90/09/03
بسم الله الرحمن الرحیم
تبیین مفهوم قطب، دایره نصف النهار و خط نصف النهار /کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام /کتاب صلاة /تبیین مفهوم قطب، دایره نصف النهار و خط نصف النهار
تبیین مفهوم قطب، دایره نصف النهار و خط نصف النهار
صفحه ۱۰۷، سطر ششم: «وَ أَيْضاً جَعْلُ النَّجْمِ الصَّغِيرِ الَّذِي بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْفَرْقَدَيْنِ قُطْباً لِكَوْنِهِ عِنْدَهُ كَمَا يَظْهَرُ مِنْ كَلَامِ الْعَامَّةِ غَيْرُ وَاضِحٍ»[1]
بحث در این داشتیم که «قبله» شهرها را باید با «هیئت» تشخیص بدهیم یا اینکه به همان روایات مجملی که در دستمان هست اکتفا کنیم. بیان کردیم که به «حکمت» و «هیئت» نمیشود اعتماد کرد. بعد از اینکه این مطلب را گفتیم، رسیدیم به اشکالاتی که در استفاده بعض اصحاب داشتیم.
اولین اشکالی که داشتیم این بود که بعضیها به «قبله» عراق، یا به علامت «قبله» عراق، «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» را ضمیمه کردند و گفتند علاوه بر اینکه «جدی» را پشت منکب راست قرار میدهید، سمت چپتان را به سمت «مشرق اعتدال» قرار بدهید و سمت راستتان را به سمت «مغرب اعتدال» قرار بدهید؛ که علامت عراق را مرکب کردند از «جعل الجدی خلف المنکب الأیمن و جعل مشرق الاعتدال علی الأیسر و مغرب الاعتدال علی الأیمن»[2] ما اشکال کردیم، گفتیم که این درست درنمیآید، این دو تا با هم جمع نمیشوند.
در ضمن اشکالی که میکردیم، بیان کردیم که «جدی» در نقطه شمالی قرار دارد و نقطه شمالی را هم توصیف کردیم، گفتیم «الَّتِي يُوَافِقُ خَطَّ نِصْفِ النَّهَارِ وَ الْقُطْبَ»[3] و فرصت نکردیم «نصف النهار» و «قطب» را توضیح بدهیم. الان باید آن توضیح را عرض بکنم، بعد وارد مطلب بعدی و اشکال بعدی که با «وَ أَيْضاً جَعْلُ النَّجْمِ الصَّغِيرِ» شروع شده بشویم.
«قطب» عبارت است از قسمتی از کره که وقتی آن کره را میچرخانیم، آن قسمت نمیچرخد، ساکن میماند. کرهای را فرض کنید دور یک خط فرضی بچرخانیدش؛ تمام دوایری که روی این کره رسم میشوند همه میچرخند، فقط دو تا دایره که آن خط فرضی آن دو تا دایره را به هم وصل کرده، این دو تا نمیچرخند، ساکناند؛ آنجا را میگوییم «قطب».
«قطب» هر کرهای عبارت است از نقطهای که ـ یا دو نقطهای که ـ وقتی کره را در اطراف یک خط فرضی میچرخانیم، آن دو نقطه نچرخند، ساکن باشند؛ این را میگویند «قطب».
ما خط فرضی در زمین فرض میکنیم و زمین را میگوییم دور آن خط فرضی میچرخد؛ البته بنابر قول کسانی که زمین را دارای حرکت میدانند، آنهایی هم که دارای حرکت نمیدانند، فرض میکنند حرکتش را.
علیایحال وقتی این زمین مشغول چرخیدن است، دو قسمت از زمین ساکناند و آن دو قسمت را ما «قطب» مینامیم: یکی «قطب شمال» است و یکی «قطب جنوب». به عبارت دیگر توجه دارید به این که پرفاصلهترین نقطه از «خط استوا» را میگوییم «قطب»؛ قطعهای که فاصلهاش تا «خط استوا» بیشتر از همه باشد، گفته میشود «قطب». پس «قطب» روشن است؛ در اینجا هم دارد «وَ الْقُطْبَ» یعنی «قطب شمالی».
اما «نصف النهار» را میخواهیم توضیح بدهیم. «نصف النهار» گاهی اطلاق میشود بر «نصف النهار سماوی» و گاهی اطلاق میشود بر «نصف النهار ارضی». «نصف النهار سماوی» را ابتدا توضیح میدهم: دایرهای است که از دو قطب عالم و «سمت الرأس» انسان ایستاده و «سمت القدم» او میگذرد. «سمت الرأس» یعنی وقتی بالای سر نگاه میکنیم، میشود «سمت الرأس»؛ «سمت القدم» همانجایی که ایستادیم، پایینش تا عمقی که دارد میشود «سمت القدم».
دایرهای را ما عبور میدهیم که از «قطب عالم» میگذرد. «قطب عالم» را با قطب «فلک اعظم» که «فلک نهم» است میشود تشخیص داد؛ چون «فلک نهم» هم کره است دیگر، مثل همه کرهها قطب دارد. دو تا قطب هم دارد: یکی بالاست، بالای سر ماست، یکی پایین پای ماست. چون زمین را توجه کنید مرکز عالم است؛ وقتی روی زمین بایستید، قسمتی از این «فلک نهم» بالای سر شماست، قسمتی هم پایین پای شماست.
آنوقت دایرهای که از قطب میگذرد، از «قطب عالم» میگذرد و از بالای سرما و پایین پای ما هم رد میشود؛ یعنی طوری باید این دایره را عبور بدهیم که ما هم در درون این دایره بیفتیم؛ این دایره را میگویند «نصف النهار»، «نصف النهار عالم»؛ باید حتماً از دو قطب «فلک اعظم» بگذرد.
