90/09/02
بسم الله الرحمن الرحیم
نقد ضمیمه کردن مشرق و مغرب - اعتدال به علامت قبله عراق /کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام /کتاب صلاة /نقد ضمیمه کردن مشرق و مغرب - اعتدال به علامت قبله عراق
نقد ضمیمه کردن مشرق و مغرب اعتدال به علامت قبله عراق
صفحه ۱۰۶، سطر بیستم: «وَ أَيْضاً مَا نَعْرِفُ وَجْهَ ضَمِّ الْأَصْحَابِ مَشْرِقَ الِاعْتِدَالِ وَ مَغْرِبَهُ إِلَى عَلَامَةِ الْعِرَاقِ»[1]
بحث در «قبله» داشتیم و اینکه ادله «قبله» مجمل است و از این اجمال خواستیم کشف کنیم که شریعت در باب «قبله» وسعت قائل شده و سخت نگرفته است. اما بعضیها گفتند که اجمال ادله و کمی ادله، دلیل بر تسامح شارع در این امر نیست؛ بلکه شارع دقت کرده، منتها چون تعیین «قبله» به توسط «علم هیئت» ممکن بوده، احتیاجی ندیده که بیش از این دلیل اقامه کند؛ انسانها را و مکلفین را به بحث در «هیئت» ارجاع داده و با این ارجاع به «هیئت»، از بیان دقیق مطلب بینیاز شده است. ما این را اشکال کردیم، چندین اشکال بر آن وارد کردیم.
بعد حالا اشکالات دیگری هم داریم که این اشکالات به طور کلی داریم وارد میکنیم، کاری به «علم هیئت» نداریم. نمیخواهیم بر «علم هیئت» اعتراض کنیم یا بر کارایی داشتن یا نداشتن «هیئت» بحثی کنیم؛ میخواهیم بیان کنیم که بعضی اصحاب اعمالی انجام دادهاند که ما برایمان این اعمال مشکل است، یا نظراتی دارند که نظراتشان را نمیتوانیم موافقت کنیم، برایمان واضح نیست یا بعید است. از جمله اینکه میبینیم در علامت «قبله» عراق اضافه کردند «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» را و به نظر ما این اضافه کردن، علامت را از علامت بودن بیرون میآورد و علامت را عوض میکند.
علامت اهل عراق این است که «جدی» را پشت منکب چپشان قرار بدهند و اضافه کردن «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» باعث میشود که علامت این باشد که «جدی» بین دو کتف قرار داده بشود. خود علامتی که تصریح شده، جعل الجدی است خلف المنکب؛ اما اگر ما «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» را اضافه کنیم، لازم میآید که علامت، جعل الجدی خلف بین الکتفین باشد؛ خلف منکب نباشد، بین الکتفین باشد و این باعث میشود که علامت عوض بشود. پس اضافه کردن علامت را و این اضافه کردن مزاحمت درست کرده، این برای ما روشن نیست.
تبیین مفهوم مشرق، مغرب، اعتدالین و انقلابین در علم هیئت
توضیح مطلب: مشرق و مغرب، اطلاق مختلف دارد. به هر شهری که در شرق شهر دیگر قرار گرفته باشد میگویند مشرق، یا به هر قطعه از زمینی که نسبت به زمین دیگر شرقی باشد میگویند مشرق. این یک اطلاق است که اطلاق شرق نسبی است، مشرق نسبی است، یا مغرب هم همینطور. اما یک اطلاق رایجی برای مشرق و مغرب هست که دیگر این نسبی نیست: آخرین بلاد معمور به سمت مشرق را میگویند مشرق؛ آخرین بلاد معمور در غرب را میگویند مغرب.
یعنی اگر کره زمین را ملاحظه کنیم، یک جا در قسمت شرقی زمین دیگر آبادی نیست، مثلاً دریاست؛ در قسمت غربی هم همینطور، آبادی تمام میشود. آن جایی که آبادی در طرف مشرق تمام میشود به آن میگویند مشرق، آنهم که در طرف مغرب تمام میشود به آن میگویند مغرب؛ که مشرق و مغربی که الان داریم مطرح میکنیم، مشرق و مغرب زمین به حساب میآید، نه مشرق و مغرب یک بلد خاص.
