90/09/07
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر ذیل آیه اول لباس/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام /کتاب صلاة /تفسیر ذیل آیه اول لباس
تفسیر ذیل آیه اول لباس و بررسی آیه بعدی درباره فریب شیطان
صفحه ۱۱۲، سطر چهاردهم: «ثُمَّ أَشَارَ بِقَوْلِهِ»[1] ﴿ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ﴾[2] ﴿يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ﴾[3] تا آخر.
بحثمان در آیه اول از آیاتی بود که دلالت بر مقدمات صلاة داشتند. این آیه دلالت داشت بر اینکه «واجب» است لباسی که «ستر عورت» کند و همچنین «مباح» باشد؛ که از آیه استفاده کردیم هم وجوب «ستر عورت» فی الصلاة را، البته مطلقاً را و از جمله در صلاة، و هم استفاده کردیم «اباحه» لباس و ساتر را. البته در آیه ﴿وَ رِيشاً﴾[4] هم داشت که حملش کردیم بر لباس تجمل و «استحباب» او را استفاده بردیم.
آیه اختصاص به نماز ندارد همانطور که ظاهرش را ملاحظه میکنید، ولی بالاخره شامل حالت نماز هم میشود؛ به همین مناسبت ما او را در باب نماز ذکر میکنیم. پس در نماز لازم است «ستر عورت»، «مستحب» است لباس زینت و «واجب» است «اباحه» این دو لباس، چه لباسی که ساتر باشد و چه لباسی که زینت باشد.
بعد از اینکه این مطلب بیان شد، ذیل آیه را ملاحظه میکنیم که فرموده: ﴿ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ﴾ خداوند گاهی بشری را که غافل است با ذکر جملهای متوجه میکند. بالاخره همهچیز آیت خدا هستند؛ خدا گاهی از اوقات وقتی بعضی امور را ذکر میکند، به آیت بودن آنها اشاره میکند تا انسان را از غفلت بیرون بیاورد و الا آیت بودن اختصاص به چیزی دون چیزی ندارد، هرچه در جهان است آیت خداست.
﴿ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ﴾ فرموده، یعنی این خلق لباس برای شما، چه لباس ساتر، چه لباس زینت، همه اینها آیتی از آیات خداست؛ به شما این را گفتیم تا متذکر بشوید. یعنی این آیات را در اختیار شما قرار دادیم تا ببینید که ما چگونه به یاد شما بودیم قبل از اینکه شما را بیافرینیم. خب دیگر لزومی ندارد بیان بشود که این تذکرات چه فایدهای دارد؛ همین تذکرهاست که سازنده انسان است و انسان را به کمال لایق میرساند.
اگر این تذکرها نباشد و یاد خدا نباشد که انسان به کمال نمیرسد؛ بنابراین ذکر این آیات، مقدماتی هستند برای به کمال رساندن انسان. گذشته از اینکه اعمالی که در این آیات دستور داده شده انسان را به کمال میرساند، «امتثال» آن اعمال و امتثال آن اوامر؛ گذشته از این، تذکر آن آیاتی که خداوند در این آیات به آنها اشاره کرده نیز باعث رسیدن به کمال است.
بعد به دنبال این آیه مذکور که ذیلش ﴿ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ﴾ هست، یک آیه دیگری آمده: ﴿يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ﴾[5] مرحوم محقق به این آیه دیگر هم اشاره میکنند. بالاخره دستور در این آیه آمده و دستور هم حکم است و آیه به مناسبت اشتمال بر حکم، مناسب میشود با آیات الاحکام و جا دارد که ما ازش بحث کنیم در این کتاب، ولو حالا مربوط به صلاة هم نباشد.
در این آیه دارد که خداوند سفارش میکند به بنیآدم که مواظب شیطان باشید، شما را مبتلا به بلیه نکند، یعنی گناه. بلیه یعنی چیزی که به وسیله او انسان امتحان میشود؛ خب گناه هم یکی از آن چیزهاست. یعنی شما را در وقتی که ما داریم امتحانتان میکنیم، او به گناهی که علامت مردود بودن امتحان است مبتلایتان نکند.
بعد خداوند بیان میکند یا سفارش میکند که او شما را میبیند و شما او را نمیبینید؛ و این برای دشمن یک امتیاز است. او دشمن شماست و این امتیاز را دارد که شما را میبیند و شما او را نمیبینید؛ بنابراین میتواند بر شما آسیب وارد کند بدون اینکه شما آسیب او را پیشبینی کرده باشید. پس سعی کنید که ازش کمال حذر را داشته باشید. این از این دشمنهای معمولی نیست که بتوانید ببینیدش و تدارک کنید آسیبش را، بلکه دشمنی است مخفی که کارش را مخفی انجام میدهد و شما باید متوجه او باشید.
در آیه هم قبلاً داشتیم که از خطوات شیطان پرهیز کنید. یکی از امتیازات او همین مخفی بودنش است و امتیاز دیگری که بسیار امتیاز بزرگی است برای او، همین است که خطوات دارد؛ که به ما دستور داده شده از خطوات شیطان پرهیز کنید. سیاست شیطان در اخذ انسان این است که انسان را یکباره به سقوط نمیکشاند؛ با خطوات، یعنی گامبهگام به سقوط میکشاند.
نمیآوردش سر چاه بهش بگوید بپر در چاه؛ نمیآوردش سر دره بهش بگوید که بینداز خودت را در دره. گامبهگام او را پایین میآورد، یک دفعه انسان چشم باز میکند میبیند ته دره است یا ته چاه است؛ سیاستش این است و این خیلی سیاست مهمی است. خدا هم در جاهایی از قرآن تعبیر فرموده که از خطواتش بپرهیزید. چون ما اول میگوییم خب این حالا خیلی مهم نیست، چیز مهمی نیست، مرتکبش میشویم؛ دومی هم مهم نیست، سومی هم مهم نیست، آخر سر وقتی جمع کنیم میبینیم ما را درود، ما نفهمیدیم.