دقت میکنید که این «نصف النهار» عمود است بر «معدل النهار». «معدل النهار» را ما توضیح دادیم؛ گفتیم که از «فلک نهم» شروع میشود، میآید تا زمین و وقتی به زمین رسید، با «خط استوا» تطبیق میشود، میرود در عمق زمین. پس کأنه فرض کنید که یک دایره سطحی افقی است؛ یعنی یک سطح مدور افقی است که محیطش در «فلک نهم» است و نقطه مرکزش در مرکز زمین است؛ این شد «معدل النهار».
الان «نصف النهار» را داریم طوری توضیح میدهیم که درست عمود بر این «معدل النهار» میشود؛ «معدل النهار» را قطع میکند و بر این عمود میشود؛ این میشود «نصف النهار عالم»، «دایره نصف النهار». این «نصف النهار» عرض کردیم بر دو تا قطب عبور میکند. از یک قطب به قطب دیگر خطی را رسم کنید، این میشود «خط نصف النهار».
پس «دایره نصف النهار» با «خط نصف النهار» فرق کرد: «دایره نصف النهار» همان دایرهای بود، دایره سطحیای بود یا دایره مسطحیای بود که از دو تا قطب عبور میکرد، دو تا «قطب عالم» عبور میکرد. بعد کأنه بر دو تا «قطب عالم» مماس میشد. از آن دو نقطه تماس، بین دو نقطه تماس خطی میکشیم؛ یعنی همان خط فرضیای که ما میگفتیم اگر کره را دورش بچرخانی قطب درست میشود، همان خط فرضی که ما اسمش را «محور» هم میگذاریم، همان خط میشود «نصف النهار»، میشود «خط نصف النهار».
پس «دایره نصف النهار» آن دایره سطحیای است که بر دو «قطب عالم» عبور میکند و دو تا نقطه تماس دارد با دو «قطب عالم» و «خط نصف النهار» خطی است که بین این دو نقطه مماس را وصل میکند. این بحث مختصری بود درباره «نصف النهار سماوی».
اما «نصف النهار ارضی» چیست؟ «نصف النهار ارضی» هم نتیجهاش همین است، منتها نمیگوییم بر دو «قطب عالم» بگذرد، میگوییم بر دو قطب زمین بگذرد و عبارت است از خطی که بر «مدار» عمود است. «مدار»، «خط استوا» مدار بود، منتها مداری بود که اسمش را «خط استوا» مینامیدیم؛ هر دایرهای که موازی با این «خط استوا» بود، آن را هم «مدار» مینامیدیم؛ که یادتان هست «مدار رأس السرطان» گفتیم، «مدار رأس الجدی» گفتیم، مداراتی بین اینها فاصله است و مداراتی بیرون از اینهاست؛ بالاخره تمام دوایری که روی زمین موازی با «خط استوا» فرض میشود و کشیده میشود، این میشود «مدار».
«نصف النهار» بر این «مدار» عمود میشود؛ یعنی درست دایرهای است که ما از قطب زمین شروع میکنیم، به قطب دیگر عبور میدهیم، دوباره برمیگردانیمش به قطب اول؛ که دور زمین میچرخد، منتها از دو قطب زمین عبور میکند که عمود میشود بر همان مدارها، درست مطابق همان که عرض کردم؛ این میشود «نصف النهار».
تطبیق مفهوم نصف النهار بر ستاره جدی و نقد قطب قرار دادن نجم صغیر
هرجا که انسان بایستد، یک «نصف النهار زمینی» میتواند همانجا ترسیم کند. منتها الان رایج شده یک «نصف النهار» را «نصف النهار اصلی» حساب میکنند؛ ما اصلی و فرعی نداریم، همهشان نصف النهارند؛ منتها یک «نصف النهار» را «نصف النهار اصلی» حساب کردند، بقیه را با او میسنجند؛ آن نصف النهاری است که از گرینویچ میگذرد که رصدخانهای است در انگلیس؛ آن را اصلی حساب کردند.
ولی عرض میکنم تمام خطوطی که بر «مدارات» عمودند، همهشان میشوند «نصف النهار»؛ هرکس در هرجا بایستد، «نصف النهار» مخصوص همانجا را میتواند ترسیم کند. این میشود «نصف النهار زمینی». خط واصل هم میشود «خط نصف النهار». حالا البته در مورد «نصف النهار ارضی» دیگر احتیاج به خط نداریم؛ چون دیگر درون کره که کسی نیست که خط را ملاحظه کند؛ بیرون کره زمین خطوطی کشیدیم، چون ما گفتیم میشود «نصف النهار».
خب «نصف النهار» عرض کردیم دایره است، «خط نصف النهار» آن خط است. آن خط را دقت کنید: یک طرفش به «قطب شمال» است، یک طرفش به «قطب جنوب»؛ قطب شمال زمین، قطب جنوب زمین. آن «خط نصف النهار سماوی» را ملاحظه کنید: یک طرفش قطب شمال عالم است، یک طرفش قطب جنوب عالم است. پس «خط نصف النهار» اشاره میکند به «قطب شمال» و «قطب جنوب». منتها «قطب جنوب» فعلاً مورد بحث ما نیست، «قطب شمال» مورد بحث ماست.
این خطی که به «قطب شمال» میرسد، به ستاره «جدی» تماس پیدا میکند؛ چون ستاره «جدی» در «فلک هشتم» است. این خط میخواهد از مرکز زمین عبور کند برود تا «فلک نهم»؛ خب از «فلک هشتم» هم رد میشود. از «فلک هشتم» رد میشود، به کجا در «فلک هشتم» برخورد میکند؟ به ستاره «جدی» برخورد میکند؛ چون ستاره «جدی» درست مقابل قطب شمال زمین است.
