90/09/08
بسم الله الرحمن الرحیم
بیان حکم اکل و شرب و معانی نهی از اسراف/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب صلاة /بیان حکم اکل و شرب و معانی نهی از اسراف
بیان حکم اکل و شرب و معانی نهی از اسراف در ذیل آیه سی و یکم سوره اعراف
صفحه ۱۱۴، سطر نهم: «ثُمَّ عَقَّبَ الأَمرَ بِالسَّترِ بِالأَمرِ بِالأَكلِ».[1]
بحثمان در آیه دوم از آیات مربوط به مقدمات «صلوة» بود که آیه ۳۱ سوره اعراف است: ﴿يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾[2] در ابتدای این آیه، امر به «ستر» شد که امر وجوبی است به «ستر عورت» یا امر استحبابی است به ستر ثیاب زینت.
بعد از اینکه خداوند در این آیه امر به ستر فرمود، امر به اکل و شرب را پشت سر این امر به ستر آورد تا اینکه به ما بفهماند از اکل و شرب تنزه نکنید. خدا نعمت را برای شما آفریده که از آن استفاده کنید. تنزه نکنید، استفاده کنید، منتها از طیب و حلالش استفاده کنید. ریاضت کشیدن در نخوردن و نیاشامیدن از شما خواسته نشده، ولی سعی کنید اسراف نکنید.
اسراف نکردن را دو جور معنا میکنیم: یکی اینکه در احکام الهی تعدی نکنید؛ یکی همین معنای رایج، زیادهروی در خوراک نکنید، در شرب و اکل نکنید. معنای اول هم که تعدی نکنید، دو جور معنا میشود: یکی مطلقاً در احکام الهی تعدی نکنید، حرام را حرام بدانید، حلال را حلال بدانید، عوض بدل نکنید؛ یکی هم تعدی در احکام مربوط به اکل و شرب نداشته باشید.
یعنی آن مأکولاتی که حلال کردیم حلال بدانید، آنهایی که حرام کردیم حرام بدانید، از پیش خودتان چیزی را حرام نکنید. نگویید که حالا این شتر ده تا بچه زاییده، پس دیگر کشتنش حرام است و گوشتش را نمیشود خورد.
«حام» همین بوده دیگر؛ «حام» با حاء جیمی. «حام» شتری بوده که ده شکم میزاییده، بعد دیگر حرام میشده؛ در جاهلیت میگفتند این حرام است. بعد در آیه ۱۰۳ سوره مائده، «وصیله» و «حام» و «بحیره» و اینها همه حلال شد؛ گفتند اینها را از پیش خودتان حرام کردید. «سائبه»، «وصیله»، «بحیره» و «حام»، این چهار تا حلال شد. خب، یعنی از پیش خودتان چیزی حرام و حلال نکنید، تعدی در احکام الهی نکنید.
پس ﴿لَا تُسْرِفُوا﴾ سه جور معنا میشود کرد: ﴿لَا تُسْرِفُوا﴾ یعنی تعدی در احکام نکنید مطلقاً؛ دوم، تعدی در احکام مربوط به شرب و اکل نکنید؛ سوم، زیادهروی در اکل و شرب نداشته باشید، به طوری که مریض بشوید، زیادهروی نکنید.
در معنای اول و دوم حکمی بیان شده که یعنی «بدعت» نگذارید؛ خلاصهاش این است: «بدعت» نگذارید. در معنای سوم این است که اسراف نکنید تا به مرض مبتلا بشوید، یعنی یک «نهی ارشادی» است برای اینکه مریض نشوید. علی ایّ حالٍ، به هر صورت حکم است و ما میتوانیم در «آیات الاحکام» از آن استفاده کنیم.
وجه مناسبت حکم اکل و شرب با حکم لباس در صدر آیه
اما این سؤال مطرح است که ﴿كُلُوا وَاشْرَبُوا﴾ چه ربطی به قسمت قبلی آیه دارد؟ ﴿يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾، بعد ﴿كُلُوا وَاشْرَبُوا﴾ چه ربطی به آن دارد؟ این دو تا را چطور کنار هم ذکر کرده؟ جواب این است که آن صدر آیه را مربوط به لباس گرفتیم، این قسمت هم مربوط به اکل و شرب میگیریم و نوعاً این سه تا با هم میآیند: ملبس، مأکل و مشرب، سه تا با هم میآیند. خب، وقتی خداوند لباس را فرمود، بعد هم اکل و شرب را فرمود.
علیالخصوص که در هر سه، چه در لباس، چه در اکل و شرب، دو چیز مطلوب است: یکی طیب بودن، یکی مباح بودن. در هر دو حکم همین است؛ چه اکل و شرب بخواهید بکنید باید از طیب و حلال استفاده کنید، چه بخواهید چیزی را بپوشید باز هم از طیب و حلال استفاده کنید، از طیب و مباح. پس از نظر حکم مثل هماند، یعنی ملبس، مأکل و مشرب؛ غالباً هم با هم میآیند. به این مناسبت پشت سر ملبس، پشت سر لباس، اکل و شرب را آورده. خب، این توضیحات مختصری بود در این قسمت از آیه.
تطبیق و شرح عبارت کتاب در مبحث امر به اکل و نهی از اسراف
صفحه ۱۱۴، سطر نهم: «ثُمَّ عَقَّبَ الأَمرَ بِالسَّترِ بِالأَمرِ بِالأَكلِ»[3] «بِالسَّترِ» متعلق به «الأَمرَ» است، متعلق به امر اول است. «بِالأَكلِ» متعلق به امر دوم است. خود «بِالأَمرِ» دوم متعلق به «عَقَّبَ» است. «عَقَّبَ» امر به ستر را به امر به اکل و شرب؛ یعنی به دنبال امر به ستر، امر به اکل و شرب آورد؛ اول امر به ستر کرد، بعدش امر به اکل و شرب.