پس این هم یکی از سیاستها که امتیازی است برای او، این مخفی بودن هم امتیازی است برای او؛ در هر صورت دشمنی است فوقالعاده مهم که باید ازش پرهیز جدی بشود. آیه هم دارد به یکی از آن امتیازات او اشاره میکند که او شما را میبیند، شما او را نمیبینید.
بعد دو مرتبه باز میفرماید که شیطان دوست کسانی است که ایمان ندارند؛ شما سعی کنید که او را دوست خودتان نگیرید و الا شما هم میشوید جزو بیایمانها. یعنی دوستی با شیطان مساوی است با نفی ایمان. اینطور نیست که آدم فکر کند حالا ما با شیطان دوست میشویم، مرتکب یک گناه شدیم، دیگر مشکلی نداریم؛ نه، دوست شدن با شیطان مرادف است با بیایمانی. او دوست بیایمانهاست، شما او را دوست نگیرید تا بیایمان نباشید.
خب، این بخشی از آیه بود که ذکر کردیم و توضیحش را گفتیم. توجه میکنید که در این آیه هم حکم آمده، دستور به ما داده شده، منتها دستورش مربوط به نماز نیست؛ «مطلق» است، هم در نماز هم در غیر نماز. در نماز هم بالاخره این دستور همراه ما هست، شاید در آنجا تأکید هم بشود؛ چون ما مشغول بهترین عمل و وارد در راهی شدیم که بهترین راه برای وصول به کمال است و شیطان در آن راه فعالیتش بیشتر است.
لذا به ما سفارش میشود که از شیطان بپرهیزید، علیالخصوص در نماز. توجه بکنید این مطالب را دارم عرض میکنم تا ارتباط آیه را به بحث نشان بدهم؛ که آیه مربوط به همه جاست، از جمله در نماز و در نماز هم تازه قویتر است، سفارش قویتر میشود. پس آیه را میتوانیم به این صورت مرتبطش کنیم به نماز: اولاً مرتبطش کنیم به آیات الاحکام، ثانیاً مرتبطش کنیم به نماز.
تطبیق ذیل آیه اول و آیه بعد با عبارت کتاب
صفحه ۱۱۲، سطر چهاردهم: «ثُمَّ أَشَارَ بِقَوْلِهِ»،[6] به قولش که فرمود: ﴿ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ﴾[7] تا آخر، اشاره فرمود: «إِلَى أَنَّ إِنْزَالَ اللِّبَاسِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ»[8] ﴿ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ﴾[9] معنایش روشن است.
﴿يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ﴾؛[10] یعنی شما را مبتلا نکند و از راه حق بیرون نکند، ﴿كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ﴾، چنانکه پدر و مادر شما را از بهشت بیرون کرد، ﴿يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا﴾، در حالی که لباس آنها ریخت و عورتشان ظاهر شد. شما را از راه حق بیرون نکند و الا لباس تقوای شما هم میریزد و عیوب شما ظاهر میشود. عورات یعنی عیوب؛ البته در اینجا عورت شاید، سوآت به معنای عورت اصطلاحی است، ولی به معنای «مطلق» هم میشود گرفت، یعنی عورت یعنی عیوب.
﴿إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَ قَبِيلُهُ﴾؛ شأن این است او و دارودستهاش، پیروانش شما را میبینند ﴿مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ﴾، از همان جایی که شما نمیبینید؛ یعنی آنها شما را میبینند، شما آنها را نمیبینید. ﴿إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ﴾؛ إنا جعلنا شیاطین را دوستان کسانی که ایمان نمیآورند. شما دوست نباشید تا جزو ایمان نیاوردگان نباشید.
اشاره فرمود این آیه با آن ذیل آن آیه و آیه بعدی، اشاره فرمود به این امور: «إِلَى أَنَّ إِنْزَالَ اللِّبَاسِ»[11] البته الی أن را، مشارالیه را این میگیریم که «إِنْزَالَ اللِّبَاسِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ» است؛ اما مشیر را عبارت گرفتیم از ﴿ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ﴾[12] آن ﴿يَا بَنِي آدَمَ﴾[13] را دیگر مشیر قرار نمیدهیم، چون بعدش دارد: «وَ أَوْصَى»،[14] عطف بر أشار است؛ أشار بقوله ذلک من آیات الله الی أن إنزال، و أوصی بقوله یا بنی آدم الی بنی آدم. که این الی أن إنزال را عرض کردم متعلق به أشار میگیریم و مشیر را ﴿ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ﴾[15] قرار میدهیم، نه آیات بعدی را.
ادامه تطبیق آیه تحذیر از شیطان و بررسی آیه نفی امر به فحشا
اشاره کرد به اینکه انزال لباس از آیات الهی است، «لِيَتَذَكَّرَ الْإِنْسَانُ»[16] این لیتذکر را مربوط میکنیم به أشار؛ چرا اشاره به این مطلب کرد؟ تا انسان متذکر بشود. خب، خودش هم فرمود: ﴿لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ﴾[17] یعنی این تذکر در ذیل آیه هم آمد؛ یعنی غایت ذکر این لباس در آیه ذکر شد که چرا ما این لباس را ذکر کردیم؟ چون خواستیم که آیتی را نشان شما بدهیم و شما را متذکر کنیم، از غفلت ولو برای لحظهای یا لحظاتی دربیاوریم.
«وَ أَوْصَى»،[18] عطف بر أشار است. أوصی یعنی در آیه بعد که ﴿يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ﴾[19] تا آخر هست، سفارش کرد «إِلَى بَنِي آدَمَ أَنْ لَا يَمْتَحِنَهُ الشَّيْطَانُ وَ يَبْتَلِيَهُ بِبَلِيَّةٍ»؛[20] که بنیآدم را امتحان نکند شیطان و او را به بلیهای مبتلا نسازد.