از قطب شمال «فلک نهم» بگیرید تا قطب شمال زمین، یک خط است، یک خط کشیده میشود و عبور میکند میآید تا قطب جنوب زمین، از قطب جنوب زمین هم عبور میکند میآید تا قطب جنوب عالم. این خط با ستاره «جدی» موافق است، یا ستاره «جدی» موافق است با «خط نصف النهار» و ستاره «جدی» موافق با قطب هم هست.
حالا عبارتی که ما دیروز خواندیم توجه کنید: «جدی» واقع است بر نقطه شمالیه؛ نقطه شمالی که موافق با «خط نصف النهار» و موافق با قطب است. با توضیحاتی که عرض کردم معلوم شد چطور آن نقطه شمالیه و به تبع، ستاره «جدی» موافق با «خط نصف النهار» است و موافق با قطب است؛ یعنی قطب زمین یا قطب عالم، فرق نمیکند.
«قطب» که در اینجا گفته شده، عبارت است از قطب زمین یا قطب عالم، که نوعاً قطب زمین را میگویند، ولی فرق نمیکند. خب مطلبی که دیروز باقی مانده بود با این توضیحی که عرض کردم تمام شد؛ دیگر بقیهاش را گفته بودم، فکر نمیکنم احتیاج به تکرار داشته باشد.
وارد بحث بعدی میشوم: «وَ أَيْضاً جَعْلُ النَّجْمِ الصَّغِيرِ». اشکال دومی است که مرحوم محقق اردبیلی میخواهد بر بعضی اقوال وارد کند.
پرسش: در آن مطلب بالا، خب اصحاب که ضمیمه کردند، آیا نخواستند بگویند یا این علامت است یا آن علامت؟
پاسخ: نگفتند «یا». اگر گفته باشند «یا» که باز هم مشکل دارد؛ گفتند علامت عراق این است به ضمیمه؛ که عرض کردیم مشکل پیدا میشود.
پرسش: منظورشان از ضمیمه چیست؟
پاسخ: ضمیمه یعنی جعل مشرق الاعتدال علی طرف الیسار و مغرب الاعتدال علی طرف الیمین؛ که ما طوری بایستیم که «مشرق اعتدال» طرف چپمان باشد، «مغرب اعتدال» طرف راستمان باشد و «جدی» پشت منکب راستمان باشد؛ که این را گفتیم نمیشود، در چنین حالتی «جدی» میافتد وسط کتف، وسط دو تا کتف، روی پشت منکب قرار نمیگیرد.
البته من مراجعه کردم، آن کسانی که ضمیمه میکنند، پشت سرش میگویند «جدی» بین الکتفین میافتد؛ خودشان این را میفهمند که بین الکتفین میافتد، تناقض نخواستند بگویند؛ ولی نمیشود جمع کرد. خودشان اعتراف دارند که در چنین حالتی که «مشرق اعتدال» را طرف چپ قرار بدهید، «مغرب اعتدال» را طرف راست قرار بدهید، حتماً «جدی» بین الکتفینتان میافتد؛ این را قبول دارند، ولی تعجب است که دارند جمع میکنند، ضمیمه میکنند.
البته در جامع المقاصد نقل کرده که این ضمیمه هست؛ من الان یادم نیست که خودش هم فتوا داده یا نه؛ ولی در حاشیه نسخه قدیم زبدة البیان ـ آن نسخههای سنگی ـ نوشته آن بعض الاصحابی که ضمیمه کردند: «هو الشیخ الطوسی نصیر الدین». چون پشت سرش نصیرالدین را آورده، معلوم میشود منظورش خواجه نصیر است.
اول که گفت الشیخ الطوسی، آدم فکر میکند همان شیخ الطائفه است؛ بعد که پشت سرش نصیرالدین را آورده، آدم میفهمد خواجه نصیر است. خب خواجه نصیر فحلی بوده در «هیئت»؛ اینجور مسائل باید از ذهنش غایب نمیمانده. حالا چطور این ضمیمه را کرده؟ عین عبارت خواجه نصیر در اختیار من قرار نگرفت که ببینم چهکار کرده است.
بررسی نجومی دب اصغر، بنات النعش و جایگاه ستاره جدی و نجم صغیر
خب، «وَ أَيْضاً جَعْلُ النَّجْمِ الصَّغِيرِ» عرض کردم اشکال دیگری است که بر بعضی اصحاب میخواهند وارد کنند، بر بعضی میخواهند وارد کنند؛ حالا شاید اصحاب هم نباشند، جزء عامه باشند؛ آن اشکال را میخواهیم مطرح کنیم.
«دب اصغر» که مرکب از هفت ستاره است، در قسمت شمال زمین قرار گرفته و شما این «دب اصغر» را همیشه در شمال مییابید. ستارهای دارد به نام «جدی» که در رأس قرار گرفته است. چهار تا ستاره بدنش را تشکیل دادهاند، بدنه را تشکیل دادهاند که اسم آن چهار تا ستاره را «نعش» میگذارند؛ مثل یک تابوت است، یک مربع تشکیل داده یا یک مستطیل تشکیل داده مثل یک تابوت، اسمش را میگذارند «نعش».