«وَعَدَمِ التَّنَزُّهِ عَن ذلِكَ»، عطف بر «الأَكلِ» است؛ به دنبال امر به ستر، امر کرد که متنزه از اکل و شرب نباشید، خودداری نکنید، ریاضت مطلوب نیست. منتها اکل و شرب معمولی؛ هم از طیب استفاده کنید، هم از مباح استفاده کنید، هم اسراف در اکل و شرب نداشته باشید.
«بِقَولِهِ» که فرمود: ﴿وَكُلُوا وَاشْرَبُوا﴾[4] متعلق ﴿كُلُوا وَاشْرَبُوا﴾ چیست؟ «مَا طَابَ»،[5] هرچه که پاکیزه باشد؛ «أَو مَا أُبِيحَ»، هرچه که مباح باشد؛ «أَو مَا استُلِذَّ»، آن «ما»یی که اول «طَابَ» درآمده بر این دو تای دیگر هم وارد میشود، «أَو مَا استُلِذَّ»، آنچه که برایتان لذت داشته باشد، «مِمَّا خَلَقَهُ اللّهُ لَكُم». این «مِمَّا خَلَقَهُ اللّهُ لَكُم» بیانی برای «ما» است. آنچه که خدا برای شما خلق کرده، از طیبش، از مباحش و از ملذش استفاده کنید.
«كَاللُّبسِ»؛ «كَاللُّبسِ» را دو جور معنا میکنیم: همانطور که میپوشید ما خلق الله لکم را، بخورید و بیاشامید ما خلقه الله لکم را. معنای دوم: همانطور که میپوشید طیب و مباح مما خلقه الله لکم را، بخورید و بیاشامید از طیب و مباح مما خلقه الله لکم؛ که معنای دوم با معنای اول فرقی ندارد، جز اینکه در معنای دوم طیب بودن و مباح بودن را هم اعتبار کردیم، در معنای اول نه. ولی خب، در معنای اول هم تقدیراً معتبر است، بنابراین میشود گفت معنای اول و دوم فرق ندارد.
این «كَاللُّبسِ»ی که ایشان تشبیه کرد، هم بالاخره مطلب را با آن تمام کرد، هم ضمناً فهماند که این ﴿كُلُوا وَاشْرَبُوا﴾[6] چطور دنبال آن قسمت از آیه آمده؛ آن قسمت از آیه مربوط به لبس است، این قسمتی که الان ما میخوانیم مربوط به اکل و شرب است، اکل و شرب هم کاللّبس است، پس مناسبت دارد که اکل و شرب پشت سر لبس بیاید. میخواهد مناسبت این قسمت از آیه را با صدر آیه بیان کند؛ ضمناً دارد این مطلب را هم میفهماند.
بخورید، بیاشامید، اما ﴿وَلَا تُسْرِفُوا﴾. این ﴿لَا تُسْرِفُوا﴾ را دو جور معنا میکند: یک، «بِتَعَدِّي حُدُودِ اللّهِ»؛[7] اسراف به این است که حدود خدا را تعدی کنید. این «بِتَعَدِّي حُدُودِ اللّهِ» توضیح منفی است، توضیح نفی نیست؛ یعنی توضیح «تسرفوا» است نه توضیح ﴿لَا تُسْرِفُوا﴾[8] اسراف کردن به این است که از حدود خدا تجاوز کنید. این تعدی حدود الله را دو قسم کرده: یکی «مُطلَقاً»،[9] یکی هم «أَو فِي المَأكَلِ وَالمَشرَبِ وَالمَلبَسِ».
از حدود خدا تعدی نکنید، مطلقاً، چه در مأکل و مشرب و ملبس باشد چه در چیزهای دیگر باشد. تعدی کردن از حدود خدا چطوری است؟ به این است که حلالی را حرام کنید و به عکس، حرامی را حلال کنید؛ یعنی «بدعت» بگذارید. این یک نوع تعدی است؛ منتها اگر بدعتگذاری در کل اشیاء باشد میشود تعدی مطلق، اگر در مأکل و مشرب باشد میشود تعدی در مأکل و مشرب. «أَو فِي المَأكَلِ وَالمَشرَبِ وَالمَلبَسِ»، این عطف بر «مُطلَقاً» است؛ حدود خدا را مطلقاً تعدی نکنید یا در مأکل، مشرب و ملبس تعدی نکنید.
تفریع عدم جواز اکل و شرب و لبس محرمات بر نهی از تعدی
نتیجه تعدی نکردن حدود الهی در مأکل و مشرب و ملبس این است که «فَلَا يَجُوزُ أَكلُ وَشُربُ وَلُبسُ مَا لَا يَجُوزُ». «مضافالیه» را آخر آن سه تا کلمهای که بر هم عطف گرفته ذکر کرده. میتوانست بگوید: فلا یجوز اکل ما لا یجوز و شربه و لبسه، ضمیر بیاورد؛ نکرده این کار را. هر سه تا «مضاف»ها را پشت سر هم عطف گرفته، بعد «مضافالیه» را آورده: «فَلَا يَجُوزُ» اکل ما لا یجوز و شرب ما لا یجوز و لبس ما لا یجوز؛ یعنی اینجور نباشد که آن «مَا لَا يَجُوزُ» را شما «یجوز» کنید. این تعدی است، تعدی در حکم خدا است.
«وَلَا يَنبَغِي مَا لَا يَلِيقُ بِحَالِهِ»، عطف بر «لَا يَجُوزُ» است. جایز نیست «مَا لَا يَجُوزُ»، و سزاوار نیست «مَا لَا يَلِيقُ» به حال آکل، لابس و شارب. آنچه که لایق حالش نیست، سزاوار نیست. پس «لَا يَجُوزُ» آنچه که «لَا يَجُوزُ»، «وَلَا يَنبَغِي» آنچه که «لَا يَلِيقُ». اگر حرام باشد، جایز نیست مرتکب بشوید که حلال خدا را حرام کنید؛ اگر هم لا یلیق باشد، باز هم سزاوار است که انجام ندهید.
