90/09/05
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی اقوال در سبب نزول آیه دوم قبله/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب صلاة /بررسی اقوال در سبب نزول آیه دوم قبله
بررسی اقوال در سبب نزول آیه دوم قبله
صفحه ۱۰۹، سطر یازدهم: «أَمَّا سَبَبُ النُّزُولِ فَقِيلَ كَانَ الْيَهُودُ أَنْكَرُوا تَحْوِيلَ الْقِبْلَةِ إِلَى الْكَعْبَةِ عَنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ»[1] بحث در این آیه ۱۱۵ سوره بقره داشتیم که فرمود: ﴿وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾[2] این آیه را توضیح دادیم و با بیان مقصود، حکمی را که باید استخراج میکردیم، استخراج کردیم.
الآن بحثمان در این است که «سبب نزول» این آیه چه بوده. سه تا قول نقل میشود؛ قول دوم را میتوانیم به دو قول تقسیمش کنیم و میتوانیم همان یک قولی که هست قرارش بدهیم. پس یا اقوال میشوند سه تا یا چهار تا.
قول اول این است که یهود معتقد بود که «قبله» فقط قبله خودش است و قبله دیگر را اصلاً قبول نداشت. میگفت هرکه به بیتالمقدس نماز بخواند، به سمت الله نماز خوانده و نمازش رو به «قبله» بوده؛ هرکه به سمت دیگر نماز بخواند، نمازش رو به «قبله» نبوده. وقتی که قبله مسلمین به سمت کعبه برگردانده شد، گفت شما رو به «قبله» نماز نمیخوانید، کعبه که «قبله» نیست؛ تا حالا که رو به بیتالمقدس نماز میخواندید رو به «قبله» بودید، حالا که رو به کعبه نماز میخوانید دیگر رو به «قبله» نیستید.
بعد خداوند این آیه را نازل کرد که خدا مالک مشرق و مغرب است، هر جا نماز بخوانید، اگر آن شرط عمومی را که ما گفتیم، یعنی رو به جهت کعبه باشید، رو به «قبله» است. البته این «اگر رو به جهت کعبه باشید» را ما اضافه کردیم، یادتان هست.
آیه در رد قول یهود میفرماید همه جا «قبله» قابل نیل است؛ اینطور نیست که فقط اگر رو به بیتالمقدس نماز خواندیم «قبله» باشد و الا نه، بلکه هر جا که باشیم نماز بخوانیم «قبله» است. حالا ما گفتیم هر جا باشیم و نماز بخوانیم و رو به جهت کعبه بایستیم «قبله» است، ولی ظاهر آیه این است که هر جا که بایستیم «قبله» است. علیایحال چه قول ما باشد چه ظاهر آیه باشد، قول یهود رد میشود. این اولین بیان است برای «سبب نزول».
بیان دوم این است که این آیه مربوط است به نماز «مستحب»، آن هم نماز مستحبی که انسان روی شتر یا روی مثلاً حیوان دیگری سوار باشد و در حال سفر بخواند؛ هم نماز «مستحب» باشد، هم در حال سفر باشد، هم انسان بر مرکبی سوار باشد و این مرکب رویش را به سمتهای مختلف حرکت بدهد.
خب بالاخره مرکب است دیگر، یک وقت اینور میرود صورتش به اینور است، قهراً ما هم که سوار او هستیم به این طرف مایل میشویم؛ یک وقت آن به آن طرف میرود، ما هم که سوار او هستیم به آن طرف مایل میشویم، یا حالا مثلاً وسایل مسافرتی فعلی که به سمتهای مختلف میروند و بالاخره انسان اگر رو به «قبله» هم باشد، وقتی که آن وسیله منحرف شد، آدم از «قبله» منحرف میشود.
اگر نماز، نماز «نافله» باشد و ما در حال سفر باشیم و همچنین روی مرکبی سوار باشیم که مرکب اینور و آنور میرود، هر طرف که نماز بخوانی خداست؛ ﴿وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾ هر طرف نماز میخوانی، طرف خدا نماز خواندی و قبلهات همان طرف است.
خب، این آیه نازل شده در مورد چنین کسی که در حال سفر میخواهد نماز «نافله» بخواند، آن هم روی مرکب. این آیه درباره چنین کسانی اجازه میدهد که هر طرف نماز بخوانید ﴿فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾ و قبله معینی که باید رو به کعبه باشد، لازم نیست.
این هم بیان دوم که توجه میکنید حالا سؤالی بوده، از پیغمبر سؤال کردند یا اتفاقی افتاده، علیایحال این قضیه بوده که شخصی نماز میخواند، نماز «نافله» روی مرکب در حال سفر. حالا سؤال میکند بعد این آیه نازل میشود، یا اینکه این عمل انجام شده بعد آیه نازل شده؛ علیایحال آیه مربوط به چنین شخصی است که درباره او گفته میشود که «قبله» لازم نیست، قبله معین برای تو لازم نیست؛ تو به هر طرف رو کنی، همان قبله توست. این هم «شأن نزول» دوم.
«شأن نزول» سوم که حالا ما ذیل این دومی میتوانیم قرارش بدهیم و میتوانیم هم مستقل بگیریمش که اگر مستقل گرفتیم آن شأن نزول بعدی میشود چهارم. «شأن نزول» سوم این است که جابر نقل میکند که ما سفر میرفتیم، بعد شب شد، نتوانستیم جهت را تشخیص بدهیم، ولی شمال و جنوب را میدانستیم؛ جهت را نتوانستیم، جهت «قبله» را تشخیص بدهیم، ولی شمال و جنوب را بلد بودیم، یعنی تشخیص میدادیم، حالا از روی ستاره تشخیص میدادیم.
بعد یکی به ما گفت من جهت «قبله» را میدانم، به طرف شمال است. خب ما خط کشیدیم به همان طرفی که او میگفت. یکی دیگر گفت من هم جهت را میدانم، طرف جنوب است، درست وارونه آن یکی. ما باز خط کشیدیم به طرف جنوب.