دو تا ستاره دیگر هم در دم این حیوان است، اسمش را میگذارند «فرقدان» که دو تا ستاره تقریباً پرنوری است، اسمش را میگذارند «فرقدان» و در فارسی به آن گفته میشود «دو برادران»، به آن دو تا ستاره. آن ستاره رأس را که «جدی» است و این دو ستاره دم را که «فرقدان» است، مجموعاً میگویند «بنات». آن چهار تا را هم میگویند «نعش»، مجموع این هفت تا را میگویند «بنات النعش». آنوقت این مجموعه را هم «دب اصغر» هم میگویند.
در بین «جدی» و «فرقدان» که دم این حیوان را تشکیل میدهد، یک ستاره کمنوری هست. البته این ستارههای چهارگانه را هم امروزه اسمگذاری کردهاند به حروف یونانی: آلفا، بتا و امثال ذلک، که اینها را تعیین کردهاند که کدام آلفا است، کدام بتا است؛ این چهار تا ستاره را هم اسمگذاری کردهاند، ولی خب قدیم اسمگذاری نشده بود.
یکی از این ستارهها که بین آن «جدی» و بین «فرقدان» قرار گرفته، ستاره کمنوری است، ستاره صغیری است. بعضیها معتقد شدند «ستاره قطبی» آن ستاره کوچک است، نه ستاره «جدی»؛ و ادعا کردند که ستاره «جدی» از «قطب شمال» گاهی منحرف میشود؛ چون حرکت میکند، وقتی حرکت کرد، جای اصلیاش را که به نظر ما در آنجا ثابت است از دست میدهد و وقتی از دست داد، از نقطه شمال بیرون میآید.
بالاخره دارد دور میزند دیگر؛ آنجا که هست نقطه شمال است، وقتی شروع میکند به دور زدن، از نقطه شمال بیرون میآید؛ ولی آن ستاره کوچک اینقدر حرکتش ضعیف است که به نظر میرسد همیشه ساکن است و همیشه او را ما در «قطب شمال» میبینیم؛ پس جا دارد که او را «ستاره قطب» بنامیم، نه «جدی» را.
البته توجه کنید، تصویر کنید در ذهنتان که آن هفت ستاره را که یکی در رأس قرار گرفته، پشت سر این رأسیه چهار تا هستند که حالت مستطیلشکل به خودشان گرفتند، پشت سر این چهار تا هم دو تا هست که مثل اینکه دم این حیوان را تشکیل میدهد؛ این را تصویر کنید. اگر روی آسمان فرض کنید و «جدی» را روی «قطب شمال» بگیرید، میبینید که این مابقی تقریباً آویزاناند؛ مابقی به نظر میرسد که آویزاناند روی آسمان.
وقتی این خود کل دب، کل این «دب اصغر» دارد دور میزند، این ستاره «جدی» در آن بالا قرار گرفته، فرض کنید دم پایین است؛ وقتی دارد دور میزند، این دم میآید طرف مثلاً راست، دوباره میرود بالا، بعد دومرتبه میآید طرف چپ، آخر سر میآید دوباره پایین؛ چون کل این ستارهها دارند دور میزنند، «ستاره قطب» که «جدی» است دور نمیزند، آن سر جایش ثابت است. تمام این شش تای دیگر دور این هفتمی میچرخند؛ خب پیداست که این دم یک وقتی پایین است، یک وقت طرف راست است، یک وقت بالاست، یک وقت طرف چپ است؛ این دارد دور میزند.
خب پس خود این «بنات النعش» دور میزند، ولی ستاره «جدی» دور قطب نمیزند؛ البته آنهم دور میزند، ولی چون در یک نقطه است، آدم فکر میکند که این حرکت نمیکند. بعضیها به جای ستاره «جدی» این ستاره کوچک را گفتند؛ گفتند این دور نمیزند، این سر جای خودش ثابت است، بقیه دور این میچرخند. نظر رایج در «هیئت» این است که شش تا ستاره دور آن «جدی» میچرخند؛ ولی نظر بعضیها این است که نه، شش تا ستاره دور آن ستاره صغیر میچرخند که بین «جدی» و «فرقدان» است. این را بعضیها گفتند.
نقد قطب بودن نجم صغیر به سه بیان و تطبیق بر عبارت کتاب
مرحوم محقق این مطلب را به سه بیان رد میکند. یک بیان این است که دایی خودم ـ محقق میگوید ـ میگوید دایی خودم در این زمان در «هیئت» بینظیر است؛ او به من گفته «ستاره قطب»، «جدی» است، آن ستاره کوچکه نیست و حرف او به خاطر عظمتی که در این علم دارد حجت است؛ پس این دلیل میشود بر اینکه کسانی که خلاف این گفتند باطل است. این یک بیان اولش.
بیان دومش این است که شبهای متعددی من خودم این «جدی» را و آن ستاره کوچک را کنترل کردم و دیدم که ستاره کوچک از اول شب چرخشش را شروع میکند و کامل میچرخد، چرخشش اصلاً مشهود است؛ اما ستاره «جدی» دیدم که تا نصف شب که تکان نمیخورد، از نصف شب یک ذره به اندازه یک ثانیه چقدر جابهجا میشود که به منزله این است که جابهجا نمیشود؛ فهمیدم ستاره «جدی» ستاره قطب است، نه آن ستاره کوچکی که آنها میگویند. خودم رصد کردم و دیدم. این هم بیان دومش.
بیان سوم این است که در کتب بگردید ببینید چه کسی ستاره کوچکه را «ستاره قطب» نامیده؟ هرجا بگردید، در کتب «هیئت» که تماماً ستاره «جدی» را «ستاره قطب» نامیدند، نه آن ستاره کوچکه را. در کتابهای فقهی هم فقط در شرح ارشاد زینالدین شهید ثانی شما مییابید که آن ستاره کوچک را «ستاره قطب» نامیده، بقیه ننامیدند. خب این تسمیه ستاره «جدی» به قطب که تسمیه رایج است، این هم دلیل میشود بر اینکه «ستاره قطب» همان «جدی» است، نه آن ستاره کوچک. این سه دلیل را ایشان میآورد که این قول را رد کند.
