایان عبارت، حصر را اضافی میکند، اینجا محرمات را اضافی میکند.
فرق نمیکند، بالاخره معنایش همین است، یعنی همه محرمات ذکر نشده در اینجا، محرمات اضافی ذکر شده. ولی حصر است، چون حصر است مفهوم دارد؛ وقتی مفهوم داشت، «اصالة الاباحة» از آن استفاده میشود. من این توضیحاتی که دادم به خاطر این بود که کلمه «مَرَّةً أُخرَى» مشخص بشود که برای چه «مَرَّةً أُخرَى» آورده و همچنین «الإِضَافِيَّةِ» هم در ضمن معلوم بشود. بقیهاش چیزی نیست، از رو میخوانم که محرماتی را ذکر کرده که این محرمات را انشاءالله توضیح میدهم عرضتان.
تطبیق و شرح عبارت کتاب درباره معنای فواحش
صفحه ۱۱۵، سطر سیزدهم: «ثُمَّ أَشَارَ مَرَّةً أُخرَى» به اینکه محرمات منحصرند، اما این حصر همانطور که عرض کردم «حصر اضافی» است یا به تبع، محرمات اضافیاند. اشاره کرد «بِقَولِهِ» که فرمود: «﴿قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ﴾.[12] فواحش را دو جور معنا میکنیم: اول اینکه هر گناهی که جرمش و قبحش شدید باشد به آن میگوییم فواحش، که به گناه خاصی اختصاص نمیدهیم فواحش را، بلکه به گناهی که قبحش شدید است مربوطش میکنیم، هر گناهی شد. قول دوم: فواحش مربوط به زنا است، یعنی مربوط به، به قول ایشان مربوط به فروج است که همان گناه جنسی حساب میشود.
فواحش: «مَا زَادَ»،[13] یعنی «ما» یعنی گناهی است که، ذنبی است که «زَادَ فُحشُهُ وَقُبحُهُ»، زشت بودنش و بد بودنش زیاد باشد. «وَقِيلَ المُرَادُ مَا يَتَعَلَّقُ بِالفُرُوجِ»، یعنی ذنبٌ یتعلق بالفروج. بعضیها گفتند فواحش این گناه خاص است، بعضی گفتند نه، گناه مخصوصی نیست، قبحش و شدتش با بقیه گناهان فرق میکند.
تفسیر «ما ظهر منها و ما بطن» و معنای اثم و بغی
﴿مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ﴾؛[14] وصف فواحش است و «المُرَادُ»[15] از او «جَهرُهَا وَسِرُّهَا» است؛ یعنی آشکار انجام بشود در ملأ عام، یا مخفی انجام بشود. این حرام است، اختصاص به آشکار ندارد. حالا آشکار ممکن است جرم بیشتری باشد چون باعث ترویج فحشا هم میشود، اما بالاخره جرم منحصر به او نیست؛ هم در حال جهر جرم هست، هم در حال سر جرم هست.
ظاهر آیه یک مقداری تفسیر لازم دارد؛ چون ممکن است کسی بگوید ما فاحشه ظاهر داریم، فاحشه باطن داریم، که این وصف را وصف ذات خود فاحشه میگیرد. ولی ایشان میفرماید نه، این را وصف وقوعش بگیرید، نه وصف ذاتش؛ یعنی وقوعش آشکار باشد یا وقوعش مخفی باشد، در آشکار انجام شود یا در سر انجام شود، که وصف وقوع است نه وصف خود ذات.
﴿وَالْإِثْمَ﴾،[16] یعنی از آنچه که حرام است اثم است. اثم را دو جور باز معنا میکنیم: یکی معنای عام؛ اثم یعنی «مَا يُوجِبُ الإِثمَ»[17] ما یوجب الاثم یعنی «مَا يُوجِبُ التَّمَرُّدَ وَالعِصيَانَ». این عمل، گاهی گفته میشود این عمل عصیان است، مثلاً شرب خمر را یا فرض کنید که دزدی را میگوییم عصیان است. اما دزدی عصیان نیست، دزدی سبب عصیان است، سبب تمرد است.
امر شده که دزدی نکنید؛ حالا اگر ما دزدی کردیم، این سبب تمرد آن امر و عصیان آن امر میشود، نه خودش عصیان باشد. اما چون گاهی اسم مسبب را میشود بر سبب گذاشت، به این میگویند عصیان؛ به خود این دزدی میگویند عصیان.