صبح که هوا روشن شد، خطها که مشخص بود دیگر، خطها که پاک نشده بود؛ و ما چون روز بود جهت «قبله» را تشخیص دادیم. نگاه کردیم دیدیم نه آن خطی که اول کشیده شد به سمت «قبله» بود، نه آن خطی که دوم کشیده شد؛ اصلاً به سمت «قبله» نبود و ما نماز را خوانده بودیم. آمدیم مدینه از پیغمبر سؤال کردیم، پیغمبر هم ساکت شدند، به ما جواب ندادند؛ منتظر وحی بودند که این آیه نازل شد. این آیه نازل شد و کار ما را تصحیح کرد: به هر طرف نماز خواندید، ﴿فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾ این هم «شأن نزول» سوم.
که این اگر بخواهیم ملحقش کنیم به «شأن نزول» دوم، در «شأن نزول» دوم گفتیم حال، حال سفر بوده؛ جابر هم در حال سفر بود. ولی گفتیم روی مرکب سوار بودند؛ اینها روی مرکب سوار نبودند، جابر روی مرکب سوار نبوده، چون روی زمین خط میکشیدند دیگر، معلوم میشود روی مرکب سوار نبودند. و اشاره هم ندارد که نمازمان نماز «نافله» بوده؛ «قبله» برایمان مشتبه شده، به نظر میرسد که منظورش نماز «واجب» بوده.
پس دو تا فرق با آن مورد دوم دارد، چون در مورد دوم «نافله» بود و سوار بر مرکب بود، در این مورد سوم این دو تا نیست. یک مورد اجتماع هم دارد با آن مورد دوم که هر دو در حال سفرند. از این جهت شاید بتوانیم این «شأن نزول» سوم را ملحق کنیم به «شأن نزول» دوم و ممکن هم هست مستقل قرارش بدهیم؛ که اگر مستقل قرارش بدهیم میشود «شأن نزول» سوم.
«شأن نزول» آخر که دیگر «شأن نزول» چهارم است که در واقع باید گفت این تقریباً «شأن نزول» نیست. «شأن نزول» چهارم و آخری این است که این آیه اصلاً میخواست بیان کند که «قبله» لازم نیست؛ آمده برای بیان اینکه «قبله» شرط نماز نیست و تا مدتی هم بهش عمل میشده. بعداً آیه قبله آمده و این آیه «نسخ» شده. این توجه میکنید این بیان «شأن نزول» نیست؛ دارد بیان میکند که این آیه در ابتدا بوده و الآن هم «منسوخ» است، اما ایشان جزو شأن نزولها حسابش کرده.
شاید ما بتوانیم این را هم «شأن نزول» قرارش بدهیم به بیانی که الآن عرض میکنم: بگوییم که میخواستند نماز بخوانند، آیه نازل شده که «قبله» شرط نیست. چون قبلیها بالاخره به سمت قبلهای نماز میخواندند، قبلیها یعنی یهود و نصاری؛ مسلمین هم تصور کردند که برای اینها هم «قبله» واجب است.
این آیه آمده و بیان کرده که شما راحتید، هر طرف خواندید، خواندید. اینها هم شروع کردند به خواندن و بعد از مدتی وظیفهشان تعیین شده که باید به سمت «قبله» نماز بخوانند؛ قبلهشان اولش بیتالمقدس بوده، بعداً هم شده کعبه.
پس اول «قبله» برایشان معین نبوده، یعنی اصلاً «قبله» شرط نبوده؛ بعد «قبله» معین شده، وقتی هم معین شده بیتالمقدس بوده، یا از همان اولی که معین شده کعبه بوده. آنوقتی هم که به هر طرف نماز خواندید کافی بوده، آنوقت هم رو به بیتالمقدس نماز خواندن افضل بوده، «واجب» نبوده.
لذا ممکن است بگوییم آنوقتی که اینها رو به بیتالمقدس نماز میخواندند به فضیلت عمل میکردند، بعد که کعبه برایشان تعیین شد به وظیفه عمل میکردند نه به فضیلت؛ وظیفهشان بوده که به طرف کعبه نماز بخوانند. حالا دیگر بالاخره اینها باید تحقیق بشود، اینها احتمالاتی است که هست، باید ببینیم که کدامیک از این حالات بوده. این قول چهارم بود که عرض کردم این قول چهارم ظاهرش بیان «شأن نزول» نیست، ولی میتوانیم بیان «شأن نزول» هم قرارش بدهیم به بیانی که گفته شد.
تطبیق اقوال سبب نزول با عبارت کتاب
صفحه ۱۰۹، سطر یازدهم: «أَمَّا سَبَبُ النُّزُولِ فَقِيلَ كَانَ الْيَهُودُ أَنْكَرُوا تَحْوِيلَ الْقِبْلَةِ إِلَى الْكَعْبَةِ»[3] قبول نداشتند که «قبله» بتواند به کعبه متحول شود؛ میگفتند «قبله» فقط بیتالمقدس است. تحویل قبله الی الکعبة «عَنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ» را قبول نمیکردند.
میگفتند قبلهتان همان است، حالا که برگشتید دیگر رو به «قبله» نیستید. آنوقت خداوند فرمود نه، همه جا «قبله» است؛ ظاهر آیه این است که همه جا «قبله» است، ما گفتیم همه جا به شرطی که رو به کعبه بایستی «قبله» است. این قول اول.
