90/08/28
بسم الله الرحمن الرحیم
عمومیت حکم استقبال قبله /کتاب الصلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب الصلاة /عمومیت حکم استقبال قبله
عمومیت حکم استقبال قبله و تبیین مراد از شطر المسجد الحرام
صفحه ۱۰۳، سطر سوم: ثم أشار إلى وجوب ذلك على كل مكلّف في كل مكان بقوله تعالى:[1] ﴿وَ حَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ﴾.[2]
عرض کردیم که در این آیه سه مطلب داریم: یکی عملی که پیغمبر انجام دادند قبل از اینکه وحی به ایشان برسد؛ دوم، بیان وظیفه ایشان؛ سوم، بیان وظیفه دیگران. دو مطلب اول و دوم را گفتیم، رسیدیم به مطلب سوم.
مطلب سوم این است که رو کردن به سمت کعبه که وظیفه پیغمبر قرار داده شد، در ذیل آیه وظیفه کل مردم در کل مکانها قرار داده میشود و گفته میشود که همه باید قبلهشان را کعبه قرار بدهند.
بعد میفرماید که در آیه اشاره شده که قبله باید به طرف مسجد باشد. از آمدن معنای طرف و ذکر مسجد به جای بیت، استفاده میکنیم که خواسته قبله را وسیع قرار بدهد. اولاً بیت نفرموده، مسجد فرموده که بزرگتر از بیت است؛ ثانیاً طرف را مطرح کرده که به طرف مسجد بخوانید، نه اینکه درست بر مسجد متوجه بشوید، به طرف مسجد متوجه بشوید.
این دو تعبیر که یکی مسجد به جای بیت است و دیگری تعبیر به طرف، یعنی معنای طرف، و الا طرف در عبارت نیست، شطر در آیه بود، طرف در آیه نبود. تعبیر به مسجد و تعبیر به طرف، نشان میدهد که خواسته در قبله سعه درست کند، نخواسته ضیق به وجود بیاورد.
بعد یک سؤالی میکنند و این سؤال را جواب میدهند: وقتی که مرحوم محقق از این دو تعبیر، یعنی تعبیر به مسجد و تعبیر به شطر سعه استفاده میکنند، کسی به ایشان ممکن است اعتراض کند و بگوید که خب اگر خداوند تعبیر به حرم میفرمود که سعه بیشتر فهمیده میشد؛ اگر کعبه در واقع قبله است و تعبیر به مسجد به خاطر این است که فهمانده شود که قبله وسیع است، خب میتوانید بگویید کعبه در واقع قبله است، خدا تعبیر به حرم بکند تا سعه بهتر فهمیده شود، چون حرم وسیعتر از مسجد است. اگر منظور تفهیم سعه بود، این منظور با تعبیر به حرم بهتر افاده میشد، چرا خداوند تعبیر به حرم نفرمود؟
این سؤال را اینطور جواب میدهد: که اگر تعبیر به حرم میفرمود، گمان میشد که قبله شخص بعید، همان حرم است. قبله کسی که داخل حرم است خب مسجد است و کعبه، اما قبله شخص بیرون خود حرم است؛ و به خاطر اینکه فکر نشود که قبله حرم است، تعبیر به حرم نفرمود. البته این را خود ایشان بعداً بیان میکنند که چون شطر هست، اگر حرم ذکر میشد، ما میگفتیم به سمت حرم؛ شطر یعنی طرف دیگر، یعنی سمت.
وقتی میگفت شطر الحرم، خب معنایش این بود که به طرف حرم. وقتی به طرف حرم گفته میشد، قبله شخص بعید هم مشخص میشد. البته به طرف حرم را خود ایشان بعداً با یک تأویلی نه که حالا قبول میکند، بالاخره محتمل قرار میدهد. پس در اینجا اگر حرم گفته میشد، چون کلمه شطر بود، مشکلی پیش نمیآمد، مگر اینکه بگوییم شطر الحرم کافی نبود؛ شطر بیت یا شطر کعبه کافی است، چنانچه قول مشهور ما هم همین است.
قول مشهور این است که کسانی که دور از مکه هستند، جهت کعبه برایشان قبله است، نه جهت حرم. اگر شطر الحرم میگفت یا خود حرم میگفت، گمان میشد که قبله کسانی که دور هستند حرم است یا جهت حرم است؛ در حالی که نه حرم قبله آن افراد دور هست و نه هم طرف حرم، بلکه طرف کعبه و جهت کعبه قبله است. اگر میفرمود حرم، کسی گمان میکرد که خود حرم یا جهت حرم قبله است؛ در حالی که نه حرم قبله افراد دور است، نه طرف حرم و جهت حرم. پس حرم گفته میشد مشکل داشت.