مشرق و مغرب بلد خاص روشن است: آنچه که قبل از این بلد باشد، آفتاب در او قبل از این بلد طلوع کند، میشود مشرق این بلد؛ آنی که آفتاب در آن دیرتر غروب میکند، میشود مغرب؛ آنی که زودتر طلوع میکند، میشود مشرق. این روشن است.
اما یک اصطلاح دیگر داریم غیر از این اصطلاحی که عرض کردم که در آن اصطلاح گاهی میگوییم «مشرق اعتدال»، گاهی میگوییم «مغرب اعتدال». این را باید توضیح بدهیم یعنی چه؟ دیروز ما «معدل النهار» را توضیح دادیم؛ گفتیم «دایره عظیمه»ای است که از «فلک نهم» شروع میکند و تا مرکز زمین و عمق زمین ادامه پیدا میکند.
این یک دایره سطحی است که محیطش خط است. البته عرض کردیم فرضی هم هست. این دایره طوری در زمین وارد میشود که زمین را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم میکند؛ تقسیم به شرقی و غربی نمیکند، تقسیم به شمالی و جنوبی میکند که تصویرش کردیم دیروز، توضیح دادیم مثل «خط استوا» میماند، یعنی همان ادامه «خط استوا» است، یا «خط استوا» ادامه آن است.
بعد یک «منطقة البروج» هم داریم که «منطقة البروج» آنهم «دایره عظیمه» است، ولی محیطش خط نیست، محیطش کمربند است، مثل کمربند میماند؛ یعنی پهنا دارد، این دایره پهنا دارد، اینطور نیست که به صورت یک خط باشد. آنوقت این «منطقة البروج» که در «فلک هشتم» است، با «معدل النهار» که از «فلک نهم» به بعد ادامه پیدا میکند، تلاقی میکنند؛ روی هم منطبق نمیشوند. تلاقیشان هم به این صورت نیست که یکی عمود بر دیگری باشد؛ یکی نسبت به دیگری اریب است، کج است.
این سوسمارها عکسشان را دیدید که دهنشان را باز میکنند؟ آن فک پایینش افقی میشود، فک بالایش عمودی نمیشود، اریب و کج روی آن فک پایین قرار میگیرد. وضع «محدد الجهات» با «منطقة البروج» هم همینطور است که یکی به صورت افقی قرار دارد، دیگری به صورت اریب و مایل روی او واقع شده و در دو نقطه همدیگر را قطع میکنند، در دو نقطه ملاقات دارند؛ همانطور که این فک بالا و فک پایین این حیوان در دو نقطه با هم ملاقات دارند. نقطه ملاقات را یکیاش را میگویند «اعتدال ربیعی»، یکیاش را میگویند «اعتدال خریفی».
خورشید را عرض کردم دیروز که در «منطقة البروج» نیست، ولی محاذی «منطقة البروج» است؛ دائماً در تمام طول سال محاذی «منطقة البروج» است و قهراً عرضش صفر است. خورشید در بهار از همان نقطه تلاقی که اسمش «اعتدال بهاری» است، در محاذی آن نقطه است؛ در بهار محاذی آن نقطه است.
بعد از آنجا که رد میشود، در قسمت شمالی «منطقة البروج» وارد میشود؛ تا شش ماه در قسمت شمالی است. اول مهر که اول پاییز است، محاذی آن نقطه تلاقی دیگر قرار میگیرد که ما اسمش را «اعتدال خریفی» گذاشتیم. بعد از «اعتدال خریفی» که بگذرد، میرود در قسمت جنوبی «منطقة البروج» و شش ماه هم در قسمت جنوبی «منطقة البروج» است و بعدش دوباره اول بهار میرسد به «اعتدال ربیعی».
آنوقت آن شش ماهی که در قسمت شمالی «منطقة البروج» است، در نیمکره شمالی بهار و تابستان است و برعکس، در نیمکره جنوبی پاییز و زمستان است. آن شش ماه دیگری که محاذی قسمت جنوبی «منطقة البروج» است، در جنوب زمین بهار و تابستان است و در شمال زمین پاییز و زمستان است.