قول دوم: «وَ قِيلَ نَزَلَتْ فِي التَّطَوُّعِ» دارد، منتها مصحح یک صلاة اضافه کرده: «فِي صَلَاةِ التَّطَوُّعِ». و قیل نزلت فی صلاة التطوع، این شرط اول؛ «عَلَى الرَّاحِلَةِ»، شرط دوم؛ «حَالَ السَّفَرِ»، شرط سوم. در نماز «مستحب» وارد شده که انسان بر راحله آن نماز را بخواند؛ راحله به معنای شتر است که مرکب برود، ما حالا شتر هم معنایش نکنیم میگوییم مرکب. «حَيْثُ تَوَجَّهَتْ»؛ «ضمیر» توجهت به راحله برمیگردد. چون راحله جاهای مختلف میرود دیگر، رویش گاهی به این سمت است، گاهی به آن سمت است؛ اما به شرطی که در حال سفر باشد.
ادامه تطبیق اقوال سبب نزول و بررسی روایت جابر
پس مفاد عبارت این میشود: اگر نماز «نافله» را در حال سفر بر راحله خواندی، به هر سمت که این راحله توجه کرد قبله توست؛ آیه این را میفرماید. آیه میفرماید که ﴿وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾؛[4] هر طرف رو کردی، قبله تو همان طرف است. حالا چون تو روی راحله سواری، هر طرف که راحله رو کرد و در نتیجه تو به تبع راحله رو کردی، آنجا قبله توست. «قَالَهُ فِي مَجْمَعِ الْبَيَانِ ثُمَّ قَالَ هَذَا مَرْوِيٌّ عَنْ أَئِمَّتِنَا عَلَيْهِمُ السَّلَامُ».[5]
«رُوِيَ» اشاره به «شأن نزول» سوم است که عرض کردم میتوانیم ملحقش کنیم به دوم، میتوانیم جدا حسابش کنیم؛ ایشان با قیل تکرارش نکرده و بعید هم هست که بگوییم «هَذَا مَرْوِيٌّ عَنْ أَئِمَّتِنَا» دارد با روی عن جابر تفسیر میشود؛ چون روی عن جابر روایت نبوی است، عن ائمتنا نیست. بنابراین نمیشود گفت روی عن جابر تفسیر هذا مروی عن ائمتنا است.
«رُوِيَ عَنْ جَابِرٍ أَنَّهُ قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ (صَلَّىاللَّهُعَلَيْهِوَآلِهِ) سَرِيَّةً». پیغمبر یک جنگی را تدارک دید و ما را به سمت آن جنگ فرستاد. میدانید که زمانی که خود پیغمبر در جنگ حضور ندارند، اسم آن جنگ «سریه» است، «غزوه» نیست؛ «غزوه» در صورتی است که خود حضرت حضور داشته باشند.
حضرت ما را به یک سریهای فرستادند، یعنی ما را فرستادند، خودشان هم همراه ما نبودند؛ که «كُنْتُ فِيهَا»، من در آن «سریه» بودم «فَأَصَابَتْنَا ظُلْمَةٌ»، شب شد، تاریک شد و ما میخواستیم نماز بخوانیم، «فَلَمْ نَعْرِفِ الْقِبْلَةَ»؛ «قبله» را نشناختیم، چون تاریک بود نتوانستیم جهت «قبله» را تشخیص بدهیم.
«فَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنَّا»، گروهی از ما اینطور گفت: «قَدْ عَرَفْنَا الْقِبْلَةَ هِيَ هُنَا قِبَلَ الشَّمَالِ»، ما «قبله» را میشناسیم، هی هنا قبل الشمال؛ اینجا یعنی در این مکانی که الآن ما نازل شدیم، در اینجا هی قبل الشمال، یعنی «قبله» طرف شمال است. نه که «قبله» همیشه طرف شمال است؛ هنا قبل الشمال است، اینجا طرف شمال است. «فَصَلَّوْا»، نماز خواندند «وَ خَطُّوا خُطُوطاً»، خطوطی کشیدند که ما اینجا نماز خواندیم به این طرف.
«وَ قَالَ بَعْضُنَا»، بعضی دیگر گفتند: «الْقِبْلَةُ هِيَ هَاهُنَا قِبَلَ الْجَنُوبِ». گروه دوم گفتند «قبله» در این بیابانی که ما الآن درش نازل شدیم به طرف جنوب است. اینها هم «فَخَطُّوا خُطُوطاً»؛ این دیگر ندارد فصلوا، این دارد خطوا خطوطاً، یعنی دیگر صلاة نبوده. همان اولین پیشنهادی که شده اینها نمازشان را خواندند، دومین پیشنهادی که شد دیگر نماز را تکرار نکردند، بلکه خطوا خطوطاً. بعداً مرحوم محقق اردبیلی برداشت میکند که یک نماز خواندند و ظاهر عبارت هم همین است که یک نماز خواندند.
«فَخَطُّوا خُطُوطاً فَلَمَّا أَصْبَحُوا»، وقتی همه این «سریه» وارد صبح شدند «وَ طَلَعَتِ الشَّمْسُ أَصْبَحَتْ»، یعنی صارت. آن اصبحوا اول به معنای دخلوا فی الصبح است، اصبحت دوم به معنای صارت است: صارت «تِلْكَ الْخُطُوطُ لِغَيْرِ الْقِبْلَةِ». این خطوط هیچکدام «قبله» را نشان نمیدادند؛ معلوم شد که دیشب ما نمازمان را اشتباه خواندیم. «فَلَمَّا رَجَعْنَا مِنْ سَفَرِنَا سَأَلْنَا النَّبِيَّ (صَلَّىاللَّهُعَلَيْهِوَآلِهِ) عَنْ ذَلِكَ»، در مورد این مطلب از پیغمبر پرسیدیم، «فَسَكَتَ»؛ معلوم بود که هنوز پیغمبر بهشان وحی نشده، «فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ». خب، این هم جهت و وجه نزول سوم.