حرم نفرمود به خاطر این مشکل؛ و الا درست است که اگر حرم میفرمود سعه را بهتر افاده میکرد، ولی حرم را نفرمود به خاطر اینکه این ابهام را و این توهم را در پی داشت. بنابراین کلام مرحوم محقق کلام درستی میشود با این توجیهی که عرض کردم: که خود حرم را نفرمود، زیرا که حرم قبله افراد دور نیست. اشکال کردیم که شطر الحرم میشود، نه حرم؛ و شطر الحرم را شما بعداً محتمل قرار میدهید، اگرچه به آن اعتقاد ندارید ولی محتمل قرار میدهید.
جواب دادیم که شطر الحرم هم کافی نیست؛ چون به نظر اصحاب ما که شیعیان هستند، جهت کعبه ملاک است، نه جهت حرم. و اگر حرم ذکر میشد، شطر الحرم هم گفته میشد، باز هم کافی نبود؛ جهت کعبه که قبله انسانهای دور است فهمانده نمیشد، جهت حرم فهمانده میشد که جهت حرم هم قبله نبود. پس حرم را ذکر نکرد به خاطر اینکه این توهم پیش نیاید، ولو اینکه ذکر حرم آن فایده مذکور را داشته باشد.
بعد ایشان از این مبنا برمیگردد؛ میفرماید که قبله همان حرم است و آیه اگر حرم را ذکر نکرده نه به خاطر این است که حرم مرادش نبوده، بلکه حرم مرادش بوده و خواسته اشرف اجزاء حرم را ذکر بکند، که به جای حرم، مسجد را که اشرف اجزاء حرم است ذکر کرده؛ و اینجا کل را به نام جزء نامیده است.
یعنی به جای اینکه کل را بیان کند جزء را گفته، چون جزء، جزء اشرف است؛ و ما در بحث مجاز در علم بیان خواندیم که اگر کل را اراده کند، میتواند به جای کل جزء را بگوید، منتها جزء باید جزء رئیسی باشد. مثلاً میتواند به جای غلام بگوید رقبه، به جای شخص بگوید رقبه، چون رقبه جزء رئیسی است؛ نمیتواند بگوید انگشت، چون انگشت جزء رئیسی نیست.
انگشت را بر کل اطلاق نمیکنند، ولی رقبه را بر کل اطلاق میکنند. در اینجا هم مسجد جزء رئیسی حرم است؛ میتواند مسجد را بگوید و حرم را اراده کند. پس قبله همان حرم است، ولی مسجد به عنوان اشرف الاجزاء گفته شده و تسمیه کل شده به اسم جزء.
این احتمال را میدهد، دوباره این احتمال را تقویت میکند: که چرا مسجد گفته به جای حرم؟ زیرا خواسته بفهماند که حرم هم از نظر عظمت، حکم مسجد را دارد؛ تعبیر به مسجد کرده هم به خاطر اینکه از کل به جزء رئیسی تعبیر کرده باشد، هم به خاطر اینکه بفهماند که شرافت حرم به منزله شرافت مسجد است. تا اینجا تأیید میکند که حرم قبله باشد.
بعد احتمال بعدی را مطرح میکند که کاملاً برمیگردد؛ حتی مسجد را هم قبله نمیداند، نه حرم را که اوسع است، بلکه مسجد را که وسیع است، هیچکدام را قبله نمیداند، میگوید قبله خود کعبه است، خود بیت است. اگر مسجد را ذکر کرده، به جای جزء اسم کل را گذاشته؛ درست برعکس همانی که قبلاً میگفت.
میگفت حرم مراد است، اسم جزء را بر کل اطلاق کرده؛ حالا میگوید کعبه مراد است، اسم کل را بر جزء اطلاق کرده است. یعنی جزء را میخواسته تبیین کند، کل را به جای جزء گفته؛ کعبه در واقع قبله است و به جای کعبه کل را که مسجد است گفته است. این احتمالات را ذکر میکند و بر هیچکدام از احتمالات هم مستقر نمیماند.
بعد میفرماید که «علی التقادیر»[3] تفاوتی در وظیفه نیست؛ وظیفه تغییر نمیکند، حالا حرم قبله است، مسجد قبله است، کعبه قبله است، طرف اینها قبله است، فرق نمیکند؛ ما در روایات علامات داریم، آن علامات را باید رعایت کنیم. اگر علامات را رعایت کردیم رو به قبله ایستادیم، حالا میخواهد قبله حرم باشد، میخواهد مسجد باشد، میخواهد کعبه باشد.