خب توجه میکنید که اول بهار خورشید محاذی نقطه «اعتدال ربیعی» است و در این هنگام شب و روز مساوی است. در اول پاییز هم محاذی «اعتدال خریفی» است و باز هم شب و روز در آن زمان مساوی است؛ علت اعتدال هم همین است.
بعد در زمانهای بعد خورشید اعتدال پیدا میکند تا برسد به سه ماه از «اعتدال خریفی» گذشته؛ در آن هنگام وارد «انقلاب صیفی» میشود؛ «انقلاب صیفی»، یعنی نقطهای که اسمش را میگذاریم «انقلاب صیفی». از «انقلاب صیفی» که میگذرد، دیگر وارد تابستان است تا میآید دوباره به خریف میرسد، «اعتدال خریفی»؛ سه ماه از «اعتدال خریفی» که بگذرد، به «انقلاب شتوی» میرسد. مثلاً دو تا نقطه، یکی در وسط فک اسفل و یکی در وسط فک اعلای آن سوسمار ملاحظه کنید، «انقلاب شتوی» و «انقلاب صیفی» همان دو نقطه است، وقتی دهانش را باز کرده است.
تبیین مشرق و مغرب اعتدال بر اساس مدارات زمین و حرکت خورشید
پرسش: این فاصله خورشید بالا و پایین است که این فصلها به وجود میآید؟ بین دو اعتدال؟
پاسخ: مال همین است. بله. اینها البته نظرهای قدیم است که امروزه هم از نظر محاسبات قبولش دارند؛ یعنی محاسباتی که قدیم داشتند با محاسباتی که جدید دارند تفاوتی ندارد، محاسبهشان درست بوده است.
خب، «مشرق اعتدال» به مشرقی گفته میشود ـ یعنی مربوط به زمانی است ـ که خورشید از «اعتدال ربیعی» طلوع کند و در همان هنگام، مغرب هم «مغرب اعتدال» است؛ یعنی میشود گفت خورشید در «خط استوا»، روی «خط استوا» طلوع میکند؛ این میشود «مشرق اعتدال». «مغرب اعتدال» هم همینطور، روی «خط استوا» غروب میکند.
حالا به تعبیر دیگری میتوان این مطلب را بیان کرد و آن اینکه روی زمین یک «دایره عظیمه»ای کشیدیم، دایره فرضی به نام «خط استوا» که درست کمر زمین است، وسط زمین است. بعد به موازات همین دایره، دوایر دیگری کشیدیم که اسمشان را «مدارات» میگذاریم. این «مدارات» هرچه به سمت قطب میآیند کوچکتر میشوند تا آن «دایره قطبیه» که آن دیگر خیلی کوچک است. یک «مدارات» هم در زیر «خط استوا» داریم که آنها هم مدارات جنوبیاند.
در هر درجه فرض کنید که مداری کشیده باشند. ۹۰ درجه از «خط استوا» که بالا میروید، مداری هست به نام «مدار رأس السرطان». ۹۰ درجه که پایین میآیید از «خط استوا»، مداری هست به نام «مدار رأس الجدی»؛ نه «جُدَی»، «جَدی».
خورشید در ابتدای بهار، روی «خط استوا» طلوع میکند و روز بعد یک درجه میآید بالاتر، روی مدار بعدی طلوع میکند؛ تا ۹۰ روز که بگذرد ـ یعنی سه ماه که بگذرد ـ روی «مدار رأس السرطان» طلوع میکند. آنوقت در این فاصلهای که میرود، در یک روز در این سه ماه، روی شهرهای وسط این فاصله مستقیم میتابد و در وقت ظهر، شاخص سایه ندارد.
مثلاً فرض کن در شهری که... شهر مدینه مثلاً؛ در شهر مدینه یکخرده پایینتر از «رأس السرطان» است، یا... بله، مثل اینکه درست روی «رأس السرطان» است، آنطور که حالا یادم است، در ذهنم است. مکه در بین «رأس السرطان» و «خط استوا» است. خورشید وقتی دارد میرود سمت بالا، یک روز سر ظهر مستقیم میتابد روی مکه و در آن هنگام شاخص سایه ندارد.