«وَعَدَمُ لُبسِ ثِيَابِ التَّجَمُّلِ وَقتَ النَّومِ»؛ این را عطف بگیریم بر همان فعلهای قبلی، و لذا معنای فعلی برایش میآوریم: نپوشید. حالا نپوشید تحریمی نه، نپوشید مثلاً به عنوان کراهت. نپوشید لباس تجمل را در وقت خوابیدن یا در وقت کار کردن. در وقت کار کردن آدم لباسهای تمیزش را نمیپوشد، لباس کار باید بپوشد؛ در وقت خوابیدن هم همینطور. «وَنَحوِ ذلِكَ كَمَا بُيِّنَ فِي مَحَلِّ تَفصِيلِهِ».
پرسش: این به «مَا لَا يَلِيقُ» هم عطف تفسیری بگیریم؟ ذکر مصداق؟
پاسخ: به «مَا لَا يَلِيقُ» «عطف تفسیری» بگیریم؟ همین کار را داریم میکنیم، ولی عرض میکنم به حالت فعلی عملش کنید، معنایش کنید: «وَعَدَمُ لُبسِ ثِيَابِ التَّجَمُّلِ»، یعنی لا ینبغی «وَقتَ النَّومِ وَالخِدمَةِ». عرض شود که یعنی لا ینبغی ما لا یلیق بحاله و لا ینبغی عدم لبس، یا لبس؟
پرسش: عدم لبس.
پاسخ: نه دیگر، ینبغی! ینبغی عدم لبس ثیاب التجمل؛ سزاوار است که این کار را بکنید. «عَدَمُ لُبسِ» را عطف بر «مَا لَا يَلِيقُ» بگیرید، آن وقت «لَا يَنبَغِي» بر آن داخل میشود، اینطوری میشود: نپوشیدن اینچنین لباسی لا ینبغی است؛ در حالی که نپوشیدن ینبغی است، نه لا ینبغی. ظاهراً عطف نگیرید بهتر است، همان معنای فعلی برایش بکنید خوب است.
در این جور است که این عبارتها را معنای فعلی بکنیم؛ چیز معنای خلاف عادت و خلاف رایج نیست که «عَدَمُ لُبسِ»، یعنی نپوشید لباس تجمل را وقت نوم و خدمت. عطف «جمله اسمیه» میشود بر «فعلیه»، اگرچه خیلی روان نیست ولی باطل نیست.
تفسیر دوم نهی از اسراف: کراهت و حرمت پرخوری
«أَو فِي الأَكلِ»؛ «أَو فِي الأَكلِ» تفسیر دوم است برای ﴿لَا تُسْرِفُوا﴾[10] و متعلق به ﴿لَا تُسْرِفُوا﴾ هم هست. ﴿لَا تُسْرِفُوا﴾ بتعدی حدود الله، حالا یا مطلقاً یا فی المأکل، المشرب و الملبس، «أَو» لا تسرفوا «فِي الأَكلِ وَالشُّربِ»؛[11] که این «فِي الأَكلِ وَالشُّربِ» متعلق به ﴿لَا تُسْرِفُوا﴾[12] است و بیان دوم برای ﴿لَا تُسْرِفُوا﴾ است.
بیان اول به تعدی حدود الله بود، بیان دوم به این است که در اکل و شرب اسراف نکنید، یعنی زیادهروی نکنید که اگر زیادهروی کردید مریض بشوید.
«أَو فِي الأَكلِ وَالشُّربِ»؛[13] که ﴿لَا تُسْرِفُوا﴾[14] را مربوط کنیم به اکل و شرب، «حَتّى يَكُونَ»[15] تا این ﴿لَا تُسْرِفُوا﴾[16] اشاره باشد به کراهت و تحریم، به کراهت و تحریم کثرت اکل. این باز هم کراهت و تحریم را دو تایی را بر هم عطف گرفته و اضافه کرده به «مضافالیه»، یعنی دو تا «مضاف»ها را پشت سر هم آورده و «مضافالیه» را بعد از اینها آورده؛ میتوانست بگوید: کراهة کثرة الاکل و تحریمها، و تحریمها، ولی نگفته، به این صورت آورده.
«إِشَارَةً إِلَى كَرَاهَةِ وَتَحرِيمِ كَثرَةِ الأَكلِ»؛[17] کثرت اکل در بعضی مواضع حرام است، در بعضی مواضع مکروه است، بستگی دارد به اینکه اثرش چه باشد. یک وقت مرض مضری ایجاد میکند، این میشود حرام؛ یک وقت مرضی است که حالا نه، یک دل درد مختصری است، به لذتی که خورده میارزد، به لذت پرخوری میارزد؛ این خب اشکال ندارد، این میشود کراهت. «حَتّى يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى كَرَاهَةِ وَتَحرِيمِ كَثرَةِ الأَكلِ»، کثرت اکلی که «المُؤَدِّي إِلَى المَرَضِ» میشود.
جمع شدن تمام طب در نیم آیه و ارتباط آن با تخلیه و تحلیه در عرفان
«وَلِهذَا» را توجه کنید؛ «لِهذَا» یعنی چون کثرت اکل مؤدی به مرض میشود، یا چون که این آیه دارد تأدیه به مرض را جلوگیری میکند و ما را ارشاد میکند به اینکه پر نخورید که مریض بشوید، به همین جهت «قِيلَ جَمَعَ اللّهُ الطِّبَّ فِي نِصفِ آيَةٍ»؛ گفته شده که تمام طب در نصف آیه جمع شده، و آن نصف آیه ﴿كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا﴾[18] است.