پس اثم یعنی گناه، اما مراد از اثم در اینجا ما یوجب گناه است؛ یعنی عملی که باعث گناه میشود، عملی که باعث عصیان است، عملی که باعث تمرد است. حالا این عمل هرچه میخواهد باشد. پس اثم یعنی «مَا يُوجِبُ الإِثمَ»، و اختصاص به عمل خاص ندارد، بلکه هر عملی که قبیح باشد و هر عملی که جرم به حساب بیاید و تمرد به حساب بیاید، ما اسمش را میگذاریم اثم.
بنابراین ﴿وَالْإِثْمَ﴾[18] «عطف عام بر خاص» است؛ فواحش عبارت شد از گناه مربوط به فروج که خاص است، یا گناهی که قبحش زیاد است که باز هم خاص است، اما ﴿وَالْإِثْمَ﴾ میشود عام، هر نوع گناه را شامل میشود، چه مربوط به فروج باشد چه نه، چه قبحش زیاد باشد چه نه. بنابراین میشود عام، «عطف عام بر خاص» میشود. این یک معنا. یک معنای دیگر اینکه اثم یعنی شرب خمر؛ که اگر این را بگیریم، «عطف عام بر خاص» دیگر نمیشود، عطف شیئی بر شیء دیگر میشود.
اثم یعنی «مَا يُوجِبُ الإِثمَ»[19] «وَهذَا القَولُ»، این قول خدا که فرمود ﴿وَالْإِثْمَ﴾،[20] «تَعمِيمٌ بَعدَ التَّخصِيصِ»[21] است، و «عطف عام بر خاص» است. «وَقِيلَ المُرَادُ شُربُ الخَمرِ».
بعد یکی دیگر از محرمات «بغی» است. بغی را هم باز به دو معنا گفتند: یکی «الظُّلمُ»، یکی «الكِبرُ». البته ممکن است ما کبر را سبب ظلم قرار بدهیم، ولی سبب ظلم منحصر به کبر نیست. گاهی کبر باعث ظلم میشود، گاهی هم احساس کمبود باعث ظلم میشود، که از آن ما تعبیر، از آن ظلم تعبیر به حسادت هم میکنیم. گاهی هم ترس باعث ظلم میشود و نوع ظلمها را اگر دقت کنیم مربوط به ترس میشود.
کسی که نمیترسد ظلم نمیکند؛ هر کس بخواهد مزاحمش بشود برایش مهم نیست، اصلاً مدافع هم نشود، با کسی کار ندارد. مثلاً توجه بکنید یک حیوان بیآزاری دارد از یک گوشهای رد میشود؛ کسی که نمیترسد کاری به او ندارد، کسی که میترسد زود بلند میشود او را میکشد، میگوید از کجا معلوم، میآید مثلاً مرا نیش میزند. آن که دارد به این حیوان ظلم میکند، میترسد ظلم میکند؛ آن که ظلم نمیکند، کارش ندارد، نمیترسد. پس منشأ ظلم بسیاری از اوقات ترس است.
﴿وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ﴾[22] آدم فکر میکند با این کلمه ﴿بِغَيْرِ الْحَقِّ﴾، فکر میکند که بغی دو قسم است: یکی بغی به حق، یکی بغی به غیر حق. ولی مراد این نیست؛ قید، «قید توضیحی» است به تعبیر ما، تأکید است به تعبیر مرحوم محقق. میگوید: «مُتَعَلِّقٌ بِالبَغيِ مُؤَكِّداً لَهُ»؛[23] در حالی که تأکید میکند بغی را، یعنی قید نمیزند، همان را تأکید میکند.
زیاد اینجور موارد ما داریم؛ میگوید که هر کس نبیین را به غیر حق بکشد. به غیر حق یعنی دو قسم کشتن نبی داریم: یکی به حق، یکی به ناحق؟ خب معلوم است به غیر حق یعنی هر وقت که کشتن نبی اتفاق بیفتد به غیر حق است. یا کسی که میخواند خدا را بلا برهان، خدای دیگری را بلا برهان، جرمش این است مثلاً؛ خب حالا میشود خدای دیگری را با برهان خواند؟ بر خدای دیگر برهان داریم؟ نه، یعنی هر خدایی که خوانده بشود به غیر خدا، بلا برهان است. این قیدها را ما در اصطلاح خودمان میگوییم «قید توضیحی». اینجا هم همینطور است؛ هر بغیی که بخواهد حاصل بشود به غیر حق است.