«وَ قِيلَ كَانَ لِلْمُسْلِمِينَ التَّوَجُّهُ حَيْثُ شَاءُوا فِي صَلَاتِهِمْ وَ فِيهِ نَزَلَتِ الْآيَةُ». این فیه نزلت الآیة دارد طوری مطلب را بیان میکند که «شأن نزول» بشود و الا عرض کردم این آیه دارد حکمی را بیان میکند؛ اما وقتی میگوید فیه نزلت الآیة، دارد «شأن نزول» را بیان میکند و بنابراین این «شأن نزول» چهارم میشود. مسلمین توجه داشتند به هر سمت که میخواستند فی صلاتهم و در همین توجه عام هم این آیه نازل شده بود؛ یعنی بهشان اجازه داده بود.
پس آیه برای تجویز اینچنین توجهی نازل شده بود که هر نوع توجهی برای شما جایز است و کافی است. خب، آیه در این مورد نازل شده بود و مسلمین هم داشتند به این مورد عمل میکردند، یعنی همهشان به هر طرف میخواستند نماز میخواندند؛ اما «ثُمَّ نُسِخَتْ»، این آیه به قول خداوند که فرمود: ﴿فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾،[6] «الْآيَةَ»[7] تا آخر.
دو نکته فقهی مستفاد از روایت جابر
خب، حالا این چهار تا وجه نزول بود که ما گفتیم تمام شد. در مورد وجه نزول سوم که روایت جابر است، ما یک توضیحی داریم و آن توضیح این است که در مسئله شرعی گفته میشود که هرگاه «قبله» مشتبه شد و شما نتوانستید تشخیص بدهید، به چهار طرف نماز بخوانید، چهار تا نماز؛ به هر طرف یک نماز میخوانید که وقتی به چهار طرف نماز خواندید میشود چهار تا نماز.
در حالی که ما میبینیم که این روایت جابر، یک نماز بیشتر خوانده نشده، به هر چهار طرف نماز نخواندند و بعد هم پیغمبر مشکل نگرفته، آیه هم نازل شده کارشان را تصحیح کرده. پس معلوم میشود که در وقت حیرت، نماز خواندن به یک طرف کافی است؛ به شرطی که ما «ظن» داشته باشیم، گمان داشته باشیم، چون آنها هم گمان داشتند.
ولو این گمانمان از علامات شرعی، مثل اینکه «جدی» را کجا قرار بدهیم، حاصل نشده باشد. توجه دارید که گمانی که جابر و اطرافیانش پیدا کردند از طریق علامات نبوده؛ یعنی اینطور نبود که بخواهند «جدی» را پشت «منکب» قرار بدهند. خب بیابان بوده، عراق نبوده که؛ حالا این علامت مال عراق است، در آن بیابان این علامت مشخص نبوده، تازه شاید گفته نشده بوده، آنها نمیدانستند. پس از علامات استفاده نکردند و از طریق علامات گمان پیدا نکردند؛ گمانشان همینطوری بوده، از قول بعضیها گمان پیدا کردند. پس گمان داشتند، ولو گمانشان از طریق علامت نبود.
با همین گمان چهار تا نماز نخواندند، یک نماز خواندند. معلوم میشود که اگر کسی گمان به «قبله» داشت ولی متحیر بود، ولو این گمان را از علامات نگرفته بود، اجازه دارد که به یک طرف نماز بخواند؛ لازم نیست به هر چهار طرف نماز بخواند. از روایت جابر این استفاده میشود.
پرسش: سریه بودن هیچ دخالتی در حکم نمیکند؟
پاسخ: بعید است سریه بودن دخالت داشته باشد. اینها در بیابان بودند، مسافر بودند، حالا چه به عنوان جنگ باشد چه به غیر عنوان جنگ. عرضم این است که اینها نزول کرده بودند، در حال جنگ نبودند؛ حالا اگر در حال جنگ بودند نماز تمام قصر میشود، آنوقت میشد گفت به طریق اولی نماز به چهار طرف یک طرف میشود، اگر در حال جنگ بودند.
پیداست اینها در حال جنگ نبودند؛ نزول کردند، شب شده، بالاخره توانستند با هم حرف بزنند، خط بکشند، نماز بخوانند، معلوم بوده در حال جنگ نبودند. خب در حال جنگ نباشند حالت معمولی میشود، پس «سریه» بودن دخالت ندارد؛ در حال سفر بودند و یک نماز بیشتر نخواندند.
«وَ يُفْهَمُ مِنْ رِوَايَةِ جَابِرٍ أَنَّهُ لَا تَجِبُ الصَّلَاةُ فِي حَالِ الْحَيْرَةِ إِلَى أَكْثَرَ»؛ الی اکثر متعلق به لا تجب است. در حال حیرت لازم نیست که نماز خوانده شود «إِلَى أَكْثَرَ مِنْ جَانِبٍ وَاحِدٍ». به یک طرف نماز بخوانند کافی است «وَ يَكْفِي الظَّنُّ إِلَى جِهَتِهِ»؛ «ضمیر» جهته را برمیگردانیم به همان جانب واحد. یعنی به سمت واحد نماز بخواند کافی است به شرطی که «ظن» داشته باشد.
«وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ»، «ضمیر» لم یکن را به ظن برمیگردانیم: و ان لم یکن این ظن «عَنْ عَلَامَاتٍ شَرْعِيَّةٍ»؛ ولو این «ظن» از علامات شرعیه حاصل نشده باشد، ولی کافی است که به این «ظن» عمل کند و به هر چهار طرف نماز نخواند.
خب، آنوقت آن فتوایی که میگوید به هر چهار طرف نماز بخوان چه؟ آن را حتماً باید حمل کنیم بر موردی که ظنی نیست؛ موردی که کاملاً «شک» است و حیرت، حیرت تام است، آنوقت آنجا میگوییم به هر چهار طرف نماز بخوان. اینجا که «ظن» وجود دارد، نماز به یک طرف کافی است.
خب، این یک استفاده بود که ما از این روایت جابر بردیم. استفاده دوم را هم میبریم: استفاده دوم این است که توجه کنید این گروهی که رفته بودند برای «سریه»، با گمان وارد نماز شدند، تحصیل «علم» نکردند؛ البته راهی برای تحصیل «علم» هم نداشتند، ولی با گمان وارد نماز شدند.