پس ایشان در این عباراتی که حالا میخواهیم بخوانیم سه احتمال داد: یک احتمال این است که مسجد قبله باشد، بعد برگشت گفت حرم قبله باشد، بعد در پایان هم تأیید کرد که خود کعبه قبله باشد؛ هر سه را به عنوان قبله ذکر کرد. منتها خب در آیه دارد شطر، یعنی جهت؛ خود اینها قبله هستند برای اهلشان، شطرشان و جهتشان قبله است برای انسانهای دوری که در شهرهای دوردست زندگی میکنند.
ولی روشن نکرد که بالاخره مراد از قبله کدامیک از این سه مورد است: کعبه است؟ مسجد است؟ یا حرم است؟ تعیین نکرد و در پایان هم گفت «علی التقادیر» تفاوتی در قبله نیست. بالاخره ما قبله را باید از طریق علاماتی که در روایات ذکر شده تعیین کنیم و به علامات هم اگر عمل کردیم بالاخره رو به قبله هستیم، حالا قبله هر کدام از اینها باشد فرق نمیکند.
بعد هم توضیح میدهد که به علامات هم اعتماد کنید کافی است، به مقدماتی که در هیئت هم گفتند که از طریق عرض بلد استفاده کردن اکتفا کنید کافی است؛ که این انشاءالله توضیح داده میشود.
اقوال در معنای شطر المسجد الحرام و بررسی محدوده حرم
صفحه ۱۰۳، سطر سوم: ثم أشار إلى وجوب ذلك؛ «ذلك» یعنی تولّی، تولیة وجه، روی گرداندن به سمت کعبه، واجب است على كل مكلّف في كل مكان، چه نزدیک، چه دور. «بقوله»، اشاره کرد به قوله؛ «بقوله» متعلّق به «أشار» است. اشاره کرد به این مطلب بقوله تعالی که فرمود: ﴿وَ حَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ﴾،[4] که خطاب مربوط به مؤمنین است؛ اول خطاب به پیغمبر بود، حالا خطاب به کل مؤمنین است، کل مؤمنین در هر جا که هستند.
«و لعلّ في التعبير بالنحو والمسجد دون البيت دلالة على سعة أمر القبلة».[5] خداوند در این آیه تعبیر کرده هم به نحو، البته کلمه نحو هم همانطور که عرض کردم در آیه نیست، کلمه شطر است، منتها ما شطر را به معنای نحو قرار دادیم؛ شطر را به معنای نحو، سمت، طرف، جانب و اینها گرفتیم. البته بعضیها شطر را به معنای نصف هم قرار دادند، توجیه کردند که کعبه در نصف مسجد واقع شده است؛ یعنی از هر طرف که بیایید نصف مسجد را طی کنید به کعبه میرسید، از هر چهار طرف نصف مسجد را که طی کنید به کعبه میرسید، چون کعبه درست وسط مسجد است.
شطر که گفته منظورش کعبه بوده، با تعبیر نصف فهمانده است؛ یعنی نصف مسجد. نصف مسجد هم یعنی کعبه. به جای اینکه بفرماید کعبه، فرموده نصف مسجد؛ بعضی اینگونه گفتند، که البته تأیید هم نشده است.
ولی شطر را ایشان به معنای نصف نگرفت، همانطور که توجه کردید جلسه گذشته، شطر را به معنای نحو و جانب و اینها گرفت. حالا میفرماید: «ولعلّ في التعبير بالنحو»، یعنی تعبیر به شطری که به معنای نحو است، و همچنین در تعبیر به مسجد که فرمود: ﴿فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾.[6]
«دون البيت دلالة على سعة أمر القبلة»،[7] تعبیر به کعبه نکرد، تعبیر به مسجد کرد، شاید در این تعبیر دلالتی است بر وسعت امر قبله. خواسته بفهماند که قبله ضیّق نیست، قبله وسیع است؛ اختصاص به کعبه ندارد، مسجد هم میتواند قبله باشد، البته نه برای همه؛ کسانی که داخل مسجد هستند به فتوای ما مسجد برایشان قبله نیست، کعبه برایشان قبله است، به طوری که اگر رو به مسجد بایستند و رو به کعبه نباشند، رو به قسمتهایی از مسجد بایستند که کعبه نیست، گفتیم نمازشان صحیح نیست.