تحریم شرک و دلالت آیه بر وجوب تبعیت از برهان
﴿وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا﴾؛[24] و اینکه شرک بورزید به خدا، شریک خدا قرار بدهید، «ما» یعنی موجودی را که خدا برهانی را بر این شریک بودن آن موجود نازل نکرده. وقتی برهانی را خدا نازل نکرده، پیدا نمیشود؛ پس برهان اصلاً پیدا نمیشود.
اگر شما برهانی درست کردید، تخیلتان است و در واقع برهان نیست. ﴿تُشْرِكُوا بِاللّهِ مَا﴾، «ما» یعنی شریکی که لم ینزل به آن شریک خدا سلطانی را، یعنی «بُرهَاناً»[25] را. «برهان» را سلطان هم میگویند، چون بر ذهن مسلط میشود.
این عبارت با این قیدی که دارد، تحکم است بر مشرکین. میتوانست بگوید: ان تشرکوا بالله، این هم حرام است؛ اما فرمود: ﴿تُشْرِكُوا بِاللّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا﴾[26] با این، تحکم کرد، طعنه زد به کفار که شما بیبرهان دارید اعتقاد پیدا میکنید. یعنی علاوه بر اینکه گفت اعتقادتان باطل است، فهماند به آنها که بیبرهان است و آدم عاقل نباید بیبرهان چیزی را قبول کند، آن هم چیزی به این مهمی.
«تَهَكُّمٌ بِالمُشرِكِينَ»؛[27] تحکم یعنی طعنه زدن، یعنی مسخره کردن. تحکمی است به مشرکین. «وَتَنبِيهٌ» است بر دو چیز: یک، «عَلَى وُجُوبِ اتِّبَاعِ البُرهَانِ»؛ خط پایین، دو، «وَعَلَى تَحرِيمِ اتِّبَاعِ مَا لَم يَدُلَّ عَلَيهِ بُرهَانٌ». تنبیهی است که، تنبیه بر این است که اتباع برهان واجب است.
چرا میفرماید تنبیه، نمیفرماید دلیل؟ به خاطر اینکه عقل حکم میکند به این مطلب؛ از چیزی نیست که بخواهیم با استدلال اثباتش کنیم، بدیهی است که باید از برهان پیروی کرد. منتها ممکن است بعضیها غافل شده باشند، این حکم عقل را نبینند؛ کافی است که تنبیهشان کنیم و بیدارشان کنیم، آگاهشان کنیم که حکم عقل هست، نه اینکه آنها را، برایشان چیزی اثبات کنیم. امر، اثبات شده است، فقط کافی است که آنها را توجه بدهیم.
تنبیه است بر وجوب اتباع برهان. از کجا این آیه تنبیه میکند؟ «حَيثُ يُفهِمُ»، آیه تفهیم میکند، یا یفهم از آیه، «أَنَّهُ لَو كَانَ عَلَى الشِّركِ بُرهَانٌ لَوَجَبَ»؛ اگر بر شرک برهانی بود، «لَوَجَبَ»، واجب میشد که ما شرک را قبول کنیم، چون مفاد برهان واجب است.
آخر عبارت اینطور است که شما شریکی قرار بدهید که ﴿لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا﴾؛[28] اینچنین شریکی قرار بدهید ممنوع است. معنایش این است که اگر خدا سلطان را نازل میکرد، واجب بود شریک قائل بشوید.
پرسش: نه، آن قید نیست، توضیحی است.
پاسخ: بله؟ نه، این هم قید نیست آقا! ﴿لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا﴾ یعنی شریکی که هیچ سلطانی خدا نازل نکرده، هیچ شریکی را خدا سلطان نازل نکرده. اگر شرک برهان داشت واجب بود، ولی «وَالبُرهَانُ عَلَيهِ مُحَالٌ»،[29] برهان بر او محال است، «فَهُوَ مُحَالٌ»، پس شرک ممنوع است و محال. کسانی که مشرکاند، مرتکب محال میشوند، منتها غفلتاً؛ باید از خواب غفلت بیدارشان کرد.
«وَعَلَى تَحرِيمِ»، عرض کردم عطف بر «عَلَى وُجُوبِ اتِّبَاعِ البُرهَانِ» و متعلق است به همان «تَنبِيهٌ». تنبیهی است بر وجوب اتباع برهان، این یکی بود؛ دوم، «وَعَلَى تَحرِيمِ اتِّبَاعِ مَا لَم يَدُلَّ عَلَيهِ بُرهَانٌ»؛ نمیشود اتباع کرد از آنچه که برهان بر آن اقامه نشده.