از اینجا ما میفهمیم که در ورود فی العمل، احتیاجی به تحصیل «علم» نیست؛ تحصیل «ظن» کافی است. پس اگر کسی ظنی پیدا کرد به عملی و آن عمل را انجام داد، آن عمل مجزی است؛ چون از این روایت اینطور استفاده میشود. اما به شرطی که آن عمل، «كَانَ مُوَافِقاً لِغَرَضِهِ»؛ با غرض این انجامدهنده موافق باشد، یعنی «نیت» را داشته باشد، نیت عمل را داشته باشد. «ظن» را دارد، نیت این عمل را هم داشته باشد، موافق غرض باشد.
«وَ أَنَّ الْعِلْمَ»، یعنی و یفهم من روایة جابر «أَنَّ الْعِلْمَ قَبْلَ الْفِعْلِ لَيْسَ بِشَرْطٍ». شرط ورود در فعل این نیست که ما قبلاً تحصیل «علم» کرده باشیم؛ «بَلْ إِذَا حَصَلَ الظَّنُّ وَ فَعَلَ وَ كَانَ مُوَافِقاً لِغَرَضِهِ كَانَ مُجْزِياً». اگر ظنی حاصل شد و این شخص کار را انجام داد، چنانکه در همین روایت جابر اینچنین وضعی اتفاق افتاد، گمان کردند به اینکه «قبله» این طرف است و فعل را انجام دادند، یعنی نماز را خواندند؛ و کان موافقاً لغرضه، «ضمیر» غرضه برمیگردد به فاعلی که از فعل فهمیده میشود: و کان آن فعل موافقاً لغرض این فاعل؛ یعنی با «نیت» خوانده، تصمیم داشته همین کار را انجام بدهد.
کان ماضی است، لذا به این صورت معنایش کردم. اگر میگفت: و اتفق موافقاً لغرضه، بعداً معلوم شد که موافق غرض است، جور دیگر معنایش میکردیم.
پرسش: اگر مخالف بود باید اعاده میکرد دیگر؟
پاسخ: بله، باید «اعاده» میکرد. بعد معلوم شد که موافق با غرض است یعنی موافق با واقع است؛ تازه غرض گفته، واقع نگفته. گمان کند، انجام دهد، بعداً بیابد که موافق واقع بوده، کان مجزیاً؛ این یک مطلب است، عبارت این را نمیگوید. اولاً کان دارد؛ ثانیاً نمیگوید موافق واقع یا مخالف واقع، میگوید: «كَانَ مُوَافِقاً لِغَرَضِهِ»، غرض فاعل.
این معلوم میشود که یعنی با «نیت» خوانده. آخر میدانید گاهی از اوقات آدم درست است گمان دارد، ولی «شک» آزارش میدهد، مثل اینکه دیگر تردید دارد؛ وقتی میخواهد وارد نماز بشود نمیداند باید چهکار کند. «كَانَ مُوَافِقاً لِغَرَضِهِ» نیست، این با تردید است. ولی «كَانَ مُوَافِقاً لِغَرَضِهِ» یعنی این کار را روی «نیت» انجام داده و تردیدی درش نداشته.
پرسش: فکر میکرده درست دارد انجام میدهد؟
پاسخ: این در صورتی است که کان ضمیرش برگردد به فعل: کان آن فعل موافقاً لغرض این فاعل. اما اگر کان را برگردانیم به ظن: «كَانَ مُوَافِقاً لِغَرَضِهِ»، یعنی آن «ظن» طوری باشد که با غرضش هماهنگ باشد. یعنی نماز میخواسته بخواند به سمت «قبله»، و این «ظن» هم ظن به قبله است.
غرضش نماز خواندن به سمت «قبله» بوده و این ظنی هم که پیدا کرده ظن به قبله بوده، مثلاً نه ظن به شمال؛ مثلاً دارم عرض میکنم. در این صورت «كَانَ مُجْزِياً لَا يُحْتَاجُ إِلَى الْإِعَادَةِ»؛ که همان وضعی که در این روایت جابر اتفاق افتاده، مجزی بوده، چون پیغمبر نفرمود دیگر دو مرتبه نمازتان را بخوانید؛ معلوم میشود این نماز مجزی بوده.
پرسش: پس با هر دو احتمال دال بر نیت است دیگر، چه به فعل برگردانیم چه به ظن؟
پاسخ: نه، به ظن برگردانید معنایش جور دیگر میشود کان را. کان را به فعل برگردانید، من دال بر «نیت» گرفتم عبارت را؛ اما اگر کان را به ظن برگردانید، یعنی ظنش هم موافق غرض باشد، یعنی ظن به قبله پیدا کرده باشد.
الآن غرضش این است که نماز رو به «قبله» بخواند، ظن به قبله هم پیدا کرده؛ اما یک وقت نه، غرضش این است که طرف «قبله» نماز بخواند، ظن به شمال پیدا کرده، خب این به درد نمیخورد. و کان این ظن موافقاً لغرضه. احتمال میدهم معنای دوم بهتر از معنای اول باشد.
پرسش: اینکه میگویید کان الظن موافقاً؟
پاسخ: بله، به نظرم میرسد بهتر است. البته هر دو را معنا کردیم، یک خرده هم سخت معنا شد؛ اما به نظرم میرسد که کان ضمیرش به ظن برگردد، بهتر عبارت معنا میشود. «كَمَا يُفْهَمُ مِنْ عِبَارَاتِ الْأَصْحَابِ».
حکم مستفاد از آیه دوم قبله قبل و بعد از تأمل
خب، حالا از روایت میگذریم. مستفاد از روایت این دو تا بود که عرض کردیم: مستفاد اول این بود که اگر «ظن» داشت، نماز به یک طرف کافی است؛ نماز به هر چهار طرف لازم نیست. پس آنجایی که میگویند نماز به هر چهار طرف لازم است، از آنجایی است که تردید کامل باشد، ظنی نباشد. این مطلب اول بود.