«وأنها»، یعنی دلالتی است بر وسعت امر قبله، و دلالتی است بر اینکه آن قبله، «الجهة الواسعة»؛ این «وأنها الجهة الواسعة» عطف بر «سعة أمر القبلة» است. دلالتی است بر وسعت امر قبله، و دلالتی است بر اینکه آن قبله، جهت واسعه است؛ البته برای کسانی که بیرون از مسجد باشند، برای کسانی که درون مسجد هستند خود کعبه قبله است.
«لا البيت كما هو للقريب»؛ قبله جهت واسعه است، نه اینکه بیت جهت واسعه باشد چنانچه بیت قبله است برای شخص قریب. شخصی که درون مسجد است و به کعبه نزدیک است، قبلهاش خود کعبه است؛ اما کسانی که قریب نیستند، قبلهشان جهت واسعه است. چون خواسته جهت واسعه را بفهماند، تعبیر به شطر کرده اولاً، تعبیر به مسجد کرده ثانیاً.
خب، چرا مسجد را انتخاب کرد برای شخص دور که جهت کافی است؟ فرقی نمیکند جهت مسجد باشد، یا جهت حرم باشد؛ چرا حرم انتخاب نشد؟
«واختيار المسجد دون الحرم مع أنها أدل»، با اینکه حرم ادلّ است... کتاب ما دارد «أنها أدل»، «أنّه» ندارید؟ شما «أنها» دارید؟ چون ضمیر به حرم مذکر برمیگردد، نه مؤنث. مگر اینکه به تعبیر عبارت بگوییم؛ یعنی عبارت حرم ادلّ است، ادلّ است یعنی بر جهت واسعه. حرم بر جهت واسعه دلالتش بیشتر از مسجد است؛ با وجود این حرم انتخاب نشد، مسجد انتخاب شد. چرا حرم با اینکه این فایده را دارد انتخاب نشد؟
«لئلا يتوهم كون الحرم قبلة للبعيد كما قيل»؛
پرسش: استاد، مکان مؤنث مجازی است دیگر؟
پاسخ: حالا بعداً ایشان همه را مذکر برمیگرداند، اینجا مؤنث برگشته است. همه را بعداً مذکر برمیگرداند؛ ضمیر «أنّها» را به جای دیگر نمیشود برگرداند، به حرم باید برگردد. عرض میکنم به تأویل عبارتِ حرم؛ چون بحث در این است که چرا ذکر نکرد حرم را، یعنی این عبارت را ذکر نکرد، چرا این کلمه را ذکر نکرد. به اعتبار کلمه و عبارت، ضمیر مؤنث آورده است؛ این دیگر بهترین توجیهی است که میشود کرد.
«لئلا یتوهم»، تا توهم نشود که حرم قبله است برای انسان بعید؛ یعنی برای انسانهایی که دور هستند و نزدیک کعبه نیستند حرم قبله است. کسی اینطور فکر نکند، چون حرم قبله بعید نیست؛ انسانهایی که درون حرم هستند ولی دور از کعبه هستند، قبلهشان جهت کعبه است، خود حرم نیست. برای اینکه کسی گمان نکند که خود حرم یا شطر حرم قبله است برای شخص بعید، حرم ذکر نشده است.
«على أنه يحتمل أن يكون المراد الحرم»؛ احتمال بعدی را طرح میکند که از احتمال قبلی میگذرد. در احتمال قبلی گفت حرم قبله نیست. در این احتمال بعدی میخواهد بگوید اصلاً مراد از مسجدالحرام که در آیه آمده خود حرم است؛ منتها به جای اینکه تعبیر کند به کل، تعبیر کرده به جزء، یعنی اسم جزء را بر کل گذاشته است. چون جزء، جزء رئیسی است اشکال ندارد که اسم جزء بر کل گذاشته شود.
«علی انه یحتمل ان یکون المراد»، یعنی مراد از مسجدالحرام که در آیه آمده، مراد حرم باشد؛ که در واقع حرم ذکر شده، منتها تعبیر به مسجد شده است. آن وقت میگوییم پس چرا تعبیر به مسجد شده است؟
«ويكون التعبير عنه باسم أشرف أجزائه»؛ یعنی از حرم، به اسم اشرف اجزائه. این «باسم أشرف أجزائه» خبر «یکون» است: یکون التعبیر عن الحرم باسم اشرف اجزائه. یعنی تعبیر به اسم اشرف اجزاء بوده است؛ تعبیر به مسجد بوده که اشرف اجزاء حرم است، ولی حرم اراده شده است.
«فيكون تسمية للكل باسم الجزء»؛ پس این تعبیر، تسمیه کل به اسم جزء خواهد بود، کل را که حرم است به اسم جزء که مسجدالحرام است نامیدید، یعنی جزء را فرموده ولی حرم را که کل است اراده کرده است.