خب حالا این چه دخلی به «قبله» داشت؟ این بحث چه ربطی به «قبله» داشت؟ کسی گفته «ستاره قطب» آن است، کسی گفته «ستاره قطب» این است و ما هم حق را به آن اولیها میدهیم مثلاً؛ چه ربطی داشت؟ ربطش این است: «ستاره قطب» را ما باید در وقتی که میخواهیم «قبله» عراق را تشخیص بدهیم، پشت منکب راست قرار بدهیم؛ حالا اگر «ستاره قطب»، «جدی» باشد یک نتیجه داده میشود، اگر «ستاره قطب» آن کوچکه باشد یک نتیجه دیگر داده میشود؛ پس این بحث و این اختلاف در باب «قبله» دخالت دارد. پس اشکالی است در باب «قبله» که بعضیها گفتند «ستاره قطب» این است، او را پشت منکب قرار بده، بعضی گفتند آن است. این اختلاف هم در بین کسانی که دقیق خواستند تشخیص «قبله» بدهند، این اختلاف موجود است و ما حق را با کسانی میگیریم که «ستاره قطب» را همان «جدی» قرار دادند.
«وَ أَيْضاً جَعْلُ النَّجْمِ الصَّغِيرِ ... قُطْباً ... غَيْرُ وَاضِحٍ»؛ «غیر واضح» بعداً میآید، خبر است. قرار دادن نجم صغیری که «بَيْنَهُ» ـ «بینه» یعنی بین الجدی ـ «وَ بَيْنَ الْفَرْقَدَيْنِ» است، قرار دادن این نجم، «قُطْباً»؛ «قطباً» مفعول دوم «جعل» است. «لِكَوْنِهِ عِنْدَهُ» این دلیل جعل است؛ چرا این نجم صغیر را قطب قرار دادند؟ لکون این نجم صغیر «عنده»، یعنی عند القطب؛ چون نجم صغیر را عند القطب دیدند، گفتند «ستاره قطبی» آن «جدی» نیست، این نجم صغیر است.
«كَمَا يَظْهَرُ مِنْ كَلَامِ الْعَامَّةِ أَيْضاً» از کلام عامه هم ظاهر میشود؛ «ایضاً» نشان میدهد که در بین خاصه هم قائل دارد. «علامه» دارید؟ پاورقی ما اشاره کرده که «من کلام العلامة» درست نیست؛ بعضی نسخ «العلامة» دارند و کلا، «العلامة» درست نیست؛ چون علامه حاشیه بر کتاب محرر ندارد. اینجا عبارت بعضی نسخ این است: «من کلام العلامة علی ما رأیت فی حاشیته علی المحرر»؛ این محشی نوشته که علامه حاشیه بر محرر ندارد.
محرر کتابی است که فقیه شافعی نوشته به نام ابوالقاسم عبدالکریم بن محمد الرافعی القزوینی؛ کتابی است که در بین اهل سنت کتاب فقهی معروف و جاافتادهای است. حاشیهای بر آن محرر نوشته شده؛ ایشان ـ یعنی مرحوم محقق اردبیلی ـ میفرماید من در آن حاشیه محرر این مطلب را دیدم، که مربوط به عامه است. پس «کلام العلامة» که در بعضی نسخ آمده و «فی حاشیته» هم که در بعضی نسخ آمده باطل است؛ «کلام العامة» درست است و «فی حاشیة» درست است. این را پاورقی کتاب ما نوشته است.
«كَمَا يَظْهَرُ مِنْ كَلَامِ الْعَامَّةِ أَيْضاً عَلَى مَا رَأَيْتُ فِي حَاشِيَةٍ عَلَى الْمُحَرَّر»ِ. «جعل النجم» مبتدا است، «غَيْرُ وَاضِحٍ» که الان به آن رسیدیم خبر است. این «کما یظهر» یعنی کما یظهر این جعل من کلام العامة. این جعل غیرواضح است.
چرا غیرواضح است؟ به سه دلیل. دلیل اول: «عَلَى مَا سَمِعْتُ مِنْ بَعْضِ أَهْلِ هَذَا الْعِلْمِ»؛ «هذا العلم» یعنی «علم هیئت»؛ «الَّذِي هُوَ خَالِي» دایی خودم بوده، «الَّذِي لَا نَظِيرَ لَهُ الْيَوْمَ فِي هَذَا الْعِلْمِ» امروزه ماهرترین منجم است، در این علم که «علم هیئت» است نظیر ندارد.
«بَلْ يَقُولُ» همین دایی من که «إِنَّ الْقُطْبَ قَرِيبٌ مِنَ الْجُدَيِّ جِدّا»ً؛ «قطب»، نه «ستاره قطبی»؛ «قطب» یعنی همان «قطب عالم» یا قطب زمین، نزدیک به ستاره «جدی» است، نه نزدیک به این ستاره صغیر؛ پس این ستاره صغیر را «ستاره قطبی» نمینامیم، «جدی» را «ستاره قطبی» مینامیم. این دلیل اول بر اینکه آن جعل مذکور باطل است.
دلیل دوم: «وَ أَيْضاً شَاهَدْتُهُ كَمَا قَالَ» ستاره قطبی را دیدم همانطور که داییام میگفت؛ یعنی بعد از اینکه ایشان نقل کرد، من هم رفتم رصد کردم دیدم حق با اوست. «فَإِنِّي نَظَرْتُ وَ عَلَّمْتُ» نظر کردم و علامت گذاشتم، علامتی را؛ هم «ستاره قطبی» را نگاه کردم و علامتی گذاشتم، هم آن ستاره صغیر را ملاحظه کردم و علامت گذاشتم، هم ستاره «جدی» را.