مستفاد دومی که داشتیم این بود که تحصیل «علم» قبل از ورود در عمل شرط نیست؛ وجود «ظن» کافی است. اگر انسان با ظنی وارد بشود، عمل را انجام بدهد، عملش مجزی است و احتیاجی به «اعاده» ندارد. این دو تا مطلبی است که ما از روایت استفاده کردیم. حالا که بحثمان درباره روایت تمام شد، میرویم سراغ آیه دو مرتبه. آیه را یک بار همانطور که ما معنا کردیم معنا میکنیم.
پرسش: کدام قسم از آیه میگفت قبل از علم، از کجای آیه یا روایت این را استخراج میکنند؟
پاسخ: از اینکه جابر و اینها این کار را کردند دیگر؛ علمی به «قبله» پیدا نکردند، به حرف گروهی اعتماد کردند و این حرف گروه برایشان فقط تولید «ظن» کرد.
پرسش: آنجا راه علم بر آنها مسدود بوده.
پاسخ: بله دیگر، راه علم برایشان بسته بود آنجا؛ شب بود و کسی را نمیشناختند و کسی هم نبود و نمیتوانستند «قبله» را تعیین کنند، ناچار به حرف گروهی اعتماد کردند و اعتماد ظنی هم کردند نه اعتماد علمی و وارد نماز شدند.
پرسش: خب اینجا میگوید پس مستفاد دوم میشود علم قبل از فعل پس شرط نیست؛ چون آنجا که راه علم بسته بوده.
پاسخ: همین دیگر، الآن همین را داریم میگوییم؛ میگوییم «علم» قبل از فعل شرط نیست. ما هم داریم همین را استفاده میکنیم.
پرسش: آخر میگویم راه تحصیل علم نبود، و ما داریم دو تا حکم میکنیم که در حالت عادی هم...
پاسخ: یعنی شما میخواهید بفرمایید جایی که راه «علم» منسد بود، تحصیل «علم» لازم نیست؟
پرسش: دیگر اصلاً فرد منتفی است، موضوع از سالبه به انتفاء موضوع است.
پاسخ: علیایحال اگر مورد را «مخصص» بگیرید، بله؛ اگر مورد را «مخصص» قرار بدهید، چون مورد، مورد اضطرار بوده، باید بگویید آنجایی که تحصیل «علم» لازم نیست باید مورد اضطرار باشد، اگر مورد را «مخصص» کنید؛ ولی نوعاً مورد را «مخصص» نمیگیرند.
خب، عرض میکردم که برمیگردیم به بحث در آیه و آیه را دو جور ملاحظه میکنیم: یکی همانطور که ما تفسیر کردیم؛ یکی هم ظاهر آیه را ملاحظه میکنیم، به آن تفسیری که کردیم توجه نمیکنیم. اگر بنابر اول آیه را ملاحظه کردیم، یعنی با آن تفسیری که ما کردیم، آیه مفادش این میشد: هر طرف، هر جا که باشید، به شرطی که به طرف کعبه باشید، رو به «قبله» خواهید بود.
این شرط را ما اضافه کردیم؛ ظاهر آیه این شرط را نداشت، ولی ما با استفاده از آیه دیگر که ﴿شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾[8] را گفته بود، این شرط را اضافه کردیم. گفتیم هر جای زمین هستید به شرطی که به طرف کعبه باشید، قبلهتان همان طرف است.
ایشان میفرماید بنابر این استفادهای که ما از آیه بردیم، فتوا اینطور میشود که نماز همه جا جایز است؛ به شرط اینکه آن عموم توجه الی المسجد الحرام را رعایت کرده باشید. عموم توجه یعنی در هر جا هستید توجه را داشته باشید؛ توجه به کعبه را داشته باشید و رو به سمت کعبه بایستید. اگر ما این عموم را رعایت کردیم، هر جای زمین نماز خواندیم نمازمان درست است، به شرطی که این عموم را رعایت کنیم.
این در صورتی است که ما آیه را طبق آنچه که خودمان فهمیدیم، که با کمک «قرینه» هم این فهممان بود، تفسیر کنیم. اگر آیه را طبق فهم خودمان تفسیر کنیم، این حکمی که گفتیم ازش استفاده میشود که همه جای زمین میشود نماز خواند، منتها به شرطی که توجه الی القبلة باشد، توجه الی الکعبة باشد. این در صورتی است که به آن نظر خودمان از آیه توجه کنیم و با آن نظر بخواهیم از آیه استفاده کنیم.
اما اگر ظاهر آیه را ملاحظه کنیم، ایشان میفرماید ظاهر آیه این است که «قبله» شرط نیست؛ ظاهر آیه این است که «قبله» شرط نیست. آنوقت ما باید این «اطلاق» آیه را «تقیید» کنیم. آیه به طور «مطلق» میگوید «قبله» شرط نیست؛ ما باید «تقیید» کنیم، بگوییم در حال ضرورت شرط نیست، یا در حالی که «نافله» را فی السفر میخوانی شرط نیست، یا یک خرده عامتر بگوییم: در حالی که «نافله» میخوانی شرط نیست، دیگر قید سفر را نزنیم، به طور «مطلق» بگوییم.
پس سه جور قید شد. آیه اگر ظاهرش را ملاحظه کنید و آن توجیهی که ما گفتیم نادیده بگیرید، آیه ظاهرش این است که «قبله» شرط نیست. آنوقت این آیهای که به طور «مطلق» میگوید «قبله» شرط نیست، باید «مقید» شود به یکی از سه قید: یا مقید به اضطرار شود، بگوییم در زمان اضطرار «قبله» شرط نیست؛ یا مقید به «نافله» شود، آن هم در حال سفر، آن هم بر راحله، که بگوید در وقتی که «نافله» میخواهی بخوانی، روی مرکب هم هستی، در حال سفری، «قبله» شرط نیست؛ سوم اینکه مقیدش کنیم به «نافله»، اما دیگر قید راحله و سفر را نیاوریم، بگوییم اگر خواستی «نافله» بخوانی «قبله» شرط نیست، حالا چه روی راحله باشی چه نباشی، چه در حال سفر باشی چه نباشی.