تحریم قول به غیر علم درباره خداوند و خطر بحث جزمآمیز در کیفیت صفات الهی
حرام آخری که خدا در این آیه ذکر کرده: ﴿وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾؛[30] بر خدا بگویید آنچه را که نمیدانید، یعنی بر خدا افترا ببندید. این خیلی مسئله مشکلی است؛ چون اگر ما وارد اوصاف الهی بشویم و درباره اوصاف بحث کنیم، چه در وجود اوصاف چه در کیفیت اوصاف، و ندانیم که چنین وصفی برای خدا هست یا نیست، یا بدانیم این وصف هست کیفیتش را ندانیم و در عین حال بحث کنیم، این مصداق ﴿أَنْ تَقُولُوا عَلَى اللّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾ است.
این یک خرده کار را مشکل میکند، چون ما در فلسفه الهی بحث از اوصاف خدا میکنیم. اگر وصفی را اضافه کنیم بر خدا که دلیلی برایش نداریم، جزو ﴿مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾ است؛ یا کیفیت وصفی را تعیین کنیم، مثلاً بگوییم خدا عالم است به ما، اینجوری عالم است، یا خالق است، اینطوری خلق کرده؛ این مصداق ﴿أَنْ تَقُولُوا عَلَى اللّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾ میشود و سخت است، احتیاج دارد به اینکه ما احتیاط شدید کنیم.
خود مرحوم محقق هم این مطلب را تذکر میدهد، میگوید: «وَأَنَّ اللّهَ يَعلَمُ كَذَا وَلَم يَكُن كَذلِكَ»؛[31] بگوییم خدا این را میداند یا اینطوری میداند، در حالی که این درست نیست. خیلی در فلسفه این مسئله مطرح است که خدا چگونه به موجودات عالم است؛ با «صور مرتسمه» یا با جور دیگر. اینها را وقتی ما داریم برای دیگران توضیح میدهیم، باید بگوییم گفتند اینطور، یا احتمالی از احتمالات این است، قواعد ما اینطور اقتضا میکند؛ نباید بگوییم حتماً اینطور است.
اگر بگوییم حتماً اینطور است، خب یک چیزی را که جزو ﴿لَا تَعْلَمُونَ﴾[32] است به خدا نسبت دادیم؛ مگر بگوییم برهانمان اینقدر قوی است که کشف از واقع میکند، هیچ تخلفی هم ندارد، آن وقت اطمینان کنیم و بگوییم. اگر اینطور باشد، که حالا خیلی بعید است بتوانیم یک همچنین برهانی داشته باشیم.
پرسش: برای فهم خودمان چه جور بحث کنیم؟
پاسخ: برای فهم، یعنی بگوییم که ما به اندازه توانایی خودمان بحث میکنیم، نمیخواهیم هم بگوییم صددرصد همینطور است؛ این اشکال ندارد. بگوییم میخواهیم بحث کنیم ببینیم، به اندازه فهم خودمان بحث میکنیم، ولی نسبت نمیدهیم، نمیگوییم اینطوری است؛ همانطور که عرض کردم محتمل است این باشد، محتمل هم هست طور دیگر باشد. اینها دیگر اشکالی ندارد اگر اینطوری بحث کنیم.
پرسش: بحث هم اگر نکنیم، دستور به تفکری که قرآن داده پس چه میشود؟
پاسخ: تفکر، ببینید دستور داد یا قرآن دستور داده که در اوصاف الهی مثلاً تفکر کنید؛ تفکر کنید یعنی چه؟ یعنی ببینید خدا چگونه این وصف را دارد؟ یا نه، متوجه بشوید که این وصف را دارد و از این وصف به عظمتش پی ببرید؟ همین الان کسانی که نمیدانند خدا چگونه به موجودات عالم است، ولی یافتند که خدا به همه موجودات عالم است، وقتی فکر میکنند در علم خدا، از این به عظمت خدا پی میبرند؛ احتیاج ندارد که نحوهاش را بدانند.
پرسش: عظمت و اینها را هم میگویند خدا عظیم است، منتها نمیدانیم چطور.
پاسخ: بله، با همین فکر در علم؛ یعنی هرچه بیشتر فکر کنید، بیشتر به عظمت پی میبرید. معلومات را ملاحظه کنید و ساختمان این معلومات را که با چه نظمی ساخته شده، معلوم است یک نفر عالم دارد اینها را میسازد؛ اینها دارد ما را به عظمت خدا راهنمایی میکند، لازم نیست کیفیت علم را بدانیم. اصل علم را و تعلقش به این همه موجودات را و تأثیرش در این همه موجودات که اینجور نظم برقرار کرده، اینها خودش آدم را راهنمایی میکند به عظمت خدا؛ احتیاج به کیفیت نیست.