که امتحان و بلیه دوتایی سفارش شده که ترک بشود؛ چون امتحان ممکن است از جانب شیطان باشد، همانطور که خدا امتحان میکند شیطان دارد امتحان میکند، منتها آن مهم ابتلای به بلیه است که مراد از بلیه در اینجا معصیت است. ابتلا به بلیه مهم است و الا امتحان که خب امتحان میکند، نتیجه نمیگیرد، مأیوس برمیگردد؛ اگر امتحان کرد و نتیجه گرفت، ما را مبتلا به بلیه کرد، آن مشکل است.
ابتلای به بلیه یعنی چه؟ «بِأَنْ يُوقِعَهُ»، انسان را یا بنیآدم را، «فِي ذَنْبٍ يُوجِبُ دُخُولَهُ»، دخول آن انسان را، «النَّارَ»؛ انسان را مبتلا به بلیه بکند یعنی در گناهی بیندازد که آن گناه عامل ورود در نار شود. آنوقت «وَ يَنْزِعُ لِبَاسَهُ وَ يَبْدُو عَوْرَتُهُ كَمَا فَعَلَ بِأَبَوَيْهِ»؛ و ینزع لباس بنیآدم را و یبدو عورت بنیآدم را کما فعل بأبویه. خداوند سفارش کرد که مواظب شیطان باشیم تا به این امور مبتلا نشویم.
«وَ أَنَّهُ يَرَاهُمْ». أنه یراهم عطف بر «أَنْ لَا يَمْتَحِنَهُ الشَّيْطَانُ» است؛ یعنی و أوصی الی بنی آدم أنه یراهم «وَ هُمْ لَا يَرَوْنَهُ». خدا سفارش کرد و تذکر داد، اعلام کرد به بنیآدم که شیطان یراهم، بنیآدم را میبیند، ولی هم، بنیآدم، لا یرونه، شیطان را نمیبینند. «فَالْحَذَرَ كُلَّ الْحَذَرِ مِنْهُ»؛ پس پرهیز تمام باید از این موجود باشد، چون این دشمن معمولی نیست. «وَ لَا بُدَّ مِنْ عَدَمِ الْغَفْلَةِ»، باید ازش غفلت نکرد.
بعد در ذیل این آیه مذکور فرمود: «إِنَّ الشَّيْطَانَ هُوَ أَوْلِيَاءُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ». شیطان، البته در خود آیه داریم شیاطین، در این عبارت داریم شیطان؛ فرمود که شیطان اولیا و دوستان کسانی است که ایمان نیاوردند. حالا مرحوم محقق میفرماید: «فَلَا يَجُوزُ لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَتَّخِذَهُ وَلِيّاً»؛ مؤمن نمیتواند او را ولی بگیرد و الا در زمره غیر مؤمنین قرار میگیرد. چون او ولی غیر مؤمنین است، پس اگر مؤمنی او را ولی قرار بدهد، آن مؤمن هم جزو غیر مؤمنین میشود.
﴿وَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً﴾[21] این آیه بعد از آن آیه است؛ این آیهها را ردیف پشت سر هم دارد ذکر میکند. آیهای که ما در جلسه قبل شروع کردیم که ﴿يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاساً﴾،[22] مال آیه ۲۶ سوره اعراف بود. این ﴿ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ﴾ ذیل اوست، ﴿يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ﴾[23] آیه ۲۷ است، این ﴿وَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً﴾[24] آیه ۲۸ است که آیات پشت سر هم دارند ذکر میشوند.
﴿وَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً﴾، اگر کار بدی و رذیلی را انجام بدهند و بهشان گفته بشود که چرا این کار را میکنید؟ ﴿قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا﴾؛ یعنی عذر میآورند که ما داریم تقلید میکنیم. گمان میکنند که تقلید کردن و اتباع پدران عذر است. عذر بعدی میآورند که بدتر از اولی است: ﴿وَ اللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا﴾؛ خدا به ما گفته این کار را انجام بدهیم. این دو تا عذر را میآورند.
خداوند در وقتی میخواهد شروع کند به رد آنها میفرماید: ﴿قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ﴾؛ دومی را رد میکند، اولی را که ﴿وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا﴾ باشد کارش ندارد. چرا؟ چون معلوم است تقلید عذر نیست؛ ولی امر کردن خدا عذر است. خداوند میفرماید این عذر هم درست نیست؛ من به این فعل امر نکردم. اگر امر کرده بودم عذر بود، ولی من امر نکردم؛ ﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ﴾. که توجه بکنید دارد آن قسمت دوم ادعای اینها را پاسخ میدهد و رد میکند؛ آن قسمت اول را رد نکرده به خاطر اینکه روشن است، اصلاً تقلید کردن توجیه نیست.
﴿وَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً﴾، خب، «كَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْفَاحِشَةِ الذَّنْبُ الْفَاحِشُ»[25] مراد به فاحشه، گناه بزرگ است؛ تنها آن امور جنسی نیست، مطلق آن گناه بزرگ را میگویند فاحش. «قَالَ الْقَاضِي»، قاضی بیضاوی در تفسیرش گفته: «فَعْلَةٌ مُتَنَاهِيَةٌ فِي الْقُبْحِ وَ الْفُحْشِ». فِعله دلالت بر هیئت میکند، فَعلَه دلالت بر مره میکند؛ یعنی کاری است که، «کاری» در فارسی وقتی یاء میآوریم، کاری، دلالت بر مره میکند، چه بگوییم یک کار چه بگوییم کاری، دلالت بر مره میکند؛ بنابراین فعلة را به «کاری» معنا میکنیم: کاری که متناهی است در قبح و فحش، یعنی در بدی و رسوایی. قبح یعنی بدی، فحش هم یعنی رسوایی و رکیکات.