علیایحال باید آیه را «مقید» کرد. اگر مقیدش نکنیم، باید آن نسخی را که بعضیها قائل شدند قائل بشویم و بگوییم که این آیه تا مدتی بوده و بعداً «نسخ» شده؛ «مطلق» هم بوده، بعداً «نسخ» شده.
«وَ أَمَّا الْحُكْمُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ الْآيَةِ بِنَاءً عَلَى الْأَوَّلِ»؛[9] اول یعنی آن فتوایی که ما دادیم که آیه را «مقید» کردیم به وسیله آیه دیگر. آیه دیگر گفته بود ﴿شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾،[10] ما این آیه را که شطر المسجد الحرام نداشت، با آن آیهای که ﴿شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾ داشت «مقید» کردیم؛ این شد اول، یعنی نظری که ما اول بیان کردیم.
اما حکمی که مستفاد از آیه است بنابر اول، این است که: «إِبَاحَةُ الصَّلَاةِ فِي أَيِّ مَكَانٍ كَانَ»،[11] مباح است صلاة فی ای مکان کان، اما به شرطی که «وَ عُمُومُ التَّوَجُّهِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ»؛ هر جا که هستید توجه الی المسجد الحرام را داشته باشید. عموم یعنی همه جا این توجه شرط است؛ نه اینکه اگر نزدیک بودید توجه شرط است، دور بودید، فی مکان دون مکان نه، در هر مکانی این توجه هست.
توجه کنید من علی الاول را اشاره گرفتم به فتوای خود مرحوم اردبیلی، میتوانیم علاوه بر این، علی الاول را اشاره بگیریم به «شأن نزول» اول. «شأن نزول» اول این بود که یهود میگفت فقط باید رو به بیتالمقدس نماز بخوانی؛ ما میگوییم نه، مباح است نماز فی ای مکان کان، ولی به شرطی که توجه الی المسجد الحرام را داشته باشی.
بنابر اول را میتوانیم اینطور معنا کنیم، یعنی بنابر «شأن نزول» اول؛ چون در «شأن نزول» اول یهود میگفت فقط باید رو به بیتالمقدس نماز بخوانی، الآن آیه در «شأن نزول» اول بیان میکند که هر جا نماز خواندی بخوان، ولی حتماً به سمت مسجدالحرام توجه داشته باش. پس اول را دو جور میتوانیم معنا کنیم: اول یعنی فتوای اولی که ما دادیم با قطع نظر از ظاهر آیه، یا اول یعنی بنابر «شأن نزول» اول که در اینجا نقل کردیم.
«وَ أَمَّا عَلَى مَا يُسْتَفَادُ مِنْ ظَاهِرِهَا»، یعنی من ظاهر الآیة، که دیگر توجه به آن فتوای خودمان نکنیم یا توجه به «شأن نزول» نکنیم، فقط به ظاهر آیه توجه کنیم. «وَ أَمَّا عَلَى مَا يُسْتَفَادُ مِنْ ظَاهِرِهَا قَبْلَ التَّأَمُّلِ»، قبل از تأمل و قبل از دقت؛ چون عرض کردیم اگر دقت بکنیم همان فتوای ما در میآید، همان اول میشود.
اما قبل از تأمل، به ظاهر آیه توجه کنیم بدون تأمل. تأمل کنیم، همان «بِنَاءً عَلَى الْأَوَّلِ» میشود که تأمل کردیم، آیات دیگر را دیدیم، ﴿شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾[12] را اضافه کردیم. قبل از تأمل این است که خود همین آیه را نگاه میکنیم، دیگر به جای دیگر توجه نمیکنیم.
«وَ أَمَّا عَلَى مَا يُسْتَفَادُ مِنْ ظَاهِرِهَا قَبْلَ التَّأَمُّلِ فَهُوَ عَدَمُ اشْتِرَاطِ الْقِبْلَةِ مُطْلَقاً»[13] آنچه که از ظاهر آیه به دست میآید این است که به طور «مطلق»، «قبله» شرط نیست. «مطلق» یعنی چه در حال سفر باشید چه در حال حضر باشید، چه بر راحله باشید چه بر راحله نباشید، چه ضرورت داشته باشید چه نداشته باشید، چه «نافله» بخوانید چه «واجب» بخوانید؛ مطلقاً، مطلقاً «قبله» غیر شرط است.
آنوقت ظاهر آیه این است، ولی «يُقَيَّدُ»؛ «ضمیر» یقید به عدم اشتراط برمیگردد. مشروط نبودن نماز به «قبله»، «مقید» میشود «بِحَالِ الضَّرُورَةِ»؛ یعنی میگوییم در حال ضرورت مشروط نیست، این یک قید. قید دوم: «أَوِ النَّافِلَةِ عَلَى الرَّاحِلَةِ سَفَراً»؛ یا «مقید» میکنیم عدم اشتراط را به اینکه «نافله» بخوانیم، آن هم روی مرکب بخوانیم، آن هم در حال سفر بخوانیم.
چرا این قید دوم را میآوریم؟ «لِمَا مَرَّ»، به خاطر آنچه که گذشت. آنچه گذشت چه بود؟ مجمع البیان «قَالَ هَذَا مَرْوِيٌّ عَنْ أَئِمَّتِنَا عَلَيْهِمُ السَّلَامُ»؛ یعنی مجمع البیان این را مستند به روایت کرده بود، حالا ما مستند به روایت میکنیم.