«وَ رَأَيْتُ هَذَا النَّجْمَ الصَّغِيرَ» این نجم صغیر را دیدم که «يَتَحَرَّكُ كَثِيراً» این حرکتش کم نبود، زیاد بود، وَ «يَقْطَعُ دَائِرَةً كَبِيرَةً» دایره کبیرهای را طی میکرد؛ «وَ أَمَّا حَرَكَةُ الْجُدَيِّ فَكَانَتْ قَلِيلَةً جِدّاً وَ دَائِرَتُهُ أَقَلُّ مِنْ دَائِرَةِ ذَلِكَ النَّجْمِ» دایرهای که ترسیم میکرد کوچکتر بود از دایرهای که این نجم صغیر ایجاد میکرد. چقدر کوچکتر بود؟ «بِكَثِيرٍ»؛ «بکثیر» متعلق به «أقل» است؛ خیلی کمتر بود، اینقدر کمتر بود که نمیشد از آن تفاوتشان قطعنظر کرد.
«إِذْ رَأَيْتُهُ» یعنی رأیت ستاره «جدی» را «كَأَنَّهُ مَا يَتَحَرَّكُ» ـ «ما» نافیه است ـ گویا حرکت نمیکرد «مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ إِلَى نِصْفِهِ تَخْمِيناً»؛ «تخمیناً» مربوط به «ما یتحرک» است؛ تقریباً حرکت نمیکرد. نمیخواهیم بگوییم اصلاً حرکت نمیکرد، تقریباً حرکت نمیکرد.
«ثُمَّ تَبَيَّنَ» بعد که از نصف شب میگذشت، «تَبَيَّنَ لَهُ حَرَكَةٌ قَلِيلَةٌ» آشکار میشد یک حرکت قلیلی برایش. پس بالاخره آخر سر که نگاهش میکردی، حرکت قابلتوجهی نداشت؛ برخلاف آن ستاره کوچک که حرکت کامل داشت و دایره کبیرهای را طی میکرد. این هم شد دلیل دوم.
اما دلیل سوم بر اینکه این جعل باطل است: «وَ أَيْضاً كَلَامُ أَكْثَرِ الْأَصْحَابِ» خالی است که از آن ستاره کوچک را قطب بنامند؛ بیشتر میبینید «جدی» را قطب نامیدند، «ستاره قطبی» را اطلاق کردند بر «جدی»، نه اطلاق کرده باشند بر آن ستاره صغیر. «مَا رَأَيْتُ» این اطلاق را جز در «شَرْحِ الْإِرْشَادِ لِلشَّيْخِ زَيْنِ الدِّينِ رَحِمَهُ اللَّهُ» یعنی شهید ثانی. خب این هم اشکال دوم بود، تمام شد.
پس اشکال اولی که ما داشتیم، ضمیمه کردن «مشرق الاعتدال» و «مغرب الاعتدال» به علامت عراق بود؛ این اشکال اول. اشکال دوم این بود که نجم صغیر را «ستاره قطبی» قرار داده بودند به جای «جدی»؛ این هم اشکال داشت که توضیح دادیم.
اشکال سوم: نقد یکسان دانستن قبله خراسان با قبله عراق و کوفه
اشکال سومی که داریم درباره «قبله» خراسان است. درباره «قبله» خراسان نظری دادند که این به نظر ما بعید است؛ گفتند «قبله» خراسان مثل «قبله» کوفه، مثل «قبله» عراق مثلاً کوفه است. خراسان به معنای شهر مشهد نیست؛ خراسان یک ناحیه بوده سابق که شامل افغانستان، قسمت زیادی از افغانستان فعلی میشده؛ لذا وقتی شروع میکنند به شمردن شهرهایی که قبلهشان مثل کوفه است، میبینید سمرقند و بخارا را هم میشمارند؛ چون در خراسان قدیم بوده، الان دیگر جزء خراسان که به حساب نمیآید. بعضی شهرهای دیگر که غیر خراسان است، همه شمرده میشود، آنها که ردیف خراسان است.
من یک مطلبی را عرض بکنم و یک مطلبی که درباره «نصف النهار» باید میگفتم و یادم رفت، آن را هم ضمیمه کنم. این دو تا مطلبی که میخواهم بگویم با هم مناسباند، لذا مطلبی که فراموش شد در «نصف النهار» بگویم، الان یادم افتاد.
اگر شهرهایی روی یک «مدار» واقع بشوند ـ «مدار» را توجه داشتید که عرض کردم مدار زمین موازیاند با «خط استوا» ـ شهرهایی که روی «مدار» واقع میشوند، تماماً قبلهشان یکی است، قبلهشان فرق نمیکند، همه روی یک «مدار» واقع شدند. مثلاً فرض کن آنهایی که روی «مدار رأس السرطان» واقعاند، خب همهشان به سمت «قبله» واحد نماز میخوانند؛ به شرطی که همهشان شرقی باشند یا همهشان غربی باشند.
روی یک «مدار» واقعاند، همه هم شرقیاند؛ یا روی یک «مدار» واقعاند، همه هم غربیاند. خب شرقیها همه به یک سمت نماز میخوانند، غربیها مقابلاند، مقابل این شرقیها. اینها را دیگر من عرض میکنم، در نقشه و کره و اینها خودتان تصویر کنید، در ذهنتان تصدیق میکنید.