خب، این گوینده میگوید که تمام طب را خداوند در این آیه جمع کرده. در بعضی روایات هم داریم: «رَأسُ الدَّاءِ»[19] مثلاً، حالا مفادش را من دارم عرض میکنم، مثلاً «الإِمتِلَاءُ»؛[20] حالا شاید به این عبارت نداشته باشیم، پرخوری، و «الحِميَةُ رَأسُ الدَّوَاءِ»،[21] یعنی ملاحظه کردن در خوراک دوای اساسی است و پرخوری مرض اساسی است، یعنی منشأ همه مرضها پرخوری است. حالا من روایت را مفادش را عرض کردم، خودش را نمیدانم.
این در طب هم ثابت شده که بیشتر امراض یا شاید همه امراض بالاخره مربوط به معده میشود. و لذا طبیبهای سابق قبل از اینکه شروع به مداوا کنند، یک دواهایی میدادند که معده را تطهیر کنند. میگفتند ما باید اول آماده کنیم بدن را برای پذیرش دوا، بعداً دوا به او بدهیم؛ و الا اگر دوا را بر بدن ناسالم وارد کنیم، بدنی که هی دارد ضد این دوا را میسازد، دوا اثر کامل نمیکند. خوب هم بوده، خیلی مؤثر هم بوده که اول، اولین کاری که میکردند، آن موانع موجود در بدن را برطرف میکردند، بعد شروع میکردند دوا دادن.
از همینجا هم آن «تخلیه» و «تحلیه» گرفته شده در بحث عرفان؛ که میگویند اول روحت را «تخلیه» بکن، بعداً زینتش بده، بعداً «تحلیه» بکن. اگر روح آلوده است، زینت را هم برایش بیاوری، خب اینها با هم درگیر میشوند، آن زینت با این آلودگی درگیر میشود، چه بسا که آلودگی پیروز بشود، مؤثر نخواهد بود. اول آلودگی را برطرف کن، بعد زینتش بده.
تفسیر ذیل آیه و دلالت آن بر اسراف حرام
«﴿إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ﴾[22] أَي يُبغِضُهُ»،[23] یعنی یبغض المسرفین. ﴿لَا يُحِبُّ﴾[24] معنایش این نیست که بیتفاوت است؛ چون معنای «لا یحب» اینطور میشود که یعنی دوست نداریم. یک وقت دوست نداریم، یک وقت نه، دوست نداریم یعنی به او بغض هم داریم، نسبت به او غضب هم داریم. اینجا ﴿لَا يُحِبُّ﴾ به معنای بیتفاوتی نیست، بلکه به معنای بغض است: «أَي يُبغِضُهُ».[25] «فَيَنبَغِي حَملُ ﴿لَا تُسْرِفُوا﴾[26] عَلَى الإِسرَافِ الحَرَامِ»؛[27] با داشتن ﴿إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ﴾[28] سزاوار است.
البته «مقول قول» این قائلی که گفت: «جَمَعَ اللّهُ الطِّبَّ فِي نِصفِ آيَةٍ»،[29] «مقول قولش» ﴿كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا﴾[30] است. این ﴿إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ﴾ تفسیر ذیل آیه است؛ یعنی همان ﴿إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ﴾ را دارد تفسیر میکند. میگوید ﴿إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ﴾ یعنی یبغض المسرفین. ضمیر «يُبغِضُهُ»[31] را هم به «مسرفین» برگردانید، به اعتبار مسرف، مفرد دیگر؛ به «مسرفین» اگر برگردد، باید به عنوان، به اعتبار جنس بشود، مثلاً جنس مسرف.
خب، این «فَيَنبَغِي» توجه کنید تفریع بر چیست. یعنی حالا که فهمیدیم ﴿لَا يُحِبُّ﴾[32] به معنای بغض و غضب است، پس باید مسرف کسی باشد که بتواند مبغوض قرار بگیرد؛ بنابراین مسرف کسی است که دارد اسراف حرام را مرتکب میشود.
از این آیه که فهمانده که خداوند مسرف را دوست ندارد، یعنی بر مسرف خشم دارد، میفهمیم که منظور مسرفی است که اسراف حرام را مرتکب شده باشد، نه اسراف مکروه را؛ چون اسراف مکروه پشت سرش بغض نیست، پشت سر اسراف حرام بغض است.
«فَيَنبَغِي»،[33] عرض کردم این تفریع بر تفسیر ﴿لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ﴾[34] است. حالا که ﴿لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ﴾ را اینطوری داریم تفسیر میکنیم، «فَيَنبَغِي»[35] که ﴿لَا تُسْرِفُوا﴾[36] را که قبل از این قسمت است، حمل کنیم بر اسراف حرام؛ میگوید اسراف حرام نکنید که اگر اسراف حرام کنید خدا بغض دارد بر شما و خشم دارد بر شما. خب، این آیه تمام شد.
تفسیر آیه سی و دوم سوره اعراف و اثبات اصالة الاباحة
آیه بعد از این آیه، بلافاصله اینطور است: ﴿قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ﴾؛[37] که آیهای که خواندیم آیه ۳۱ اعراف بود، این ﴿قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ﴾ آیه ۳۲ است. این آیه ۳۲ تأکید میکند ﴿خُذُوا زِينَتَكُمْ﴾[38] را، یعنی لباس بپوشید، حلال است بر شما؛ ﴿كُلُوا وَاشْرَبُوا﴾ را، یعنی بخورید، بیاشامید، حلال است بر شما. این آیه بعدی دارد تعمیم میدهد، میگوید آنچه که خدا برای شما خلق کرده حلال است.