«أو على أن حكمه حكم المسجد في وجوب التعظيم»؛ «أو علی» عطف بر «تسمیة للکل باسم الجزء» است: فیکون تسمیة للکل، یعنی فیکون التعبیر تسمیة للکل، یا فیکون التعبیر بنابر این است که بفهماند حکم حرم حکم مسجد است در وجوب تعظیم. چون خواسته بفهماند که حرم مثل مسجد است، به جای حرم تعبیر کرده به مسجد، تا با این تعبیر تساوی حکم را بیان کند که مسجد و حرم حکمشان مساوی است، هر دو را باید تعظیم کرد.
«ويؤيده»، یعنی یؤید اراده حرم از مسجد را، «وصفه بالحرام»؛ یعنی وصف مسجد به حرام. توصیف کرد مسجد را به حرام تا بفهماند وجوب تعظیم مسجد را، حرم را هم حرم نامیدند تا بفهمانند وجوب تعظیم حرم را؛ یعنی در هر دو ممنوع است کشتن، قتال؛ در هر دو ممنوع است بیرون کردن ملتجئ؛ در هر دو ممنوع است صید کردن و امثال ذلک. این تعظیم مربوط به هر دو هست، لذا آن را هم حرام نامیدند، این را هم حرام نامیدند.
این وصف مسجد به حرام برای این است که خواسته بفهماند که مراد من حرم است؛ قید حرام در مسجد آورده تا حرم را افاده کند، زیرا که حرام در مسجد با حرمی که اسم آن منطقه است به یک غرض نامیده شده، هر دو به غرض محرّم بودن: هم مسجد محرّم است در او قتال و بقیه، هم حرم محرّم است در او قتال و بقیه. خواسته وجوب تعظیم را بفهماند، هر دو را مقید کرده، هر دو را موسوم کرده به حرام؛ یکی را موسوم کرده به حرام، یکی را موسوم کرده به حرم، تا تعظیم هر دو را بفهماند.
پس «ويؤيّده» تأیید میکند این مطلب را که مراد از مسجد حرم است، یا «ويؤيّده» تأیید میکند این مطلب را که خواسته بفهماند حکم حرم حکم مسجد است، «ويؤيّده» تأیید میکند این را وصف مسجد به حرام. میتوانید این وصف را مؤید هر دو که عرض کردم بگیرید.
احتمال آخر را ذکر میکند، که از احتمالات قبل همه صرفنظر میکند. در احتمالات قبل یک احتمال این بود که مسجد قبله باشد، یک احتمال این بود که حرم قبله باشد، حالا احتمال سوم را ذکر میکند که اصلاً حرم قبله نیست، مسجد هم قبله نیست، خود کعبه قبله است. البته مسلماً کعبه قبله است منتها برای قریب. الان بحث در بعید داریم، چون همه را مطرح میکند: ﴿حَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ﴾،[8] خطاب به همه است، همه دارد مطرح میشود اعم از قریب و بعید؛ و بیشتر انسانها بعید هستند، کمتر قریب هستند.
بنابراین ما قبله را داریم جهت میگیریم، والا قبله در واقع خود کعبه است. اینکه ما میگوییم مسجد قبله است، کعبه قبله است، حرم قبله است، چون انسانهای دور را داریم مطرح میکنیم؛ و الا اگر انسان نزدیک مطرح شود، بدون احتمال مخالف میگوییم کعبه قبله است. مسجد را قبله نمیدانیم، حرم را هم قبله نمیدانیم؛ کسانی که نزدیک کعبه هستند حق ندارند به مسجد نماز بخوانند، حق ندارند به سمت حرم نماز بخوانند، آنها فقط باید به سمت کعبه نماز بخوانند.
پرسش: استاد، در مورد حرم محدودهاش...
پاسخ: محدودهاش گفتند چهار فرسخ در چهار فرسخ است، و علامت هم دارد.
پرسش: آنهایی که در حرم هستند این چهار فرسخ در چهار فرسخ به سمت کعبه باید نماز بخوانند؟
پاسخ: نه، اینطور نیست. کسانی که دور هستند، میتوانند به جهت کعبه نماز بخوانند ولو داخل حرم باشند. مهم این نیست که داخل حرم باشند. البته ما قولی از مجمع البیان نقل میکنیم که داخل حرم چه کنند، ولی رد میکنیم قولش را.