متناهی است یعنی چه؟ یعنی محدود است، خیلی مهم نیست؟ متناهی یعنی به نهایت رسیده؛ یعنی آخرین درجه از قبح را دارد، یعنی در اوج قبح و فحش است. متناهی در اینجا به این معناست، نه متناهی در مقابل نامتناهی که در فلسفه و اینها گفته میشود که میگویند متناهی یعنی محدود است، یعنی خیلی بردش زیاد نیست، نامتناهی یعنی نامحدود است، خیلی دیگر وسیع است.
اینجا میخواهد بگوید متناهی یعنی به نهایت رسیده، یعنی به آن آخر رسیده، به درجه آخر از قبح و فحش رسیده. فاحشه، «فَعْلَةٌ مُتَنَاهِيَةٌ فِي الْقُبْحِ وَ الْفُحْشِ»؛ فاحشه کاری است که در نهایت قبح و فحش باشد، «مِثْلُ عِبَادَةِ الصَّنَمِ وَ كَشْفِ الْعَوْرَةِ»، که این دو تا کار هر دو کاری است در نهایت قبح و در نهایت فحش.
خب، «إِذَا فَعَلُوهَا» دنباله بحث است. مرحوم محقق از این آیه ﴿وَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً﴾،[26] فاحشة را معنا کرد، حالا میخواهد ﴿قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَ اللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا﴾ را معنا کند. میفرماید: اذا فعلوها، وقتی این گروه این فاحشه را انجام میدهند، «اعْتَذَرُوا»،[27] عذر میآورند به دو چیز: یک، «بِاتِّبَاعِ الْآبَاءِ»، میگویند تقلید کردیم؛ دو، «وَ بِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهَا».
«فَرَدَّهُ اللَّهُ تَعَالَى»؛ خداوند این ادعا را، این گفته را رد کرد، یا این عذر را رد کرد؛ فرق نمیکند، ادعا، عذر، گفته، همهاش یکی است. «بِأَنْ قَالَ» ﴿قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ﴾؛[28] یعنی «إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفُحْشِ وَ الْقَبِيحِ فَإِنَّهُ قَبِيحٌ وَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ».[29] خدا به فحش امر نمیکند، به قبح امر نمیکند، این مدعا؛ فإنه قبیح و منهی عنه جزئی از دلیل است، جزئی از دلیل است، یعنی «صغری» است، «کبری» را ذکر نکرده.
«فإنه» یعنی امر به فحش، نه خود فحش و قبیح؛ خود فحش و قبیح که روشن است قبیح است. «فإنه» یعنی امر به فحش قبیح است و منهیعنه است، و خدا مرتکب قبیح نمیشود، پس امر به فحش نمیکند. این مفاد ﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ﴾[30] است که به صورت استدلال بیانش کردیم.
خب، این قسمت آیه دارد از بین آن دو ادعایی که این گروه داشتند، ادعای دوم را رد میکند، به ادعای اول کاری نداشته. چرا به ادعای اول کاری ندارد؟ میفرماید چون مطلب روشن است: «كَأَنَّهُ تَرَكَ الْأَوَّلَ»؛[31] اول یعنی اتباع آبا، که در آیه به صورت ﴿وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا﴾[32] ذکر شده بود. این را خدا ترک کرد، یعنی رد نکرد، یعنی ردش را ترک کرد، «لِظُهُورِ قُبْحِهِ وَ عَدَمِ صَلَاحِيَّتِهِ لِلْعُذْرِ»؛[33] چون ظاهر است که این اولی قبیح است، یعنی امر بیارزش است، بلکه اصلاً امر بدی است و صلاحیت ندارد که عذر قرار داده بشود؛ تقلید از آبا که عذر نیست.
«وَ مِثْلُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ»؛ زیاد جا هست که خداوند تقلید را مطرح میکند و بهش اعتنا نمیکند. البته گاهی از اوقات هم تقلید را رد میکند، اما گاهی از اوقات هم کاری بهش ندارد؛ چرا؟ چون ردش روشن است، احتیاجی به رد کردن هم نیست. آنجا هم که رد میکند برای تذکر است و الا اگر رد هم نکند، باز هم معلوم است که اتباع آبا و تقلید از پدران نمیتواند عذر و دلیل باشد.
سه نکته کلامی و اصولی مستفاد از آیه؛ نقد دیدگاه اشاعره در حسن و قبح
«فَفِيهِ دَلَالَةٌ» ایشان میفرماید که در این قول خداوند، اگرچه در قول خداوند که فرموده ﴿قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا﴾[34] اگرچه به صراحت رد نکرده، ولی به اشاره رد کرده. میفرماید که وقتی فاحشه انجام بدهند، کار بد انجام بدهند، میگویند ما پدرانمان را یافتیم که این کار را انجام میدادند؛ یعنی دلیلشان تقلید است. کار بد وقتی دلیلی برایش بیاید خب معلوم است دلیل نارسایی است؛ پس خداوند دارد این دلیل را رد میکند، منتها با اشاره رد کرده، با صراحت رد نکرده.
از اینکه نسبت داده این قول را، عذر فاحشه قرار داده، خب فاحشه که عذر ندارد؛ عذر فاحشه قرار داده، معلوم میشود که عذرش عذر نیست. ولو تصریح نکرده به اینکه عذر نیست، ولی همین جعل خودش معنایش این است که عذر نیست؛ یعنی عذر کار بد، عذر کار بد که عذر نمیشود.
پرسش: فیه به «ترک الاول» برمیگردد؟ یعنی همین که ترک اول کرد، عدم جواز...