از این آیه «اصالة الاباحة» به دست میآید؛ از این آیهای که الان گفتیم «اصالة الاباحة» به دست میآید. و این تأکید آیه قبل است؛ چون آیه قبل هم به ما میگفت که از لباس مباح استفاده کنید، از مأکول و مشروب مباح استفاده کنید. یعنی خداوند بر شما مباح کرده ملبس را، مأکول را و مشروب را، الا آنهایی که با دلیل اثبات حرمتشان شده؛ بقیه را بر شما حلال کرده. پس از آیه قبل اباحه درآمد، از این آیه هم اباحه درمیآید، بنابراین این آیه میشود مؤکد آیه قبل.
تطبیق و شرح عبارت کتاب در تفسیر «زینة الله» و «الطیبات من الرزق»
«ثُمَّ أَكَّدَ مَا تَقَدَّمَ»[39] را «بِقَولِهِ» که فرمود: «﴿قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ﴾[40] «أَي قُل يَا مُحَمَّدُ (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) مَا حَرَّمَ اللّهُ زِينَتَهُ».[41] نه که «مَن» استفهام است، استفهام هم «استفهام انکاری» است؛ ایشان در تفسیرش به جای استفهام، نفی گذاشته.
«استفهام انکاری» حالش این است دیگر، برمیگردد به نفی؛ «استفهام انکاری» مفادش نفی است. مصنف در تفسیر ﴿مَنْ حَرَّمَ﴾[42] که «استفهام انکاری» است، نفی آورده: «مَا حَرَّمَ اللّهُ زِينَتَهُ».[43] ضمیر «زِينَتَهُ» به خود الله برمیگردد؛ خدا زینتش را حرام نکرده.
زینت یعنی چه؟ زینت یعنی اموری که خلقها الله تعالی لزينة العباد. به این اموری که خدا برای زینت خلق کرده، اطلاق زینت شده؛ یعنی بر شیء، غایت آن شیء اطلاق شده. این اشیاء غایتشان زینت است، خودشان را زینت نامیده؛ اطلاق غایت است بر شیء، غایت شیء است بر شیء. این تفسیر میکند تا این را بفهماند؛ خداوند حرام نکرده زینتش را، یعنی اموری را که به خاطر زینت خلق کرده، آنها را حرام نکرده.
﴿الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ﴾،[44] آن زینتی که خدا برای عبادش خارج کرده. از چه خارج کرده؟ ﴿زِينَةَ اللّهِ﴾ یعنی زینتی که خدا خلق کرده. ﴿أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ﴾ یعنی آن زینت را ظاهر کرده، خارج کرده. از چه خارج کرده؟ ایشان میفرماید آن زینت هم از گیاه خارج میشود، هم از حیوان خارج میشود. خارج یعنی استخراج، یعنی به دست میآید. مثلاً پنبه که بالاخره ماده لباس است، از نبات گرفته میشود، از گیاه گرفته میشود و لباس هم مال زینت است.
باز کتان هم که باز ماده بعضی لباسها است، از گیاه گرفته میشود. صوف که پشم است، از حیوان گرفته میشود. بالاخره خداوند این زینتها را اخراج کرده از نبات یا از حیوان، اخراج کرده لعباده، برای عبادش درست کرده که عباد از این زینتها استفاده کنند.
«﴿الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ﴾ أَي خَلَقَهَا لِعِبَادِهِ»؛[45] این «خَلَقَهَا لِعِبَادِهِ» تفسیر ﴿زِينَةَ اللّهِ﴾[46] است. زینت خدا یعنی زینتی که خدا خلق کرده؛ نه زینت خدا یعنی زینتی که خدا را زینت بدهد، بلکه زینتی است که خلق کرده، یعنی امور مزینی است که آفریده.
لذا «خَلَقَهَا لِعِبَادِهِ»[47] را تفسیر ﴿زِينَةَ اللّهِ﴾ بگیریم، بعد «وَأَخرَجَهَا»[48] را تفسیر ﴿الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ﴾[49] قرار بدهیم. اخرج این زینت را یا این اموری را که برای زینت عبادند، اخرج این امور را «مِنَ النَّبَاتِ وَمِنَ الحَيَوَانَاتِ»؛[50] هم از نبات خارج کرده، هم از حیوانات خارج کرده.
آنی که از نبات خارج کرده، از گیاه خارج کرده و به دست بشر رسانده: «كَالقُطنِ»، پنبه، «وَالكَتَّانِ» که در فارسی هم کتان گفته میشود؛ آن هم یک الیافی است که با آن لباس درست میکنند. آنی که از حیوانات اخراج کرده: «كَالصُّوفِ»، مثل پشم، «وَالسَّقَلَّاطِ» [در نسخه استاد: و السفرآلات].
بررسی ضبط و معنای واژه «سقلاط» در نسخهها و کتب لغت
این نسخه ما «سفرآلات» دارد. نسخه دیگر هم من دیدم، آن هم «سفرآلات» داشت، ولی ظاهراً درست نیست. در بعضی نوشتهها من دیدم «سقلاط» دارد؛ «سقلاط» با سین و قاف و طاء دستهدار، نه تاء دو نقطه. «سقلاط» بر وزن «سجلاط»، هم «سقلاط» گفته میشود هم «سجلاط» گفته میشود؛ «سجلاط» آن هم با طاء دستهدار، به معنای پارچه پشمی است که زنها روی هودجشان میانداختند، که خب پارچه پشمی که باشد از حیوان گرفته شده.