دوباره ۹۰ روز دیگر طول میکشد تا برگردد به سمت «خط استوا». در این ۹۰ روز هم دوباره یک بار این شهرهایی که سر راهش هستند، سایه شاخص معدوم میشود. در باب تشخیص وقت دارید که مکه در سال دو بار سایه شاخصش منتفی میشود؛ علت این است که سر راه خورشید قرار گرفته است. مدینه ظاهراً سالی یک بار است، چون سر «مدار رأس السرطان» است؛ آنطور که یادم میآید، یک شهرهایی مثل مدینه اگر اینطور باشند، آنها یک بار در سال سایهشان نیست میشود.
بعضی قسمتهایی که بالای «رأس السرطان»اند مثل ماها، سایه شاخصمان هیچوقت منتفی نمیشود؛ همیشه سر ظهر یک مقدار سایه داریم. سایهمان هم به سمت شمال است، چون خورشید این طرف است، سایهاش به طرف شمال است. بعد ۱۸۰ روز که میگذرد، دومرتبه خورشید برمیگردد روی «خط استوا» میتابد. در آن هنگام دوباره شب و روز مساوی میشوند.
این دفعه دیگر میآید پایین، یعنی میرود طرف «رأس الجدی». سه ماه طول میکشد تا برسد به «رأس الجدی»، یک روز روی «رأس الجدی» میتابد، دوباره برمیگردد بالا. ۱۸۰ روز هم این مسیر را طی میکند تا دومرتبه برمیگردد روی «خط استوا». این ۳۶۰ روز، ۱۸۰ روزش در رفت و برگشت به سمت «رأس السرطان» است، ۱۸۰ روزش هم در رفت و آمد به سمت «رأس الجدی» است.
پس ۳۶۰ مشرق و ۳۶۰ مغرب داریم؛ چون ۱۸۰ روز رفت و برگشت این طرف است، ۱۸۰ روز هم رفت و برگشت این طرف است؛ در هر روز روی یک مدار میتابد؛ پس مشرقش ۳۶۰ تا و مغربش ۳۶۰ تا. یا اگر بخواهید تکراریها را حساب نکنید، ۱۸۰ تا؛ ۱۸۰ تا مشرق دارد، ۱۸۰ تا مغرب دارد؛ چون میرود دوباره برمیگردد. یک بار رفتش ۹۰ تاست، برگشتش هم ۹۰ تاست؛ شما اگر بخواهید اینها را جدا حساب کنید میشود ۱۸۰ تا، جدا حساب نکنید میشود ۹۰ تا. دوباره در پایین که میآید، ۹۰ تا میرود، ۹۰ تا برمیگردد؛ این هم اگر دو تا حساب کنیم میشود ۱۸۰ تا؛ ۱۸۰ و ۱۸۰ میشود ۳۶۰. اگر دو تا حساب نکنید، یکی حساب کنید، میشود ۹۰ و ۹۰، ۱۸۰.
بالاخره ۱۸۰ تا مغرب و ۱۸۰ تا مشرق داریم، یا بفرمایید ۳۶۰ تا مشرق، ۳۶۰ تا مغرب داریم. اینکه در قرآن میگوید ﴿رَبُّ الْمَشَارِقِ وَ الْمَغَارِبِ﴾[2] به این حمل شده است؛ که بعضیها میگویند مگر چند تا مشرق و مغرب داریم که ﴿رَبُّ الْمَشَارِقِ وَ الْمَغَارِبِ﴾؟ جواب این است که ۱۸۰ تا یا ۳۶۰ تا. از اینجا هم داریم ﴿رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ﴾؛[3] تفسیر کردند به مغرب الشتاء و الصیف، مشرق الشتاء و الصیف. حالا با آن مشرقینش کار نداریم، بر آن ﴿رَبُّ الْمَشَارِقِ وَ الْمَغَارِبِ﴾[4] عرض میکنم.
خب، آن وقتی که خورشید روی «خط استوا» میتابد، مشرقش «مشرق اعتدال» است، مغربش هم «مغرب اعتدال» است. پس به بیان دیگر «مشرق الاعتدال» و «مغرب الاعتدال» معلوم شد: یک بار توضیح دادیم محاذی با «اعتدال ربیعی» و «خریفی» است، میشود «مشرق و مغرب اعتدال»؛ یک وقت هم عرض کردیم که محاذی «خط استوا» است، یعنی روی «خط استوا» میتابد و این «مشرق الاعتدال» و «مغرب الاعتدال» است.