ـ این مطلبی که الان میخواهم عرض کنم، مطلبی است که درباره «نصف النهار» یادم رفت بگویم ـ تمام شهرهایی که روی یک «نصف النهار» واقعاند، ظهرشان با هم یکی است. یعنی از «قطب شمال» تا «قطب جنوب»، آن جاهایی که ظهر هست، هر شهری که روی این «نصف النهار» قرار گرفته، ظهرشان با هم یکی است. آن طرف زمین، طرف غرب، البته وقتی که این طرف ظهر است، آن طرف شب است، نصف شب است؛ حالا وقتی آن طرف میخواهد ظهر بشود، تمام شهرهایی که روی آن «نصف النهار» واقعاند، باز ظهرشان یکی است.
توجه میکنید که نصف النهاری که مثلاً از «قطب شمال» تا «قطب جنوب» نصف النهاری کشیده شده؛ خب قسمتهایی از این «نصف النهار» شهرهایی واقعاند که ظهر ندارند، شاید فعلاً همیشه شب باشد یا البته ظهرشان کم باشد، یک لحظه باشد. بعد شهرهایی واقعاند که البته ظهرشان آنجایی که من دارم عرض میکنم خود «قطب شمال» و اینهاست که حالا گاهی میگویند شش ماه شب است، شش ماه روز است؛ بعد یکخرده پایینتر که بیایند، جاهایی پیدا میشود که ظهرش یک لحظه است یا یکخرده بیشتر از لحظه است؛ زود خورشید طلوع میکند، زود هم غروب میکند. بعضی جاها روز خیلی کوتاه است.
حالا اینها فرق نمیکند؛ آن جاهایی که شب است هیچ، آن جاهایی که روز میشود، نیمروزشان ـ نیمروزشان که ما اسمش را میگذاریم ظهر ـ همه مساوی است؛ منتها ممکن است نیمروز یکی قبل و بعدش خیلی کم باشد یا قبل و بعدش یک ساعت دو ساعت باشد. پس همه شهرهایی که روی یک دانه «خط نصف النهار» واقعاند، نیمروزشان و ظهرشان مساوی است. این مطلبی بود که در «نصف النهار» باید گفته میشد، اصلاً ربطی به «قبله» نداشت، یک مطلب همینطوری بود که اگر هم گفته نمیشد، مشکلی درست نمیکرد.
خب حالا این مطلب روشن شد که شهرهایی که در یک «مدار» واقعاند، شرقیهایشان به یک سمت نماز میخوانند و غربیهایشان به سمت مقابل نماز میخوانند. کوفه با خراسان باید ملاحظه بشود. هر دو شرقیاند، نسبت به مکه هر دو شرقیاند؛ ولی آیا روی یک «مدار» واقع شدند یا اختلاف دارند؟ خراسان با کوفه مقداری تفاوت دارد.
هر دو از جنوب به سمت غرب منحرف میشوند، لذا قبلهشان نه جنوب است نه مغرب است، بلکه جنوب غربی است؛ هر دو درست است؛ ولی انحراف یکی بیشتر از انحراف دیگری است، چون هر دو روی یک «مدار» واقع نشدند. انحراف یکی بیشتر از دیگری است، بنابراین «قبله» هر دو را نمیشود یکی قرار داد.
دقیق، «قبله» هر دو یکی نیست. بله، هر دو به سمت جنوب غربی نماز میخوانند؛ به طور کلی میشود گفت هر دو به سمت جنوب غربی نماز میخوانند، ولی دقیق یک جور نماز بخوانند نیست؛ یکی انحرافش بیشتر است، یکی انحرافش کمتر است. به دلیل اینکه عرض کردم هر دو روی یک «مدار» واقع نشدند. درست است هر دو شرقیاند، ولی شرقی یکسان نیستند؛ پس قبلهشان نمیشود یکی حساب بشود. بنابراین بعید است که بگوییم «قبله» خراسان مثل «قبله» عراق است؛ ولی گفته شده است.
«ثُمَّ جَعْلُهُمْ قِبْلَةَ خُرَاسَانَ مَثَلًا مِثْلَ قِبْلَةِ الْعِرَاقِ كَالْكُوفَةِ بَعِيدٌ أَيْضاً»؛ «قبله» خراسان را مثل «قبله» عراق قرار دادند. «قبله» عراق را مثلاً فرض کن کوفه ـ چون «قبله» عراق شهرهایش فرق میکند ـ «قبله» خراسان را مثل «قبله» کوفه قرار دادند؛ این «بَعِيدٌ أَيْضاً».
خراسان یک منطقه وسیعی است عرض کردم، ولی در اینجا با کلمه «مثلاً» فهمانده که مرادش از خراسان، شهر خراسان است، همین شهر مشهد؛ چون اگر خراسان تنها بود، دیگر «مثلاً» نمیگفت. خراسان به عنوان مثال ذکر شده، سمرقند و بخارا و یک جاهای دیگر؛ چون گفتند اینها که عرض میکنمها، گفتند خراسان، سمرقند، بخارا؛ یعنی سمرقند و بخارا را جزء خراسان حساب نکرده، جدا حساب کرده؛ معلوم میشود خراسان را منطقه نگرفته، شهر گرفته؛ و الا سمرقند و بخارا داخل در منطقه خراسان هست، مرو و اینها داخل در منطقه خراسان هست.
اینکه میگوید خراسان، مرو، سمرقند، بخارا و اینها، اینها را بر هم عطف میگیرد، معلوم میشود مرادش از خراسان، منطقه خراسان نیست؛ و الا اینها جدای از هم نبودند، همه با هم منطقه خراسان بودند. اینکه اینها را از هم جدا میکند معلوم میشود منظورش شهر خراسان است. در بعضی نوشتهها شما میبینید جدا کردند. اینجا هم میبینید میگوید «خُرَاسَانَ مَثَلًا» منظورش شهر خراسان است، یعنی شهر مشهد.