پاسخ: نخیر، نه؛ فیه یعنی در قول خدا. چون مطلب بعدی را شما ملاحظه کنید: اگر برگردانید فیه یعنی به ترک اول دلالت است بر عدم جواز تقلید، درست است؛ ولی بعداً یک عبارت دیگر میآورد که میخواهد اشاعره را رد کند، آن از ترک اول به دست نمیآید؛ آن از قول خدا به دست میآید که ﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ﴾ حالا بعداً توضیح میدهم.
در این آیه سه تا مدلول ما داریم: مدلول اول این است که تقلید جایز نیست، که این مدلول ضمنی آیه است، صریح نیست. مدلول دوم که مدلول صریح است، این است که خدا امر به قبیح نمیکند؛ چون امر به قبیح فعلی است قبیح، خود امر فعلی است قبیح و خدا فعل قبیح انجام نمیدهد، پس امر به قبیح نمیکند.
مدلول سومی که به دست میآید این است که اشاعره معتقد شدند که هیچی در عالم حسن نیست و هیچی در عالم قبیح نیست؛ هرچه را که خدا امر کند یا انجام دهد میشود حسن، هرچه را که خدا نهی کند یا ترک کند میشود قبیح. پس «حسن و قبح» را گفتند با امر خدا و نهی خدا درست میشود.
این آیه دلالت دارد بر رد آنها؛ چون میفرماید: ﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ﴾، یعنی فحشایی هست، خدا امر نمیکند؛ آن هم لا یأمر، یعنی امر به فحشا نمیکند. آنها میگویند خدا اگر به هرچه امر کرد آن حسن میشود؛ خب اگر خدا به فحشا هم امر کند باید حسن بشود! خدا امر به فحشا نمیکند.
مهم حالا این نیست که خدا امر به فحشا نمیکند؛ مهم این است که خدا آن متعلق عدم امر را دارد فحشا قرار میدهد، پس معلوم میشود فحشایی هست که خدا بهش امر نمیکند. اینطور نیست که با امر و نهی فحشا درست بشود؛ فحشایی هست، خدا بهش امر نمیکند.
ایشان میفرماید، یعنی مرحوم محقق، ما از این جور آیاتی که دلالت میکنند بر رد قول اشاعره در قرآن زیاد داریم، اختصاص به این آیه ندارد؛ بسیاری از آیات هست که مفید ایناند که در خارج ما قبحی داریم، حسنی داریم، خداوند به حسن امر میکند و به قبح امر نمیکند. اینچنین نیست که ما چیزی نداشته باشیم، با امر خدا بخواهیم حسن را و با نهی خدا بخواهیم قبح را تشخیص بدهیم؛ بلکه ما «حسن و قبح عقلی» داریم.
این بحثی است در بین متکلمین: معتزله میگویند ما «حسن و قبح عقلی» داریم، یعنی حسن و قبیحی که عقل تشخیص بدهد حسنش و قبحش را؛ ولی اشعری میگوید ما «حسن و قبح عقلی» نداریم، حسن و قبحمان شرعی است، یعنی باید شارع امر کند تا حسن به دست بیاید یا نهی کند تا قبح به دست بیاید. این آیه سه تا دلالت دارد، دلالت سومش بطلان قول اشعری است؛ و بطلان قول اشعری منحصر به این آیه نیست، بلکه آیات دیگر هم داریم که به بعضیاش اشاره میکند.
«فَفِيهِ»،[35] در این قول خداوند، «دَلَالَةٌ» بر سه چیز است: یک، «عَلَى عَدَمِ جَوَازِ التَّقْلِيدِ»، که عرض کردم این دلالت، دلالت ضمنی است، صریح نیست؛ دو، «وَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ»، این عطف بر عدم جواز است، به ذات دلالت بر سرش در میآید: ففیه دلالة علی أن الله لا یأمر «بِالْقَبِيحِ»، خدا امر به قبح نمیکند، «لِأَنَّهُ»، یعنی امر، نه قبح، أنه یعنی امر؛ امر «قَبِيحٌ وَ اللَّهُ لَا يَفْعَلُ الْقَبِيحَ»، پس امر نمیکند، یعنی امر به قبیح نمیکند.
«وَ أَنَّ الْفِعْلَ»، این مطلب سوم است، عطف است بر آن عدم جواز تقلید؛ ففیه دلالة بر سه چیز، سومیاش این است: «أَنَّ الْفِعْلَ فِي نَفْسِهِ قَبِيحٌ مِنْ غَيْرِ أَمْرِ الشَّارِعِ» بدون اینکه شارع امر کند، نهی کند، فعل فی نفسه قبیح است؛ دارد اشاعره را رد میکند که اشاعره معتقدند فعل فی نفسه قبیح نیست، بلکه با نهی شارع یا با ترک شارع قبیح میشود.
ادامه نقد دیدگاه اشاعره و بررسی آیه امر به قسط
«وَ أَمْثَالُهَا كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ الْعَزِيزِ» امثال این آیه که دلالت میکنند بر اینکه فعل فی نفسه قبیح است و خدا به قبیح امر نمیکند، در قرآن عزیز زیاد است؛ «كَقَوْلِهِ تَعَالَى»، مثل قولش که فرموده: ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ﴾[36] یعنی عدلی داریم که حسن است، خدا به آن حسن امر میکند؛ نه با این امر آن حسن میشود.
یا ﴿وَ الْإِحْسَانِ وَ إِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى﴾ داریم که خدا به آن امر میکند؛ نه اینکه با امر حسن بشوند، حسن هستند خدا امر میکند. یا ﴿وَ يَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْكَرِ﴾، یعنی فحشا و منکر داریم، خدا نهی میکند؛ نه با نهیاش فحشا و منکر درست بشود.
اینکه میگوییم نه با نهی فحشا و منکر درست بشود، چون میدانید که هیچوقت حکم، موضوع را درست نمیکند؛ یعنی با نهی، فحشا درست نمیشود. نهی بیان حکم میکند روی فحشایی که وجود داشته، نه اینکه این نهی او را فحشا کند.