اینکه بعضیها میگویند ما اگر درباره اوصاف الهی بحث نکنیم باعث میشود که اوصاف را تعطیل کرده باشیم، این حرف درستی نیست. مگر بحث کردن فقط به این است که کیفیت را بلد بشویم؟ خیلی بحثها هست درباره علم خدا؛ در وسعت علم میشود بحث کرد، در تأثیری که این علم در موجودات گذاشته میشود بحث کرد، و اینها بحثهایی است که ما مییابیم، یعنی برهانش با خودش است.
اما اینکه خدا به ما عالم است، صورتی در ذهنش مرتسم شده، حالا ذهن دارد، در نفسش مرتسم شده؛ این صورت نیست، عین موجودات آنجا موجودند، آیا خدا متحد با موجودات است؟ اینها مطالبی است گفته شده که خیلی جرئت میخواهد این حرفها را بزنیم. نحوه این علم روشن نیست برای ما.
اینها توجیهاتی است که ما میکنیم، برای اینکه طبق قواعدی که داریم، طبق قواعدی که داریم، داریم توجیه میکنیم. اگر قاعده ما مخصوص اینجا باشد و در آنجا کاربرد نداشته باشد، خب همه چه باطل است. احتمالش زیاد است که این قواعد در مورد خدا کاربرد نداشته باشد؛ این قواعد بیشترش مربوط به همین دنیا است، در آخرت هم کاربرد ندارد و ما داریم از آنجا هم میگذریم، میرویم بالاتر.
بله، مثل «اجتماع نقیضین» و اینها خب معلوم است کاربردش همهجایی است؛ اما بعضی قواعد، ما از همینجا گرفتیم، چطوری میخواهیم در جای دیگر که هیچ تفاوتی نداشتیم این قاعده را اجرا کنیم؟
این مشکلات در فلسفه هست، باید دقت کرد. فلسفه مشکلاتش همینها است، و الا مباحث بسیار مباحث عمیقی است و متفکرینی که در این مباحث فکر کردهاند تقریباً جزو مترقیترین متفکریناند؛ ولی در عین حال یک قواعدی هست که ما از اینجا گرفتیم، داریم در یک عالم دیگر خرجش میکنیم، این یک مقداری مشکل دارد.
یا مثلاً خودمان را ملاحظه کردیم، نقائصمان را گرفتیم، شدیم خدا؛ یعنی همین صفاتی که برای خودمان هست به خدا نسبت میدهیم، آنی که نقص دارد نقصش را میگیریم. اگر دیدیم نقصش را بگیریم باطلش میکنیم، اصلاً نسبت به خدا نمیدهیم، مثلاً ابصار؛ ابصار با جارحه، نقصش را بخواهید بگیرید این است که جارحه را برداریم، دیگر ابصار نباشد، ذاتش باطل میشود؛ این را اصلاً به خدا نسبت نمیدهیم، به این نحو نسبت نمیدهیم.
بعضی صفات را اصلاً به هیچ نحوی به خدا نسبت نمیدهیم؛ بعضی صفات مثل احساس، نه ابصار، احساس را اصلاً به خدا نسبت نمیدهیم؛ چون هر کارش بکنیم این نقص است، نقصش را بگیریم ذاتش باطل شده، پس نمیشود به خدا نسبتش داد.
ما بعضی جاها میبینیم علم را به خدا نسبت میدهیم، علمی که خودمان داریم؛ ما با «صورت علمیه» علم داریم، همین را به خدا نسبت میدهیم، منتها میگوییم «صورت علمیه» در ذات ما مرتسم میشود، حلول میکند، آن «صورت مرتسمه» در ذات خدا حلول نمیکند؛ نقائص را پاک میکنیم، ولی اصل مطلب را حفظ میکنیم.
این هم جرئت میخواهد که ما اینطوری بگوییم، که خودمان را معیار قرار بدهیم و خدا را بخواهیم با خودمان بشناسیم، یعنی با وضعی که برای خودمان اتفاق میافتد بشناسیم، منتها حداکثر کاری که میکنیم نقائصی که مربوط به خودمان است پاکش میکنیم و میگوییم برای خدا لب و کمال را بدون نقص ثابت کردیم.