چرا بعید است که «قبله» خراسان مثل «قبله» کوفه باشد؟ «لِأَنَّهُ شَرْقِيٌّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْكُوفَةِ مِنْ مَكَّةَ». این «من» را که اضافه میکنند در عربی، به جای اضافهای است که ما در فارسی میکنیم: «شرقی مکه» است؛ آنها میگویند: «شرقی من مکة». دقت بکنید در فارسی میگوییم: این قسمت، شرقی مکه است؛ اضافه میکنیم. در عربی میگویند: «شَرْقِيٌّ مِنْ مَكَّةَ».
خراسان شرقی من مکة «بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْكُوفَةِ»؛ یعنی به سمت مشرق بودنش بیش از به سمت مغرب بودنش است؛ یعنی روی یک «مدار» واقع نیستند، بیان کردم مطلب را. خراسان با کوفه روی یک «مدار» واقع نیستند که دقیق قبلهشان یکی بشود. بله، قبلهشان به طور کلی هر دو سمت جنوب غربی نماز میخوانند؛ ولی کدام قسمت از جنوب غربی؟ جنوب غربی خیلی منطقه وسیعی است؛ کدام قسمت؟ در کدام نقطه؟ نقطهشان یکی نیست؛ پس به دقت، قبلهشان یکی نمیتواند باشد.
تثبیت و یقینی بودن قبله چهار شهر اسلامی به واسطه فعل معصوم
«مَعَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ»؛ «مع أنهم یقولون» یعنی گفتند «قبله» کوفه، «قبله» خراسان، «قبله» بصره، «قبله» مدینه، این چهار تا «قبله» تعیینشده است و هیچکس نمیتواند با آن مخالفت کند. حتی اگر منجم بسیار قوی بیاید بگوید محاسبات من اقتضا میکند که «قبله» خراسان، مدینه، کوفه، بصره طرف دیگر است، باید به او گفت تو اشتباه میکنی.
دلیلش این است: در مدینه، محراب پیغمبر «قبله» بوده و خود پیغمبر آنجا نماز میخواندند؛ «زویت له الأرض» یعنی دور شد زمین و ایشان «کعبه» را دیدند و روی «کعبه» ایستادند و محراب ساختند. یعنی محراب پیغمبر در مدینه، محرابی است درست رو به «کعبه»؛ چون معصوم بوده و بهخصوص که داریم در نقل داریم که «زویت له الأرض»، ارض کنار رفت، زمین کنار رفت، ایشان «کعبه» را مشاهده کردند، محرابشان را رو به «کعبه» ساختند. این مال مدینه.
در کوفه، محراب را حضرت امیر ساختند؛ معصومی که خبر داشته ـ البته بر ایشان نرسیده که «زویت له الأرض»، ولی بالاخره ایشان هم از همین قبیلاند ـ بعد هم امام حسن و امام حسین هر دویشان در آن «قبله» نماز خواندند؛ این را دیگر نمیشود رد کرد. خودشان ساختند و دو تا امام هم بعداً نماز خواندند در آن.
«قبله» بصره را هم نمیشود رد کرد. «قبله» بصره را حضرت امیر نساختند، ولی در آن مسجد نماز خواندند وقت جنگ جمل؛ اگر «قبله» مقبولشان نبود، نماز نمیخواندند؛ پس «قبله» بصره هم امضا شده است. مسجدی در خراسان داریم ـ ببینید اطلاق خراسان دارد میشود بر مشهد ـ مسجدی در خراسان داریم که امام رضا در آن مسجد نماز خواندند؛ «قبله» آنجا هم تضمین شده است، امضا شده است.
این چهار تا «قبله» گفتند امضاشده است و تغییر نمیکند، هیچکس هم نمیتواند عوضش کند؛ مگر اینکه وضع محراب به هم بخورد و ما گمش کنیم؛ مسجد را خراب کنند، محراب را دوباره بسازند، جور دیگر بسازند که ما وضع قبلی را نداشته باشیم؛ آنوقت میتوانیم بگوییم تغییر کرده؛ و الا اگر همان وضع قدیم باقی بماند، حق نداریم بگوییم «قبله» غیر از این است، «قبله» همان است که اینها نماز خواندند. در کوفه همین وضع است، در خراسان هم همین وضع است.
این «مَعَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ قِبْلَتَهَا يَقِينِيَّةٌ إِذْ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ صَلَاةُ الْمَعْصُومِ فِيهِ بِتِلْكَ الْقِبْلَةِ» این همین مطلبی که عرض کردم اشاره است؛ در حالی که فقها میگویند «قبلتها یقینیة»، یعنی «قبله» خراسان یقینی است؛ زیرا ثابت شده به «تواتر» که معصوم در خراسان به همان قبلهای که در خراسان تعیین شده نماز خواندند.
خب «قبله» یقینی است، دیگر شکی دربارهاش نیست، دیگر لازم نیست آن علامتی را که در کوفه گفتند ما در مشهد به کار ببریم؛ چون مشهد «قبله» دارد، قبلهاش مشخص است. «مَعَ أَنَّهُمْ» یعنی «قبله» خراسان مشخص است، دیگر لازم نیست از علامت کوفه استفاده بشود که بعد ببینیم حالا مطابق کوفه هست یا مطابق کوفه نیست.
خب ظاهراً نمیتوانیم بقیهاش را بخوانیم، وقتمان تمام شد؛ انشاءالله میگذاریم برای بعد.