فرقی هم بین این دو تا بیان نیست؛ یعنی مآلشان یکی است، بیان فرق میکند: یک بار آن «منطقة البروج» با «معدل النهار» را ملاحظه کردیم، یک بار هم مدارهای روی زمین را ملاحظه کردیم؛ و الا مطلب یکی بود. پس «مشرق الاعتدال» و «مغرب الاعتدال» روشن شد به دو بیان.
تعارض معیار قرار دادن مشرق و مغرب اعتدال با قرار گرفتن جدی در خلف منکب
بعد از اینکه این مطلب روشن شد، باید توضیح بدهیم که اگر ما طوری بایستیم که «مشرق اعتدال» دست چپمان باشد و «مغرب اعتدال» دست راستمان باشد، شمال پشت سرمان قرار میگیرد، جنوب جلوی رویمان قرار میگیرد. ستاره «جدی» که شمال است، بین کتف ما واقع میشود؛ در «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال». یعنی وقتی من دست چپم را به سمت «مشرق اعتدال» قرار دادم و دست راستم را به سمت «مغرب اعتدال» قرار دادم، شمال پشت سرم واقع میشود و چون ستاره «جدی» درست نقطه شمال است، او بین دو کتف من واقع میشود و جنوب جلوی من است.
اگر برعکس کردیم ـ که الان به عکسش احتیاج نداریم ـ یعنی دست راستمان به سمت «مشرق اعتدال» بود و دست چپمان به سمت «مغرب اعتدال» بود، شمال روبهرویمان است، جنوب پشت سرمان؛ که در کتب جغرافی نوعاً این را میگویند. نوعاً برای تشخیص شمال و جنوب میگویند مشرق را طرف راست قرار بده، مغرب را طرف چپ قرار بده، آنوقت شمال مقابلت است، جنوب پشت سرت.
در جغرافی اینطوری میگویند؛ ولی در باب «قبله» که ما میخواهیم توضیح بدهیم، چون «جدی» را میخواهیم پشت سرمان قرار بدهیم و شمال را میخواهیم پشت سرمان قرار بدهیم، دیگر مشرق را دست راست نمیگیریم، مشرق را دست چپ قرار میدهیم. مشرق دست چپ است، مغرب دست راست است؛ آنوقت شمال میشود پشت سر و جنوب میشود روبهرو.
در حالتی که «مشرق اعتدال» طرف چپ ما و «مغرب اعتدال» طرف راست ما باشد، «جدی» که قطب است درست میافتد وسط دو تا کتف، دو تا کتف. اما در مشرقهای دیگر غیر «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال»، چون یک مقدار انحراف پیدا میکنیم، ممکن است «جدی» بیفتد خلف منکب، بین کتفین نیفتد.
تطبیق اشکال ضم مشرق و مغرب اعتدال بر عبارت کتاب
پس در «مشرق اعتدال»، «جدی» حتماً باید ـ اگر «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» را معیار قرار بدهیم، دست راستمان را به «مشرق اعتدال» قرار بدهیم و... به «مغرب اعتدال» قرار بدهیم و دست چپ را «مشرق اعتدال» ـ در چنین حالتی حتماً «جدی» میافتد بین کتفین. در مشرقها و مغربهای دیگر که دیگر «مشرق و مغرب اعتدال» نیست، «جدی» جابهجا میشود؛ ممکن است بیاید خلف منکب، حالا منکب ایسر یا منکب ایمن. اینها همه با توضیحاتی که دادم تقریباً روشن میشود.
خب، توجه کردید که اگر «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» معیار بشود، «جدی» بین المنکبین است، بین الکتفین است؛ بین الکتفین، بین المنکبین هم بگویید اشکال ندارد، بین الکتفین است. دیگر خلف منکب نیست، «جدی» خلف منکب نیست، بلکه بین الکتفین است.