اینها همه کار خطرناکی است. در فلسفه حتماً باید متوجه باشیم که، چه فلسفه چه کلام، مطالبی که در مورد خدا بحث میکنیم یا نسبت بدهیم به دیگران، بگوییم دیگران اینطور گفتند، یا اینکه نسبت بدهیم به قواعدمان، بگوییم قواعد ما این را اقتضا میکند؛ اگر قاعده تمام باشد مقتضایش تمام است، تمام نباشد، مجرایش اینجا جایش نباشد، خب یک جور دیگر بحث میشود.
نمیخواهیم بگوییم مباحثمان باطل است؛ یک وقت دیدید همین مطلبی که ما گفتیم اتفاقاً درست درآمده، هیچ بعید نیست، اما این مثل این است که در یک تاریکی شما یک تیری بیندازید اتفاقاً به هدف بخورد، اینطوری میشود. حالا یک خرده، یک خرده کمتر از این، ولی بالاخره ما داریم یک چیزی میگوییم، مربوط هم هست به عالمی که ندیدیمش، تجربهاش هم نکردیم، داریم درباره آن عالم حرف میزنیم، خب پیداست که احتمال دارد خطا برویم.
ولی با وجود همه این حرفهایی که عرض کردم، در این مباحث که فلاسفه وارد شدهاند کمتر از فقها اشتباه کردهاند؛ فقها در همین مباحث وارد شدهاند، اشتباهات عظیم کردهاند. فلاسفه وارد شدهاند، اشتباهشان کمتر از فقها است. این توضیحاتی که عرض کردم وهن فلاسفه نیست، مشکل بودن آن موضعی است که ما در آن میخواهیم بحث کنیم.
به قول خواجه در یک جا میگوید که در هنر ابنسینا بس که در این مسئله تمجمج کرده، یعنی مبهم حرف زده؛ دیگران که اصلاً نمیتوانند حرف بزنند! دیگران در این مسئله اصلاً نمیتوانند حرف بزنند، این اینقدر هنر داشته که حرف درهم برهم زده، لااقلش حرف درهم برهم زده. میخواهم بگویم موضع، موضع مشکلی است، نه اینکه علمای ما فکرشان کوتاه است؛ جا جایی است که نمیشود بحث کرد. خب، اینها جمله معترضه بود، عیبی هم نداشت عرض کردم.
تطبیق و شرح عبارت کتاب در تفسیر قول به غیر علم و الحاد در صفات
«﴿وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾ بِالإِلحَادِ فِي صِفَاتِهِ»؛[33] این دارد تفسیر میکند مواردی را که ما اگر بگوییم صدق میکند که تقولوا علی الله ما لا تعلمون. «بِالإِلحَادِ فِي صِفَاتِهِ»؛ الحاد یعنی کافر شدن و منحرف شدن، هر دو را شامل میشود. کافر به صفات بشویم، یعنی صفاتی که هست برداریم، یا صفاتی را که با شأن خدا سازگار نیست بگذاریم. منحرف هم بشویم همینطور؛ صفاتی را که هست بد معنا کنیم، این هم انحراف است.
ما باید بگوییم خدا صفاتی را که گفته دارد، همانطور هم که دارد؛ به این اعتقاد باید داشته باشیم: خدا این صفاتی را که خودش فرموده دارم، دارد؛ چهجوری دارد؟ همانطور که دارد. دیگر حالا به تفصیل اگر وارد شدیم، بگوییم این احتمالی است، ولی اعتقاد ما این است که همانطور که خدا این صفات را دارد، دارد؛ اجمالاً این را معتقد شویم، تفصیلها را معتقد نشویم، مگر خودشان تفصیل داده باشند، خود خدا یک جوری تفصیل داده باشد یا با وحی برای ما تبیین کرده باشد. و الا ما وارد تفصیل که شدیم به صورت احتمال باشد، به صورت قطع نباشد.
«وَالاِفتِرَاءِ عَلَيهِ وَإِسنَادِ أُمُورٍ غَيرِ صَادِرَةٍ عَنهُ إِلَيهِ»؛ این تفسیری است برای افترا. افترا بستن بر خدا که یکی از مواردش این است که اسناد بدهیم امور غیر صادره از خدا را الیه. «عَنهُ» متعلق به «صَادِرَةٍ» است، «إِلَيهِ» متعلق به «إِسنَادِ» است.
مصادیق قول به غیر علم در فقه، قضا و فلسفه
«مِنهَا»؛ خب، از اینجا ایشان دو تا مورد را مثال میزند که یکیاش مربوط به فقها است و قضات، یکی هم مربوط به فلاسفه. «مِنهَا أَنَّ الحُكمَ»، این است که بگوید حکم «فِي المَسأَلَةِ كَذَا مَعَ أَنَّهُ لَيسَ كَذلِكَ»؛ با اینکه حکمی نیست، که فقیه اگر این حکم را کرد اشتباه کرده.