اگر فحشایی هست حکمش «حرمت» است، نه «حرمت» فحشا درست کند؛ هیچوقت حکم، موضوع را درست نمیکند. وقتی میگوییم مثلاً فلان کار «واجب» است، «وجوب» آن کار را درست نمیکند؛ «وجوب» حکم آن کار را بیان میکند. اینجا هم همینطور است: نهی فحشا درست نمیکند، حکم فحشا را بیان میکند.
«فَقَوْلُ الْأَشْعَرِيِّ»[37] که گفته: «إِنَّ الْحُسْنَ مَحْضُ قَوْلِ الشَّارِعِ افْعَلْ»، صرف قول شارع که میگوید افعل، این میشود حسن، و هر چیزی که متعلق افعل است میشود حسن؛ خود افعل حسن است، چیزی که مقارن این افعل است حسن است، یا گفتند قبح قول خداست لا تفعل و قبیح چیزی است که با این لا تفعل مقارن است، این حرف اشعری است؛ قول الاشعری «بَاطِلٌ وَ هُوَ»، بطلانش هم «وَاضِحٌ»، یعنی استفاده بطلان از آیه واضح است. تمام شد.
باز ایشان ادامه آیه را ذکر میکند: ﴿أَ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾،[38] ادامه همین آیه ۲۸ است؛ ﴿قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ﴾[39] ورود در آیه ۲۹ است. ایشان میفرماید که این تتمه آیه با صدر آیه بعد هم تأکید همین مطلباند و باز اشعری با این قسمت از آیه هم رد میشود.
«وَ أَكَّدَ نَفْيَ صُدُورِ الْقَبِيحِ عَنْهُ بَعْدَهُ بِقَوْلِهِ»[40] و أکد خداوند نفی صدور قبح از خودش را به قولش که فرمود. این آیهای که الآن داریم میخوانیم هم تأکید میکند نفی صدور قبیح را از خدا، هم اینکه تأکید میکند رد اشاعره را.
﴿أَ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾؛[41] آیا بر خدا افترا میبندید، چیزی را که از خدا نمیدانید به خدا میبندید؟ ما نمیدانیم و اصلاً نیست؛ عبارت را دقت کنید: آیا شما بر خدا میگویید چیزی را که نمیدانید؟ یعنی نمیدانید یا اینکه اصلاً نیست؟ مسلماً نیست؛ نه اینکه نمیدانند.
پس ﴿مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾ در اینجا به معنای این است که نمیدانید و نمیشود بدانید؛ یعنی اصلاً اینجا جایی نیست که بدانید، چون چیزی که وجود ندارد که نمیشود عالم بهش شد. این امر به قبیح کردن اصلاً وجود ندارد؛ وقتی وجود ندارد، هرکه بخواهد اقدام کند برای اینکه بشناسد و بداند، نمیداند.
این در واقع ﴿مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾ است؛ ما لا تعلمون نه اینکه یعنی نمیدانید، بلکه اصلاً قابل نیست که بدانید، چون وجود ندارد. پس منظور این است: چیزی را که نمیدانید، یعنی اصلاً نیست که بدانید، دارید بر خدا میبندید.
بعد میفرماید: ﴿قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ﴾[42] خدا به قسط امر میکند؛ امر به قبح، امر به قسط نیست. خدا مقسط است، یعنی آمر به قسط است؛ و آمر به قبح مقسط نیست، آمر به قبح عادل نیست. عادل یعنی چه؟ کسی که هر چیزی را به جای خود میگذارد. اگر دستور قبیح بدهد، قبیح را جای خود نگذاشته؛ جای قبیح ترک شدن است نه انجام دادن.
اگر خداوند قبیح را امر کند، معنایش این است که قبیح را در جای خودش قرار نداده؛ قبیح باید در جای خودش که ترک است قرار داده بشود، نه در جای امور حسنه که فعل است. پس خدا اگر امر کند به قبیح، دیگر مقسط نیست، عادل نیست؛ در حالی که میفرماید: ﴿قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ﴾، خدا امر به قسط میکند و خودش هم مقسط است.
«وَ مَعْلُومٌ قُبْحُ الْأَمْرِ بِالْفُحْشِ»[43] معلوم است که امر به فحش قبیح است، قسط نیست؛ خدا به قسط امر میکند و فحش قسط نیست، پس خدا به فحش امر نمیکند. «وَ أَنَّ الْآمِرَ»، یعنی و معلوم أن الآمر «بِهِ»، بالفحش، «لَيْسَ بِمُقْسِطٍ»؛ خدا میفرماید: ﴿أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ﴾،[44] پس خدا مقسط است، آمر بالفحش مقسط نیست، پس خدا آمر بالفحش نیست.
«فَفِيهَا»،[45] در این آیه، چندین تأکید است، «تَأْكِيدَاتٌ لِنَفْيِ الْقَبِيحِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى»: یکی اینکه صریحاً میفرماید ﴿لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ﴾؛[46] دوم اینکه توبیخ میکند آنهایی که گفتند خدا امر میکند، توبیخشان میکند میفرماید ﴿أَ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾؛ سوم اینکه بیان میکند کار من امر به قسط است، من هیچوقت امر به غیر قسط نمیکنم. اینها همه تأکید است بر اینکه قبح از خدا صادر نمیشود، امر به قبح هم صادر نمیشود.
«فَفِيهَا تَأْكِيدَاتٌ»[47] بر اینکه قبح از خدا منتفی است و اینکه «وَ كَوْنِ الْفِعْلِ قَبِيحاً» و باز دلالت میکند، تأکید میکند؛ هم تأکید میکند که خدا کار قبیح نمیکند و امر به قبیح هم کار قبیح است، پس خدا امر به قبیح هم نمیکند، هم دلالت بر این میکند، هم دلالت میکند بر اینکه قبیح بودن فعل، «فِي نَفْسِهِ» هست؛ اینطور نیست که با امر شارع حسن شود و با نهی شارع قبیح شود. فعل حسنش یا قبحش مال خودش است، با امر و نهی نمیآید. و کونه الفعل قبیحاً، یعنی تأکید است بر اینکه قبیح بودن فعل فی نفسه است و به نهی شارع مربوط نمیشود، متوقف بر نهی شارع نیست.