در لسان العرب «سقلاطون» ضبط شده؛ «سقلاطون» را گفتند نوعی پیراهن است، نوعی لباس است.[51] ولی در اقرب الموارد «سقلاط» ضبط شده و گفته هم از نظر معنا و هم از نظر وزن همان «سجلاط» است؛ هم «سجلاط» با طاء دستهدار، «سقلاط» با طاء دستهدار.[52] [53]
پس این عبارت را به «سقلاط» تصحیح میکنیم، به معنای آن پارچه پشمی که زنها روی هودجشان میانداختند؛ یا «سقلاطون» قرارش میدهیم به معنای نوعی پیراهن که آن هم حتماً از مواد حیوانی ساخته شده. علی ایّ حالٍ، چه «سقلاط» باشد که در اقرب الموارد ضبط شده، چه «سقلاطون» باشد که در لسان العرب آمده، علی ایّ حالٍ پارچهای است که از اجزای حیوان گرفته شده.
﴿وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ﴾،[54] عطف بر ﴿زِينَةَ اللّهِ﴾ است؛ یعنی من حرم زینة الله و من حرم الطیبات من الرزق، یعنی رزق طیب را. رزق طیب چیست؟ «المُستَلَذَّاتِ»،[55] آنهایی که باعث لذت میشوند. طیب را به معنای پاکیزه هم معنا میکنیم، به معنای ملذ هم معنا میکنیم؛ ایشان در اینجا به معنای مستلذات گرفته.
مستلذات یعنی آنچه که لذیذ شمرده میشوند، لذیذ دیده میشوند، «مِنَ المَأكَلِ وَالمَشرَبِ». «أَوِ المُبَاحَاتِ»؛ «أَوِ المُبَاحَاتِ» عطف بر «المُستَلَذَّاتِ» است، تفسیر دیگری است برای «طیبات». «طیبات» را یک بار به «المُستَلَذَّاتِ» تفسیر کرد، یک بار هم به «المُبَاحَاتِ» تفسیر کرد.
دلالت عقل و نقل بر اصالة الاباحة در اشیاء
خب، آیه گفته شد، حالا میخواهیم دلالتش را بیان کنیم. این آیه دومی که خواندیم، که ﴿قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ﴾[56] تا آخر هست، این آیه دلالت میکند بر اینکه اشیاء همه مباح آفریده شدهاند، مگر اینکه دلیلی ثابت کند که فلان شیء حرام است، و الا اصل اباحه است.
«فَفِيهَا»،[57] یعنی در این آیهای که خوانده شد، همین آیهای که با ﴿قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ﴾[58] شروع شد، «دَلَالَةٌ وَاضِحَةٌ»[59] است بر اینکه «عَلَى أَنَّ الأَشيَاءَ خُلِقَت عَلَى الإِبَاحَةِ دُونَ الحُرمَةِ»، یعنی اصل در اشیاء اباحه است. «كَمَا فِي غَيرِهَا»، در غیر این آیه هم آیات دیگر هم داریم که از آنها همین استفاده میشود که اشیاء بر اباحه آفریده شدهاند؛ «كَمَا صَرَّحَ بِهِ صَاحِبُ الكَشَّافِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ البَقَرَةِ فِي قَولِهِ تَعَالَى ﴿هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا﴾[60] ».[61]
صاحب کشاف از این آیه، که ﴿هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا﴾[62] هست، استفاده «اصالة الاباحة» کرده، گفته همه اشیاء را خداوند مباح آفریده. خلق لکم، «أَي لِانتِفَاعِكُم»؛[63] ببینید دارد همین آیه را معنا میکند.
﴿هُوَ الَّذِي خَلَقَ﴾،[64] تا اینجایش را دیگر معنا نمیکند، «لکم»اش را معنا میکند: «أَي لِانتِفَاعِكُم».[65] بعد ﴿مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا﴾[66] را دو جور معنا میکند: یکی آنچه که زمین بر آن مشتمل است، این یک معنا؛ یک معنا خود زمین و آنچه که زمین بر آن مشتمل است، که تنها آنچه که در زمین است برای شما نیافریده، خود زمین را هم برای شما آفریده.
«بِجَمِيعِ مَا خَلَقَ فِيهَا»،[67] این تفسیر اول است که شما استفاده کنید از تمام آنچه که خدا در این زمین آفریده؛ «بَل هِيَ وَمَا فِيهَا»، بلکه خود زمین و ما فیها، این تفسیر دوم است که ﴿مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا﴾[68] را ابتدا به ظاهرش حمل کرد، یعنی آنچه که در زمین است، بعد برگشت ترقی کرد و گفت خود زمین و آنچه که در زمین است.
اجتماع عقل و نقل بر اصالة الاباحة
«كَمَا دَلَّ عَلَيهِ العَقلُ»؛[69] این «كَمَا دَلَّ عَلَيهِ العَقلُ» مربوط است به «عَلَى أَنَّ الأَشيَاءَ خُلِقَت عَلَى الإِبَاحَةِ دُونَ الحُرمَةِ»، مربوط به آنجاست، نه مربوط به «بَل هِيَ وَمَا فِيهَا». البته مربوط به این هم بگیرید درست است دیگر، اصلاً مفاد این «بَل هِيَ وَمَا فِيهَا» هم همان اباحه اشیاء است؛ منتها خب واضحتر این است که شما مربوطش کنید به آن: آیه دلالت میکند بر اینکه اشیاء خلقت علی الاباحة، چنانکه عقل هم دلالت میکند بر همین. «كَمَا دَلَّ عَلَيهِ العَقلُ»، یعنی بر این «اصل اباحه» عقل دلالت میکند، بر اینکه خدا همه اشیاء را علی الاباحة آفرید دلالت میکند.