«وَأَنَّ اللّهَ يَعلَمُ كَذَا وَلَم يَكُن كَذلِكَ»؛ نه «ان الله یعلم این امر را و لم یکن کذلک»، نمیشود چیزی را گفت خدا نمیداند. دقت کنید عبارت را اینجور معنا نکنید: خدا چیزی را میداند، حکم کنیم که خدا چیزی را میداند در حالی که لم یکن کذلک، یعنی خدا نمیداند؛ اصلاً نمیداند را نمیشود به خدا نسبت داد.
منظور این است: خدا میداند، اینچنین میداند، کیفیت را داریم بیان میکنیم، در حالی که «وَلَم يَكُن كَذلِكَ»؛ کیفیت این نیست که ما داریم بیان میکنیم. نه متعلق علم ها! متعلق علم، همه چه متعلق علم خدا است، حتی محالات هم.
«وَيَدخُلُ فِيهِ الفَتوَى وَالقَضَاءُ بِغَيرِ الاِستِحقَاقِ»؛ داخل میشود در این افترا یا در قول ما لا یعلمون، داخل میشود فتوای به غیر حق یا قضاوت کردن به غیر حق. «وَهُوَ ظَاهِرٌ»؛ اینکه اینها داخلاند ظاهر است. خب، تمام شد.
تبیین متروک الظاهر بودن آیه و اختصاص آن به حصر اضافی
ما در ابتدای بحث، در ابتدای این آیه گفتیم این آیه «حصر اضافی» را دارد، یعنی همه محرمات را ذکر نکرده؛ بعضیها را ذکر کرده و اگر حصر هم آورده حصرش «حصر اضافی» است. حالا میخواهیم همین مطلب را توضیح بدهیم.
میخواهیم بگوییم که معلوم است که ما محرمات دیگری غیر از آنچه که در این آیه ذکر شده داریم، پس آیه ظاهرش متروک است؛ یعنی به حصرش عمل نمیکنیم که بگوییم همینها حرام است بقیه حلال، اینطوری نمیگوییم، بلکه به همان صورت که حصر اضافی است ما هم حصر را اضافی میگیریم.
ظاهر حصر، «حصر حقیقی» است؛ وقتی قرائن را کنارش بگذاریم میشود «حصر اضافی». ما این آیه را به عنوان اینکه «حصر حقیقی» افاده میکند عمل نمیکنیم، متروک الظاهر قرار میدهیم، بلکه حصرش را اضافی میگیریم و به ظاهرش عمل نمیکنیم، بلکه به این آیه با کمک قرائن عمل میکنیم؛ یعنی عمل کردن به ظاهر نیست، عمل کردن به آیه و قرائن است.
«وَمَعلُومٌ وُجُودُ مُحَرَّمَاتٍ غَيرِ مَا ذُكِرَ»، و معلوم است وجود محرماتی غیر از آنچه که در این آیه ذکر شده، «فَهِيَ مَترُوكَةُ الظَّاهِرِ». ضمیر «هی» را من به آیه برمیگردانم. آیه متروکة الظاهر است؛ یعنی ظاهرش «حصر حقیقی» است، ولی ما این ظاهر را ترک میکنیم، حصر را «حصر اضافی» میگیریم. «وَمَخصُوصَةٌ بِهَا»، یعنی مخصوصة بالمذکورات؛ آیه مخصوص به مذکورات است.
ضمیر «هی» را یک احتمال هم هست که اینطور بگیریم: «فهی» یعنی محرمات. «مَترُوكَةُ الظَّاهِرِ» است یعنی متروک است فی الظاهر؛ در ظاهر آیه متروک است ولی در باطن مراد است. این هم خب معنای خوبی است، بد نیست، اگرچه ظاهر عبارت این را نمیتواند برساند؛ متروکة الظاهر با متروکة فی الظاهر فرق میکند.
من دارم متروکة فی الظاهر معنا میکنم عبارت را: «فهی» یعنی این محرمات، محرماتی که ذکر نشده، «مَترُوكَةُ الظَّاهِرِ» یعنی متروکة فی الظاهر، در ظاهر آیه متروک است ولی در باطن مراد است. آن وقت بعد: «وَمَخصُوصَةٌ بِهَا». «هی» «مبتدا» است؛ اگر برگردد به محرمات، در «مَخصُوصَةٌ» هم باید برگردد به محرمات.