«لِمَا مَرَّ وَ غَيْرِ ذَلِكَ». و غیر ذلک اشاره به لما مر است، نه غیر ذلک یعنی قیدهای دیگر. چرا میگویم نه یعنی قیدهای دیگر؟ چون پشت سرش قید سوم را میگوید: «وَ يُحْتَمَلُ عُمُومُ النَّافِلَةِ» اگر گفته بود و قیدهای دیگر، دیگر معنا نداشت که پشت سرش این را بگوید. پس و غیر ذلک یعنی غیر ما مر؛ و یحتمل عموم النافلة قید سوم است. پس قید اول را گفت، قید دوم را گفت به دو بیان، قید سوم را هم با و یحتمل عموم النافلة ذکر میکند. خب، این توضیحی بود که عرض کردم.
اما چون با کلمه یحتمل گفته، یعنی قید سوم را اینطور نگفته: یقید بحال الضرورة او النافلة علی الراحلة او عموم النافلة، اینطور نگفته. اگر اینطور میگفت، غیر ذلک را همانطور که تفسیر کردم باید تفسیر میکردیم؛ اما چون یحتمل گفته، یعنی عبارت را جدا کرده، هیچ اشکال ندارد که غیر ذلک را اشاره بگیرید به قیود دیگر، اشاره نگیرید به لما مر.
بگویید قید دوم این است که نافله علی الراحله سفراً باشد لما مر، و غیر ذلک، قیود دیگر هم ممکن است باشد، حالا باید تفحص کرد و یافت؛ بعد میگوید: «وَ يُحْتَمَلُ عُمُومُ النَّافِلَةِ»، که این یحتمل را جدا دارد ذکر میکند. چون دارد جدا ذکر میکند، غیر ذلک را میتوانیم به این نحو دوم هم معنا کنیم. پس غیر ذلک دو جور معنا میشود و نحو دوم هیچ اشکال ندارد که غیر ذلک یعنی قیود دیگر، یا غیر ذلک یعنی دلایل و روایات دیگر؛ هر دو جور عرض کردم معنا میشود.
«وَ يُحْتَمَلُ عُمُومُ النَّافِلَةِ»؛ عموم نافله یعنی «غَيْرَ مُقَيَّدَةٍ» به اینکه علی الراحلة باشد و غیر مقید به اینکه علی السفر باشد؛ نه قید راحله لازم است، نه قید سفر لازم است، اصلاً مطلقاً در «نافله» احتیاج به «قبله» نیست. این هم یک احتمال دیگری است که در اینجا هست.
جمعبندی مباحث قبله و رفع ابهام از عبارت کتاب
خب، بحث ما در «قبله» تمام شد و روشن شد که ما «قبله» را شرط میدانیم، منتها سختگیری را قبول نداشتیم که توجه کردید گفتیم سختگیری در «قبله» نشده. «قبله» را شرط میدانیم، برایش علامات میدانیم و بعضی علاماتی را که ضمیمه شده قبول نکردیم.
در آخر گفتیم اگر این آیه را که آیه دوم است با آیه اول جفت نکردیم و اشتراط «قبله» در تمام مواضع را نتیجه نگرفتیم، میتوانیم این آیه را ناظر بگیریم به اینکه در وقت ضرورت یا در حین «نافله»، «قبله» شرط نیست؛ این هم نظری بود که در آخر ابراز کردیم. ولی چون ما آن آیه دیگر را هم به این آیه دوم ضمیمه میکنیم، فتوایمان همان است که «قبله» در همه جا شرط است؛ «قبله» در همه جا شرط است، منتها همانطور که عرض کردیم سختگیری نمیشود.
پرسش: استاد، پس این مورد اول که در مورد حکم مستفاد از آیه بناءً علی الاول فرمودند، نظر خودشان هم هست دیگر؟
پاسخ: بله، یعنی من برای «بِنَاءً عَلَى الْأَوَّلِ» دو جور معنا کردم: یکی اینکه اول یعنی فتوای خودمان، یکی اول یعنی «شأن نزول» اول. عبارت بعدی دارد: «وَ أَمَّا عَلَى مَا يُسْتَفَادُ مِنْ ظَاهِرِهَا قَبْلَ التَّأَمُّلِ» این عبارت نشان میدهد که آن علی الاول را اگر اینطور معنا کنیم خوب است: اما الحکم المستفاد من الآیة بناءً علی ظاهرها بعد التأمل؛ بعد «وَ أَمَّا عَلَى مَا يُسْتَفَادُ مِنْ ظَاهِرِهَا قَبْلَ التَّأَمُّلِ».
که این دو تا تفصیلی که ایشان داده، یک دفعه با امای اول گفته، یک دفعه با امای دوم که به صورت تفصیل گفته: یک دفعه منظورش ظاهر آیه است بعد از تأمل که همان فتوای خود ماست، که ظاهر این آیه را بگیریم تأمل کنیم تا آن ﴿شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾[14] ای که در آیه دیگر هست اینجا بیاید، آن میشود فتوای خودمان؛ در بار دوم میگوید: «وَ أَمَّا عَلَى مَا يُسْتَفَادُ مِنْ ظَاهِرِهَا»،[15] من ظاهر این آیه «قَبْلَ التَّأَمُّلِ».
که معلوم میشود الآن دارد حکم مستفاد من الآیة را میگوید: یک بار بعد التأمل، یک بار قبل التأمل. و این عبارت «وَ أَمَّا عَلَى مَا يُسْتَفَادُ مِنْ ظَاهِرِهَا قَبْلَ التَّأَمُّلِ» تأیید میکند آن معنای اولی را که برای «بِنَاءً عَلَى الْأَوَّلِ» گفتیم؛ ولی معنای دوم هم درست است. در عین حالی که این مؤید را داریم، معنای دوم هم درست است که «بِنَاءً عَلَى الْأَوَّلِ» عبارت باشد از «شأن نزول».