خب، این «فَاجتَمَعَ» را دقت کنید؛ حالا که آیه که نقل است دلالت کرد، عقل هم دلالت کرد، «فَاجتَمَعَ الآنَ العَقلُ وَالنَّقلُ عَلَى أَنَّ الأَصلَ فِي الأُمُورِ هُوَ الإِبَاحَةُ». هر دو این مطلب را افاده میکنند، هم عقل هم نقل. این «فَاجتَمَعَ» نشان میدهد که «كَمَا دَلَّ» را مربوط کنیم به «فَفِيهَا دَلَالَةٌ وَاضِحَةٌ» خوب است. «فَفِيهَا دَلَالَةٌ وَاضِحَةٌ» بر اینکه اشیاء خلقت علی الاباحة، این نقلش؛ «كَمَا دَلَّ عَلَيهِ العَقلُ»، عقل هم دلالت میکند بر اینکه اشیاء خلقت علی الاباحة، این هم عقلش؛ آن وقت بعد از اینکه هر دو را گفت، میگوید: «فَاجتَمَعَ الآنَ العَقلُ وَالنَّقلُ».
عقل و نقل هر دو اجتماع دارند بر اینکه اصل در اشیاء اباحه است. «وَغَيرُهَا»، یعنی غیر الاباحة، «يَحتَاجُ إِلَى الدَّلِيلِ». اباحه دلیل نمیخواهد، چون طبق اصل است، طبق قانون است؛ غیر اباحه اگر چیزی باشد احتیاج به دلیل دارد.
تفسیر اختصاص طیبات به مؤمنان در قیامت و اشتراک آن در دنیا
﴿قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ﴾[70] ﴿هِيَ﴾ یعنی این زینة الله و آن طیبات من الرزق، ﴿لِلَّذِينَ آمَنُوا﴾ است در حیات دنیا؛ یعنی برای مؤمنین است در حیات دنیا، اما خالص برای مؤمنین نیست. کفار هم از این زینت استفاده میکنند، از این طیبات من الرزق استفاده میکنند.
در دنیا برای مؤمنین هست، ولی خالص للمؤمنین نیست؛ اما ﴿خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ﴾، در روز قیامت خالص مؤمنین است، دیگر به کفار داده نمیشود. زینتهایی که خدا خارج کرده لعباده، در دنیا برای مؤمنین است، در آخرت خالص للمؤمنین است؛ یعنی در دنیا خالص برای آنها و مخصوص آنها نیست.
پرسش: کفار بیشتر دارند.
پاسخ: در دنیا به قول شما برای کفار هم شاید بیشتر باشد. البته گفته میشود برای کفار بیشتر است، ولی همچین یک کافری با یک مسلمانی مقایسه بشود، میبینی کافره کم دارد؛ ولی در مجموع که نگاه کنی، برای کفار بیشتر است.
﴿قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا﴾؛ ﴿هِيَ﴾ برمیگردد به زینت یا به طیبات. ﴿لِلَّذِينَ﴾ متعلق به چیست؟ بیانش میکند؛ متعلق به «ثابتة» مقدر یا «مباحة» مقدر است. «أَيِ الطَّيِّبَاتُ ثَابِتَةٌ وَمُبَاحَةٌ لِلمُؤمِنِينَ»؛[71] ﴿لِلَّذِينَ آمَنُوا﴾[72] را تبدیل کرد به «لِلمُؤمِنِينَ».[73] اما «مَعَ مُشَارَكَةِ الكُفَّارِ لَهُم»؛ کفار هم با مؤمنین مشارکند.
این مشارکت در حیات دنیا است، یا چنین ثبوتی در حیات دنیا است. چنین ثبوتی یعنی ثبوت غیر خالص؛ همان ثبوت برای مؤمنین، نه ثبوت خالص للمؤمنین. اینچنین ثبوتی در حیات دنیا است. حالا ﴿فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾[74] را معین میکنیم، بیان میکنیم که متعلق به چیست.
«﴿خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ﴾»، یعنی خالصة للمؤمنین. خالصة للمؤمنین یعنی چه؟ یعنی «مُختَصَّةً بِهِم».[75] این «مُختَصَّةً بِهِم» صفت، «حال» بعد از «حال» است؛ چون «خالصة» «حال» است، بعداً بیان میکنیم. «مُختَصَّةً» «حال» بعد از «حال» است و تفسیر همان «حال» اول را به عهده دارد. میتوانید هم بگویید عطف بر آن «خالصة للمؤمنین» است با حذف عاطف. ﴿يَوْمَ الْقِيَامَةِ﴾[76] هم «ظرف» «خالصة» است، یعنی در روز قیامت مخصوص مؤمنین است.
«خالصة» را همانطور که ملاحظه کردید، ما خالصة للمؤمنین معنا کردیم؛ اما بعضیها گفتند «خالصة» یعنی خالصة عن الغموم، عن الهموم و الغموم. بنابر تفسیر ما، مفاد آیه این میشود که در دنیا این طیبات هم برای مؤمنین است هم برای دیگران، ولی در یوم القیامة این طیبات خالصة للمؤمنین است.
اما بنابر آن تفسیر دیگر که «خالصة» را خالصة عن الغموم گرفته، مفاد آیه این است: در دنیا این طیبات مال مؤمنین است، منتها همراه با غم، همراه با ناراحتی؛ ولی در آخرت طیبات برای مؤمنین هست خالصة عن الغموم، بدون اینکه غمی همراهش باشد، بلکه با شادی کامل و بدون اختلاط با غم.
بررسی ادبی متعلق «فی الحیاة الدنیا» و اعراب «خالصة»
«فَـ ﴿فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾»؛ «ففی الحیاة الدنیا» یعنی کلمه ﴿فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾. کلمه ﴿فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾ «مُتَعَلِّقَةٌ بِمُتَعَلَّقِ لِلَّذِينَ»؛[77] مراد از «للذین»، لفظ «للذین» است. به آنچه که «للذین» متعلق است، ﴿فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾[78] نیز متعلق است.