قول را رد میکنیم و به ابن عباس نسبت داده است، نسبت به ابن عباس را هم قبول نمیکنیم؛ ولی منظور ما این است که کسانی که نزدیک کعبه هستند باید به سمت کعبه نماز بخوانند. نزدیکها، قریب باید به سمت کعبه باشد؛ حالا قریب یعنی داخل مسجد است به طوری که کعبه را میبیند، یا داخل مسجد پشت ستون است، یا حتی بیرون مسجد است ولی بالاخره قریب به حساب میآید، آن عنوان قریب مهم است؛ نه اینکه مشاهده کعبه باشد، ممکن است پشت ستون قرار بگیرد و مشاهده کعبه نباشد، ولی با وجود این باید به کعبه نماز بخواند.
یا ممکن است بیرون مسجد باشد، ولی بتواند به سمت کعبه نماز بخواند؛ بالاخره باید قریب به حساب بیاید، آن کعبه قبلهاش است. اگر بعید بود، حالا بعید به هر که گفته میشود، این کعبه قبلهاش نیست، جهت کعبه قبلهاش است، ولو داخل حرم باشد. پس داخل حرم هم ممکن است بعید به حساب بیاید، چون چهار فرسخ فاصله دارد با کعبه.
چهار فرسخ در چهار فرسخ حساب کنید، فرض کنید که کعبه وسط واقع شود، از هر چهار طرفش چهار فرسخ. یا میگویند چهار فرسخ در چهار فرسخ؟ نه، از هر چهار طرف چهار فرسخ نمیشود؛ چهار فرسخ طول و عرض آن است و کعبه وسط واقع شده است. پس گویی دو فرسخ از این سو، دو فرسخ از آن سو. البته علامت دارد، حالا ما تعیین نکنیم، جایش را علامتگذاری کردهاند؛ دیوارکشی کردند، یا یک ستونی گذاشتند، دیوار نکشیدند به طور کامل، ستون گذاشتند. میگویند این علامت را جبرئیل گذاشته در زمان حضرت ابراهیم؛ یا حضرت ابراهیم گذاشته با تعلیم جبرئیل. بالاخره جایی است که تعیین شده، مَلَک تعیینش کرده و همینطور باقی مانده و تحفّظ شده است، اکنون هم آن ستون پیداست.
بررسی امارات شرعی و قواعد هیئت در تشخیص قبله
پرسش: این محدوده حرم تا آنجا...
پاسخ: محدوده حرم را تعیین کرده، بله.
پرسش: میقات پیش از آن است؟
پاسخ: میقات قبل از حرم است، ولی یک میقات هم در حرم داریم؛ مسجد تنعیم در حرم است، بیرون نیست، که البته شک دارند، بعضیها میگویند این میتواند میقات باشد، بعضیها میگویند نمیتواند.
«ويحتمل أن يكون التعبير عن البيت بالمسجد الحرام»؛[9] ممکن است مرادش بیت بوده ولی تعبیر کرده به مسجدالحرام، «تسمية للجزء باسم الكل». اینجا برعکس آن قبلی است؛ اسم کل را گذاشته روی جزء، جزء مرادش بوده ولی کل را اسم برده است.
«فيكون القبلة للقريب نفسه»، یعنی نفس بیت؛ «وللبعيد جهته»، یعنی برای انسان بعید، جهته، یعنی جهت البیت. «كما هو مذهب أكثر الأصحاب»؛ که عرض کردم مذهب این است، مذهبی که ما الان داریم، پیش ما مذهب اکثر اصحاب است، همین است که برای انسان قریب خود کعبه، و برای انسان بعید جهت کعبه؛ نه مسجد را دخالت میدهیم، نه حرم را دخالت میدهیم. آنچه که دخالت دارد در قبله کعبه است، حالا یا خود کعبه، یا جهت کعبه.
بعد ایشان بعد از اینکه احتمالات ثلاثه را ذکر میکند میفرماید: «وعلى التقادير لا تفاوت في القبلة المعينة للبعيد.» قبلهای که برای انسان بعید تعیین شده تفاوت ندارد؛ برای قریب مسلماً همان کعبه است، برای بعید حالا چه بگویید شطر حرم، چه بگویید شطر مسجد، چه بگویید شطر بیت، فرقی نمیکند؛ باید آن علامتهایی که در روایات تعیین شده رعایت کنید، یا آن علامتهایی که در شریعت تعیین شده، یا علامتی را که در هیئت تعیین کردهاند، که علامت هیئت را میفرماید عقلی، علاماتی که در روایات آمده میگوید نقلی.