«فَهُوَ حُجَّةٌ عَلَى النَّافِي»، که عبارت است از اشعری. ففیه، یعنی در این قول خداوند که مشتمل بر تأکیدات است، حجتی است بر کسی که نفی میکند که کون الفعل قبیحاً فی نفسه باشد؛ قبح نفسی فعل را نفی میکند که عبارت از اشعری است.
این آیه حجتی است بر علیه اشعری که نفی میکند قبح نفسی فعل را و مدعی قبح عرضی است برای فعل؛ میگوید این فعل قبح عرضی دارد، چون نهی شده قبح پیدا کرده، قبح ذاتی ندارد. این قول، امر غریبی میگوید.
بررسی آیه دوم از آیات لباس: اخذ زینت در مسجد
«الثَّانِيَةُ» ﴿يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ﴾[48] زینتتان را در وقت ورود به هر مسجدی بگیرید. اولاً زینت یعنی چه؟ یعنی لباس؛ یا به معنای لباس است، یا به معنای ثیاب تجمل است. یا به معنای لباسی است که «ساتر عورت» باشد، یا به معنای لباس تجمل است که لباس زینت است. این اولاً که زینت به این معناست.
ثانیاً ﴿خُذُوا﴾ معنایش این نیست که بگیرید یعنی بکنید بیندازید دور؛ بگیرید یعنی بگیرید به اینکه همراه خودتان ببرید در مسجد و با این همراه بشوید. پس خذوا یعنی همراه بشوید، نه خذوا یعنی برهنه شوید. چون گاهی در فارسی گفته میشود گرفتیم لباس را، یعنی کندیم از تنمان؛ گاهی هم میگوییم گرفتیم یعنی گرفتیم پوشیدیم. مراد از ﴿خُذُوا﴾ در اینجا این دومی است.
صدر آیه مربوط به لباس بود؛ حالا یا لباس «ساتر عورت» اگر تفسیر اول را گفتیم برای ﴿زِينَتَكُمْ﴾، یا لباس زینت که لباس تجمل است اگر تفسیر دوم را گفتیم. پس صدر آیه مربوط میشود به لباس. اما بقیهاش دستور است، ولو مربوط به لباس نباشد، دستور است و چون دستور است حکم است؛ پس با آیات الاحکام مناسب است، بقیهاش را هم مطرح میکنیم و توضیح میدهیم.
«أَيْ لِبَاسَكُمْ»[49] این أی لباسکم تفسیر ﴿زِينَتَكُمْ﴾[50] است. ببینید مرحوم محقق شروع کرده به تفسیر آیه و خیلی جاها دقت کردید تفسیر را به صورت تفسیر مزجی میآورد؛ یعنی قسمتی از آیه را میآورد توضیح میدهد، حالا یا بعد از آوردن آیه توضیح میدهد یا قبل از آوردن توضیح میدهد، بالاخره خود آیه را میآورد، بعد دو مرتبه قسمتی دیگر از آیه را میآورد توضیح میدهد، به همین صورت بیان میکند.
اینجا میخواهد همین کار را بکند، میخواهد تفسیر مزجی را شروع کند، ﴿يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا﴾ را نمیآورد؛ از ﴿زِينَتَكُمْ﴾ شروع میکند: «أَيْ لِبَاسَكُمْ».[51] گویا زینتکم را گفته، پشت سرش میگوید أی لباسکم، بعد تتمه را میگوید: ﴿عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾.[52] عند کل مسجد تتمه است که بعداً در عبارت میآورد؛ اینطور است عبارت.
«أَيْ لِبَاسَكُمْ»؛[53] زینتتان را بگیرید. خب، زینت به معنای لباس است، چه شاهدی بر این مطلب دارید که زینت به معنای لباس است؟ میفرماید که لباس «ساتر عورت» است و «ستر عورت» زینت است، پس لباس میشود زینت. از این بابت است که اطلاق زینت شده بر لباس؛ شاید بتوان گفت لباس سبب زینت است و زینت مسبب است، اطلاق مسبب شده و اراده سبب شده، اشکالی ندارد.
«حَيْثُ إِنَّهُ»؛ حیث إنه یعنی لباس «سَاتِرُ الْعَوْرَةِ فَهُوَ زِينَةٌ». این حیث دارد میگوید چرا زینت به معنای لباس باشد؟ زیرا که، حیث را تعلیل میگیریم، زیرا که لباس «ساتر عورت» است و هر ساتر عورت زینت است، فهو زینة، پس لباس هم زینت است.
خذوا این لباس را «عِنْدَ دُخُولِ كُلِّ مَسْجِدٍ». کل مسجد یعنی چه مسجدالحرام باشد و چه مسجدهای دیگر؛ در مسجدالحرام هم چه داخل شوید للصلاة، چه داخل شوید للطواف. «لِطَوَافٍ» که مخصوص مسجدالحرام است، «أَوْ صَلَاةٍ» که مربوط به مسجدالحرام و سایر مساجد است، «أَوْ مُطْلَقِ دُخُولِ الْمَسَاجِدِ». ما باید لباس داشته باشیم در حین عملی که میخواهیم در مسجد انجام بدهیم، چه آن عمل طواف است چه صلاة؛ یا به عمل کار نداریم، در حینی که میخواهیم وارد مسجد بشویم ولو هیچ عملی هم نمیخواهیم انجام بدهیم، باید با لباس وارد بشویم.