«فَـ ﴿فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾»، کلمه ﴿فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾ متعلق است به آنچه که «للذین» به آن چیز متعلق است، یعنی به متعلقِ «للذین» متعلق است. متعلق «للذین» چه بود؟ «ثَابِتَةٌ وَمُبَاحَةٌ»[79] بود؛ آن وقت ﴿فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾[80] متعلق به «ثَابِتَةٌ وَمُبَاحَةٌ»[81] است.
این یک احتمال؛ احتمال هم دارد «وَيُحتَمَلُ بِـ ﴿آمَنُوا﴾»،[82] یعنی متعلق باشد ﴿فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾ به ﴿آمَنُوا﴾؛ یعنی کسانی که در دنیا ایمان آوردهاند. چون در آخرت هم ممکن است اینها ایمان بیاورند، منتها ایمان علمی میآورند، ایمان قلبی نمیآورند. در قیامت داریم که مشرکین ایمان قلبی نمیآورند، ایمان علمی میآورند؛ یعنی عالم میشوند به اینکه حق چیست، ولی باز هم ایمان نمیآورند، یعنی عناد دارند، ایمان نمیآورند.
پرسش: آخرت ظرف ایمان نیست؟
پاسخ: اینطوری گفته میشود که در آخرت ایمان قلبی نمیآورند؛ ایمان علمی میآورند، چون نمیتواند دیگر ایمان نیاورد، عالم شده دیگر، «تصدیق» دارد میکند، ولی ایمان قلبی نمیآورد، هنوز عناد دارد. در بعضی روایات داریم که پیغمبر از جهنم عبور میکنند، جهنم یک مقدار خنک میشود. آن کسانی که در جهنماند میپرسند چه خبر شده؟ چه خبر شده که یک خرده خنک شده؟ بالاخره لذت میبرند، مورد انتظارشان نبوده، یک نعمت غیرمترقبه است.
سؤال میکنند، جواب دادهاند که پیغمبر اسلام دارند عبور میکنند. میگوید در را، اینجوری داریم که آن کسانی که اینطوریاند میگویند در را ببندید، ما عبور ایشان را نمیخواهیم، دوباره همان عذاب را برگردانید. این نشان میدهد که عناد دارند، دلشان ایمان نیاورده، هنوز هم دلشان ایمان نیاورده. ابوجهل در همین دنیا میگفت: میدانم راست میگوید، اما نمیتوانم قبول کنم.
خود ابوجهل «تصدیق» داشت دیگر، که میدانم پیغمبر راست میگوید، ولی قبول نمیتوانم بکنم. یعنی دل ایمان نمیآورد، ولی علم ایمان میآورد. لذا ﴿فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾ را اگر متعلق به ﴿آمَنُوا﴾ بگیریم اشکال ندارد، یعنی اینها در دنیا ایمان آوردهاند؛ در دنیا ایمان آوردهاند، در آخرت خب دیگران هم ممکن است ایمان بیاورند، منتها ایمان علمی.
«وَ ﴿خَالِصَةً﴾ حَالٌ مِن ضَمِيرِ الطَّيِّبَاتِ».[83] ضمیر «طیبات» کدام است؟ هم «هی» ضمیر «طیبات» است، هم «هی» که ﴿قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا﴾[84] فرمود، هم آن «هی»ای که در «ثَابِتَةٌ»[85] مقدر مستتر است، آن هم ضمیر «طیبات» است.
مرحوم محقق میفرماید: «خالصة» «حال» است از ضمیر طیباتی که «فِي مُتَعَلَّقِ لِلَّذِينَ» هست. متعلق «للذین»، «ثَابِتَةٌ» بود؛ ضمیری که در آن مستتر است، آن ضمیر برمیگردد به «طیبات»: هی ثابتة للذین آمنوا. ایشان دارد این «خالصة» را «حال» میگیرد از ضمیر موجود در «ثَابِتَةٌ».
چرا «حال» از آن ضمیر میگیرد؟ «حال» از این ضمیر بگیرد، «حال» از «هی» بگیردش، از «هی»ای که در ﴿قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا﴾[86] آمده؛ «حال» از «هی»ای میگیرد که در «ثَابِتَةٌ»[87] مقدر است. شاید میخواهد «عامل حال» را تعیین کند؛ که «ثَابِتَةٌ» هم مشتمل بر «ذوالحال» است، هم «عامل حال» است.
شاید هم میخواهد بیان کند که این «خالصة» «حال» از «طیبات» نیست، «حال» از «طیبات ثابته» است؛ یعنی قید ثبوت را هم میخواهد بیاورد. این طیبات ثابته در آخرت مال اینها است؛ طیبات در دنیا ثابت نیستند، در دنیا طیبات زائل میشوند. همین طیبات دنیایی با قید ثبوت در آخرت خالصاً مال مؤمنین است.
که توجه بکنید که اینکه ایشان «ذوالحال» را ضمیر موجود در «ثَابِتَةٌ» میگیرد، به یکی از این دو جهت است: یا میخواهد «عامل» را هم تعیین کرده باشد، یا میخواهد بگوید طیبات مقید به ثابته برای مؤمنین در قیامت هست. از نظر ادبی هم یکی از موارد «ذوالحال» این است که «فاعل» باشد؛ آن وقت «ثَابِتَةٌ» ضمیری که در آن مستتر است «فاعل» است، آن وقت ما آن را «ذوالحال» قرار میدهیم، که از نظر ادبی هم این کار مرحوم محقق نکته دارد.
«وَ ﴿يَوْمَ الْقِيَامَةِ﴾[88] ظَرفٌ لِـ ﴿خَالِصَةً﴾»؛[89] یعنی خلوص این طیبات و اختصاص طیبات در روز قیامت است. در دنیا اختصاصی نیست این طیبات، در آخرت است که اختصاصی است. خب، این آیه هم تمام شد، این تفسیر این آیه هم تمام شد. قسمتهای بعدی را انشاءالله در جلسه آینده تفسیرش را عرض خواهیم کرد.