خب، حالا توجه کنید بعد که این مطلب روشن شد، ما میگوییم که «قبله» عراق به این صورت تعیین میشود که «جدی» خلف منکب ایمن باشد؛ این علامتی است که برای «قبله» عراق گفتند: «جدی» را خلف منکب ایمن قرار بده و بایست نماز بخوان، قبلهات همان است، یا جهت قبلهات، جهت کعبهات همان است. بعد اضافه میکنند بعضیها که «مشرق اعتدال» را طرف چپ قرار بده و «مغرب اعتدال» را طرف راست قرار بده. اشکال ما این است که در این هنگام «جدی» دیگر خلف منکب ایمن نمیافتد، بین الکتفین میافتد. چطور شما بین این دو تا علامت دارید جمع میکنید؟
مرحوم اردبیلی دارد اینجا اشکال میکند و اینطور میفرماید، میگوید که ضمیمه کردن «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» به علامت عراق برایمان مشکل است؛ چطور ضمیمه کردید؟ «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» را معیار قرار بدهیم، آن «جدی» میافتد بین الکتفین؛ «جدی» را خلف منکب قرار بدهید، یک وضع دیگر پیش میآید؛ این دو تا با هم جمع نمیشوند. چطور این دو تا را با هم دارید جمع میکنید؟
اگر «جدی» را بین المنکبین قرار بدهید، «قبله» عراق میشود جنوب، درست جنوب؛ در حالی که «قبله» عراق جنوب نیست، «قبله» عراق جنوب غربی است، نه جنوب. به همین جهت است که شما باید به سمت مغرب یکخرده متمایل بشوید؛ وقتی به سمت مغرب متمایل شدید، آن ستاره «جدی» دیگر بین کتفتان نمیافتد، بین کتفین نمیافتد، روی منکب میافتد. پس «قبله» عراق جنوب نیست، جنوب غربی است.
بعد میفرماید شاید، شاید در بعضی از شهرهای عراق بتوانیم بگوییم که «قبله» جنوب است؛ آنوقت این معیار قرار دادن «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» مشکل ندارد. این هم اشکال دیگری است که مرحوم مقدس به آن اشاره میکند.
عبارت را توجه کنید؛ صفحه ۱۰۶، سطر بیستم: «وَ أَيْضاً مَا نَعْرِفُ»[5] «ما»، مای نافیه است. «مَا نَعْرِفُ وَجْهَ ضَمِّ الْأَصْحَابِ مَشْرِقَ الِاعْتِدَالِ وَ مَغْرِبَهُ» این را ضمیمه کردند «إِلَى عَلَامَةِ الْعِرَاقِ»؛ ما وجه ضمیمه را نمیفهمیم. این را مرحوم محقق کرکی در جامع المقاصد این کار را کرده است، جلد ۲، صفحه ۵۵.
یعنی این کار انجام شده «مَعَ أَنَّ الظَّاهِرَ» در حالی که ظاهر این است که «قبله» عراق «لَيْسَتْ نُقْطَةَ الْجَنُوبِ»؛ «قبله» عراق نقطه جنوب نیست، در حالی که اگر معیار را «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» بگیریم، «قبله» عراق میشود نقطه جنوب. نفهمیدیم که چرا اصحاب این معیار را ضمیمه کردند، در حالی که ظاهر این است که «قبله» عراق اینچنین نیست.
این «مَعَ أَنَّ الظَّاهِرَ» دارد اشکال میکند؛ یعنی این دو تا با هم جمع نمیشوند: از طرفی «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» را معیار بگیرید، از طرفی بگویید نقطه جنوب «قبله» عراق نیست؛ چون اگر شما «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» را معیار گرفتید، «قبله» میشود نقطه جنوب. از یک طرف میگویید این مشرق و مغرب معیار است، از یک طرف هم میگویید نقطه جنوب «قبله» نیست؛ این دو تا با هم جمع نمیشوند.
«كَمَا يَظْهَرُ مِنَ الْمُشَاهَدَةِ فِي مَكَّةَ» مشاهده کنیم در مکه، همین وضع درست میشود که نقطه عراق، که «قبله» عراق جنوب نیست؛ چون مکه در جنوب عراق واقع نشده، در جنوب غربی عراق واقع شده؛ مگر بعضی شهرها، که ممکن است بعضی شهرها را داشته باشیم که مکه درست جنوب آن بعضی شهرها واقع شده باشد.