بعداً اشاره میکند، میفرماید دلیل شرعی یا دلیل عقلی؛ مرادش از دلیل شرعی همان علاماتی است که در روایات ذکر شده، مرادش از دلیل عقلی همان مقدمات هیَوی است که عرض بلد را تعیین میکنند و از طریق عرض بلد قبله را معین میکنند، که جدول آن در کتابهای هیئت کشیده شده است، که جدول عرض بلاد است که فاصله بلاد را بیان میکنند و روشن میکنند که هر بلدی قبلهاش کدام طرف است؛ بعضیها مثلاً طرف مثلاً جنوب غربی، متمایل به کجا، اینها همه در جای خودش تعیین میشود، منتها به صورت جدولی بیان میکنند؛ نتیجه مقدمات را به صورت جدول در جای خودش تعیین میکنند، این را میگوییم دلیل عقلی. چون عقل است که با علم هیئت سروکار دارد و نتایج را از مقدمات استخراج میکند.
«وعلى التقادير لا تفاوت في القبلة المعينة للبعيد»؛ علی التقادیر یعنی بنابر این تقادیر مذکور، بنا بر این احتمالاتی که ذکر کردیم، در قبله بعید تفاوتی نیست، در قبلهای که برای شخص بعید تعیین شده تفاوتی نیست. چرا؟ چون به او علامت داده شده است، گفتند این علامت را رعایت کن قبلهات حاصل میشود.
«فإنها»، یعنی قبله شخص بعید، «مبنية إما على العلامات الموضوعة لها شرعاً»، دو خط بعد: «وإما على المقدمات الهيوية». قبله بعید مبنی بر یکی از این دو تا است: یا مبتنی است بر علاماتی که در شریعت ذکر شده، یا مبتنی است بر مقدماتی که در هیئت هست و نتایجی که از این مقدمات گرفته میشود.
علامات شرعی را ذکر میکنند، ولی مقدمات هیوی را ذکر نمیکنند؛ یکی از علامات شرعی را میگوید، ولی مقدمات هیوی را ذکر نمیکند، آن طولانی است، میگوید در کتبش تعیین شده، در کتب هیئت تعیین شده است. «فإنها»، یعنی قبله معینه برای بعید، یا مبنی است بر علاماتی که وضع شده برای قبله شرعاً، چنانچه فقها ذکرش کردهاند، «مثل جعل الجدي خلف المنكب الأيمن».
در ستارهها دو تعبیر داریم: یکی جُدَیّ، یکی جَدْی؛ هر دو تعبیر را داریم. جَدْی ستاره واحد نیست، مجموعه ستارهها است که مجموعه به شکل بزغاله است، جَدْی یعنی بزغاله و یکی از منطقة البروج است، یکی از بروج دوازدهگانه است که اسمش جدی است.
اما جُدَیّ یک ستاره است، که ستاره قطبی هم به آن میگویند. این ستاره در دُبّ اصغر قرار گرفته است؛ دبّ اصغر یک مجموعه ستارههایی است که بنات النعش گفته میشود، دبّ اصغر هم گفته میشود، به صورت خرس دیده شده، و لذا اسمش را گذاشتند دُبّ.
البته بقیه ستارهها حرکت دارند، این ستاره به نظر میرسد که حرکت ندارد؛ همیشه به سمت قطب شمال، یعنی همیشه قطب شمال دارد او را نشان میدهد. علتش هم این است که زمین دور خودش میچرخد، دور خودش که میچرخد قطبش به منزله ساکن است؛ گفتند قطب هر کرهای که بچرخد دور یک محور فرضی میچرخد، قطبش ساکن است، یعنی قطب نمیچرخد، همان جایی که هست هست.
این اجزاء دیگر جای خود را عوض میکنند، ولی قطب همان جایی که هست هست. لذا ستارهای که مقابل قطب است آن هم ساکن به نظر میرسد، ولو همه ستارهها دارند حرکت میکنند؛ ولی چون این مقابل قطب است همیشه شما این را مقابل قطب میبینید.
از قدیمالایامی که خداوند زمین را آفرید، ستارهها را هم آفرید، این مقابل قطب بود، حالا هم مقابل قطب است؛ در حالی که بسیاری از ستارهها جای خود را عوض کردهاند. مثلاً ستاره جوزا که یکی از صُوَر منطقة البروج است، گفته میشود به شکل دو بچه توأم است، دو کودک دوقلو که دست در گردن هم انداختند.
خب آن وقتی که این ستارهها دیده میشد و نامگذاری میشد به همین صورت بود، ولی خواجه میگوید در زمان ما فقط پای این دو کودک پیداست، بقیه ستارهها رفتند، حرکت کردند رفتند جای دیگر؛ دیگر الان جوزا نداریم، شکل جوزا نداریم، جوزا یعنی توأمان، شکل جوزا نداریم؛ اما چون قبلاً اسم این مجموعه را گذاشته بودند جوزا و منطقهاش همین قسمت بود، ما هم تحفّظ میکنیم، اسمش را میگذاریم جوزا.