«هی» این محرمات متروکة فی الظاهر، و این محرماتی که ذکر نشده «مَخصُوصَةٌ بِهَا»، یعنی به مذکورات؛ این خوب نیست، درست درنمیآید. اینجا «استخدام» هم نمیتوانید درست کنید، جای «استخدام» هم نیست.
بنابراین ضمیر «هی» را به محرمات نمیتوانیم برگردانیم؛ چون ضمیر اگر برگردد به محرمات، یعنی محرماتی که ذکر نشدهاند متروکاند فی الظاهر، حالا این را میشود یک خرده درستش کرد؛ اما بعد بگوییم محرماتی که ذکر نشدهاند «مَخصُوصَةٌ بِهَا»، یعنی مخصوصون بالمذکورات، این که خیلی خراب است.
بنابراین ضمیر «هی» را اگرچه به نظر میرسد که برش گردانیم به محرمات، ولی نباید برگردانیم؛ ضمیر «هی» همانطور که عرض کردم باید به آیه برگردد. ایشان این کار را زیاد کرده که ضمیر مؤنث آورده، به آیه برگردانده؛ چون نه که در آیه دارد بحث میکند، دیگر لازم نیست این ضمیرهای مؤنث مرجعش ذکر بشود، چون نه که در آیه داریم بحث میکنیم مثل اینکه مرجع مذکور است.
«فَهِيَ»، یعنی آیه، «مَترُوكَةُ الظَّاهِرِ»، یعنی به ظاهرش که «حصر حقیقی» به نظر میرسد عمل نمیکنیم، به «حصر اضافی» که با قرائن فهمیده میشود عمل میکنیم. «وَمَخصُوصَةٌ بِهَا»، یعنی مخصوصة بالمذکورات؛ و این حصر و این مخصوص، یعنی منحصر، این اختصاص و این حصر هم «إِضَافِيٌّ» است.
یعنی در مقابل توهمی است که دیگران داشتند و نمیخواهد بگوید محرمات همین هستند و غیر از اینها نیست، بلکه دارد رد میکند نظر کسانی که فکر میکردند مثلاً فرض کنید که فواحش حلال است، مرتکب میشدند، یا مثلاً شرب خمر حلال است؛ خداوند در مقابل، با «حصر اضافی» فهمانده که اینها حرام است.
نحوه استنباط اصالة الاباحة از مفهوم حصر اضافی
پرسش: از این آیه اباحه هم درمیآید؟
پاسخ: از این آیه اباحه هم درمیآید؛ یعنی محرمات، ببینید محرمات اینها هستند، محرمات اینها هستند، قرائن به ما میگوید چیزهای دیگر هم هست، دلایل دیگر هم داریم که چیزهای دیگر هم هست، از آنها بگذریم بقیه اباحه دارد. نه که حصر، «حصر اضافی» است؟
در «حصر اضافی» نمیگوییم که اینها فقط حراماند بقیه هرچه هست حلال است؛ میگوییم اینها حراماند به اضافه بعضی دیگر که ما نگفتیم، چون «حصر اضافی» اینطوری میگوییم: اینها حراماند به اضافه بعضی دیگر که ما نگفتیم، مازاد بر اینی که ما گفتیم و نگفتیم هرچه هست حلال است. پس از این «اصالة الاباحة» فهمیده میشود.
پرسش: اگر حصر حقیقی بود، اصالة الاباحة فهمیده میشد؟
پاسخ: اگر «حصر حقیقی» بود، «اصالة الاباحة» کاملاً فهمیده میشد، خیلی راحت فهمیده میشد، با صراحت؛ اما در اینجا با اشاره فهمیده میشود. حصر، «حصر اضافی» است؛ یعنی باید بگوییم که آنچه که ما گفتیم و آنچه که ما نگفتیم در اینجا، اینها حراماند، مازاد بر این گفته و نگفته هرچه هست حلال است.
نه آنچه که نگفتیم یعنی همه چیز ها! آنچه که نگفتیم که از این سنخاند، یعنی حراماند، دلیل این است دیگر که عرض میکنم؛ آنچه که گفتیم در این بین محرمات و آنچه که نگفتیم و در جای دیگر جزو محرمات حساب کردیم، آنها را بگذارید کنار، مابقی هرچه هست حلال است. «اصالة الاباحة» فهمیده میشود، منتها عرض کردم سخت فهمیده میشود، به قول ایشان با اشاره فهمیده میشود، نه با دلالت واضحه. ظاهراً دیگر ورود در آیه دیگر نمیرسیم.