پس یا لباس را «واجب» کرده برای کاری که ما در مسجد انجام میدهیم که طواف است یا صلاة است، یا لباس را «واجب» کرده برای خود دخول فی المسجد؛ أو مطلق دخول المساجد، یعنی عند مطلق دخول المساجد خذوا زینتکم.
زینت را ما در اینجا به معنای لباس گرفتیم؛ حالا دو مرتبه احتمال دوم را طرح میکنیم: «وَ يُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ» خداوند از اخذ زینتکم اراده کرده «أَخْذَ ثِيَابِ التَّجَمُّلِ» را؛ یعنی ثیاب تجملتان را بگیرید. کجا؟ «فِيهِمَا». فیهما یعنی هم در طواف و صلاة، هم در مطلق دخول مساجد. چون لباس را اینطور معنا کردیم دیگر، که گفتیم یا برای طواف و صلاة، یا برای مطلق دخول مساجد؛ حالا لباس زینت را هم همینطور میکنیم، میگوییم یا برای صلاة و طواف، یا برای مطلق دخول مساجد.
«ضمیر» فیهما را میتوانید به مسجدالحرام و سایر مساجد هم برگردانید که مآلش همینی است که عرض کردم باز هم. البته چون مرجعی به این صورت ندارد، شاید برگرداندنش به آنچه که اول گفته شد بهتر باشد.
«فَإِنَّ الزِّينَةَ أُخِذَتْ لِلَّهِ تَعَالَى». این تعلیل برای چیست؟ تعلیل برای «وَ يُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ أَخْذَ ثِيَابِ التَّجَمُّلِ» است. خداوند اراده کرده از ﴿خُذُوا زِينَتَكُمْ﴾،[54] خذوا ثیاب التجمل را. چرا اراده کرده؟ چون این زینت از زینتهایی نیست که مطلوب نباشد که در موردش ﴿خُذُوا﴾ گفته نشود؛ این زینت از زینتهایی است که أخذت لله و لذا مطلوب است.
چون مطلوب است جا دارد که خدا بفرماید: ﴿خُذُوا﴾. چون زینت که این لباس تجمل است از زینتهای مطلوب است، امر به او اشکال ندارد. پس چون زینت أخذت لله تعالی، میتواند مأموربه شود و لباس تجمل هم اینچنین است که أخذت لله تعالی، پس میتواند مأموربه شود؛ یعنی ما میتوانیم از زینت، لباس زینت را که همان لباس تجمل است اراده کنیم.
پرسش: دلیل امر به زینت نمیشود؟
پاسخ: دلیل چه؟
پرسش: فَإِنَّ الزِّينَةَ...
پاسخ: دلیل یُحتمل دوم است.
پرسش: نه، دارد توجیه میکند، فرض است که...
پاسخ: بله؟ نه، نمیگوید زینت نگیرید؛ میگوید با زینت باشید، ثیاب تجمل را داشته باشید، «مستحب» است که ثیاب تجمل بپوشید. ثیاب تجمل هم شامل میشود پیراهن پاکیزه را، هم شامل میشود پیراهن باارزش را؛ که خود پاکیزه بودن هم مطلوب است که در مسجد که میرویم با لباس پاکیزه برویم.
«فَعَلَى الْأَوَّلِ»؛[55] علی الاول یعنی بنابر اینکه مراد از زینت، لباس باشد، «دَلِيلٌ»، یعنی قول خدا دلیل است «عَلَى وُجُوبِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ فِي الصَّلَاةِ وَ الطَّوَافِ». فی الصلاة و الطواف را مرحوم محقق از ﴿عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾[56] استفاده میکند؛ آیه را با ﴿عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾ مربوط میکند به صلاة و طواف. پس فعلی الاول، یعنی بنابر اینکه مراد از زینت لباس باشد، این آیه دلیل است برای وجوب «ستر عورت» فی الصلاة و الطواف.
«وَ عَلَى الثَّانِي»،[57] یعنی بنابر اینکه مراد از زینت، ثیاب تجمل باشد، این آیه دلیل است «عَلَى اسْتِحْبَابِ الزِّينَةِ فِيهِمَا»؛ فیهما یعنی در صلاة و طواف. باز هم عرض کردم فیهما را از آن ﴿عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾[58] استفاده میکند. «أَوْ مُطْلَقِ الْمَسْجِدِ»، یعنی مطلق دخول در مسجد که با لباس زینت وارد شوید «مستحب» است، ولو قصد صلاة نداشته باشید یا در مسجدالحرام که جای طواف است وارد نشوید.
ما زینت را به معنای ثیاب تجمل گرفتیم؛ «وَ قَدْ فُسِّرَتِ»، تفسیر شده زینت «بِالْمُشْطِ وَ السِّوَاكِ وَ الْخَاتَمِ وَ السَّجَّادَةِ وَ السُّبْحَةِ»: شانه، مسواک، انگشتر، سجاده، تسبیح. به اینها هم تفسیر شده که وقتی وارد مسجد میشوید اینها را همراه خودتان ببرید. خب، ﴿يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾[59] توضیح داده شد، ﴿وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا﴾ باقی ماند که انشاءالله میگذاریم برای فردا.
پرسش: چطور شد اولی را وجوب گرفت، دومی را استحباب گرفت؟
پاسخ: این اولی را «وجوب» گرفت، از آیه در میآید چون ﴿خُذُوا زِينَتَكُمْ﴾ گفت؛ دومی را «استحباب» گرفت، این را دیروز گفتم: با استفاده از دلایل بیرونی. و الا به خود آیه مراجعه کنیم، این هم دلالت بر «وجوب» میکند؛ استحباب زینت را افاده نمیکند، چون امر است. «استحباب» را ما با کمک دلایل بیرون نتیجه میگیریم، نه با آیه به تنهایی.