«وَ تَعْيِينِ الْجُدَيِّ خَلْفَ الْمَنْكِبِ» این «و تعیین» را توجه کنید عطف است بر «المشاهدة»: «كَمَا يَظْهَرُ مِنَ الْمُشَاهَدَةِ» و کما یظهر من «تَعْيِينِ الْجُدَيِّ خَلْفَ الْمَنْكِبِ». یعنی چون «جدی» را گفتند باید خلف منکب واقع شود، ما نمیتوانیم «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» را معیار قرار بدهیم.
«كَمَا يَظْهَرُ» یعنی اینکه نقطه جنوب «قبله» عراق نیست، یا به تعبیر دیگر «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» معیار نیست، این ظاهر میشود اولاً از مشاهده، ثانیاً از اینکه تعیین کردند «جدی» را خلف منکب؛ یعنی برای علامت عراق گفتند «جدی» باید خلف منکب باشد، نگفتند «جدی» بین الکتفین باشد؛ در حالی که اگر «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» معیار باشد یا نقطه جنوب «قبله» باشد، «جدی» خلف منکب نمیافتد، بلکه بین الکتفین میافتد.
«مَعَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ» همین کسانی که تعیین کردند که «جدی» باید خلف منکب باشد، «يَقُولُونَ حِينَ كَوْنِهِ عَلَامَةً» در آن وقتی که «جدی» را علامت قرار میدهند ـ نه «جدی» را به ضمیمه «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» ـ وقتی که «جدی» را علامت «قبله» قرار میدهند، میگویند «هُوَ» ـ «هو» یعنی «جدی» ـ «وَاقِعٌ عَلَى النُّقْطَةِ الشِّمَالِيَّةِ»؛ «جدی» بر نقطه شمال واقع شده است، یعنی اگر شما از «جدی» خطی بکشید به زمین، به قطب شمال زمین میرسید، خط مستقیم.
«الَّتِي يُوَافِقُ خَطَّ نِصْفِ النَّهَارِ وَ الْقُطْبَ» یعنی نقطه شمالی که موافق «خط نصف النهار» و قطب است؛ یعنی «خط نصف النهار» از روی آن نقطه شمالی میگذرد. قطب هم که همان نقطه شمالی است؛ این را باید توضیح داد، توضیحش را عرض میکنم.
«فَيَكُونُ حِينَئِذٍ» ، «فیکون» ضمیرش به «جدی» برمیگردد؛ یعنی فیکون این «جدی»، «حِينَئِذٍ» یعنی حین ضم «مشرق الاعتدال» و «مغرب الاعتدال»، یا حینی که نقطه جنوب را «قبله» عراق قرار بدهید ـ عرض کردم فرق نمیکند ـ یکون این «جدی» «بَيْنَ الْكَتِفَيْنِ» نه خلف منکب. خب پس اشکال وارد شد.
از «فَكَأَنَّهُ» میخواهد توجیه کند. «فَكَأَنَّهُ» ضمیرش برمیگردد به آن ضم اصحاب؛ ضم «مشرق اعتدال» و «مغرب اعتدال» گویا «بِالنِّسْبَةِ إِلَى بَعْضِ الْبُلْدَانِ» باشد. شهرهای عراق نوعاً قبلهشان با قرار دادن «جدی» خلف المنکب معلوم میشود؛ اما قرار دادن «جدی» بین الکتفین شاید مربوط به بعضی بلدان باشد؛ یعنی ضمیمه کردن «مشرق الاعتدال» و «مغرب الاعتدال» و معیار قرار دادن «مشرق الاعتدال» و «مغرب الاعتدال» شاید نسبت به بعضی بلدان عراق باشد، نه همه عراق. قسمتهای زیادی از عراق قبلهشان با قرار دادن «جدی» خلف منکب ایمن روشن میشود.
خب مطلب تمام شد. حالا «خط نصف النهار» و قطب را باید توضیح بدهم، ظاهراً وقت برای توضیحش نیست؛ این را انشاءالله جلسه آینده توضیح میدهم و تکمیل میکنم بحث را.