پس بقیه ستارهها حرکت میکنند، اشکال به هم میریزند، ولی ستاره قطب حرکت نمیکند؛ نه اینکه حرکت نمیکند، به نظر میرسد که ساکن است به خاطر اینکه مقابل قطب است. این ستاره را میگویند ستاره جُدَیّ. این اسمش جُدَی است، جَدْی نیست. داریم که قبله اهل عراق این است که جُدی را پشت منکب چپشان قرار بدهند، بعد نماز را بخوانند.
داریم که اهل عراق، حالا اینجا نگفته، ولی در جای دیگر دارد که اهل عراق. بله: «اجعله علی یمینک و اذا کنت فی طریق الحج فاجعله بین کتفیک»؛ در عراق به طرف میگوید علی یمینک قرار بده، بعد اگر در مسیر حج رفتی «فاجعله بین کتفیک». که این روایتی است که حدود دو صفحه دیگر بعداً آن را میخوانیم انشاءالله. الان در اینجا داریم میگوییم که خلف منکب ایمن قرار بده. منکب کجا است؟ در آن اختلاف است که حالا این را از روی آن میخوانم.
توجه میکنید که اشخاص وقتی که ستاره را پشت منکب قرار میدهند، حالا چه شب باشد که ستاره را میبینند، چه شب نباشد که جایش را بلدند، روز هم بالاخره ستاره را نمیشود دید ولی آن وقت هم باید پشت منکب قرار بدهند، وقتی پشت منکب قرار دادند قهراً قطب شمال پشتشان میشود؛ قطب شمال که پشتشان شد، قطب جنوب مقابلشان میشود. قطب جنوبی که مقابل میشود، اندکی اگر درست بین کتف باشد جنوب مقابل میشود، اما اگر خلف منکبشان باشد درست جنوب مقابل نمیشود.
«مثل جعل الجدی خلف المنکب الایمن» منکب ایمن چیست؟ «وهو مجمع الكتف والعضد». مجمع کتف و عضد؛ عضد آن قسمت بالای دست است، که به آن بازو میگوییم. کتف آن استخوان پهنی است که قسمت بالای پشت قرار دارد، که هم طرف راست کتف داریم، هم طرف چپ کتف داریم. آنجایی که آن بازو به کتف متصل میشود منکب گفته میشود.
خب، آنجا با بین الکتفین فرق میکند؛ فاصله خیلی زیاد نیست، ولی وقتی ما ستاره را پشت منکب قرار بدهیم و یا پشت کتف قرار بدهیم، فاصله خیلی نیست، ولی آن طرف که به سمت کعبه است فاصله خیلی زیاد میشود.
شما وقتی که مثلاً رو به یک جای دوری میایستید، اگر یک ذره منحرف بشوید، یک ذره به اندازه یک میلیمتر، درست است، اکنون یک میلیمتر منحرف شدهاید، ولی آن طرف ببینید که انتهای این خطی که الان مقابل شما است کجا میرود. یعنی الان فرض کنید که رو به یک محلی ایستادید که آن محل دو فرسخ با شما فاصله دارد، بعد الان یک میلیمتر منحرف شدید، خطی که الان میرود چندین فرسخ با آن مقصدی که قبلاً روبهروی آن بودید فاصله پیدا میکند.
بنابراین اگر بگوییم ستاره را پشت منکب قرار بده یا بگوییم ستاره را بین کتفین قرار بده، با توجه به فاصلهای که بین ما و کعبه هست، ببینید به کعبه که میرسیم چقدر فاصله پیدا میکند. اگر ما ستاره را پشت منکب قرار بدهیم به جهت کعبه هستیم، اما اگر بین کتفین قرار بدهیم دیگر به جهت کعبه نیستیم؛ خیلی فاصله پیدا میشود. اینجا به نظر میرسد که خیلی ما کج نشدیم، ولی وقتی که این خطی را که به سمت کعبه کشیده میشود شما تعقیب کنید، میبینید در آن دوردست خیلی فاصله پیدا کردیم با کعبه یا جهت کعبه.
به این جهت گفته میشود که منکب با بین الکتفین خیلی فرق دارد، با اینکه فرقش خیلی نیست، ولی گفته میشود خیلی فرق دارد. لذا علما بعضیهایشان منکب را بین الکتفین معنا کردهاند، به آنان اشکال کردند؛ گفتند منکب به معنای بین الکتفین نیست. و اینجا دارد اشاره میکند به همین مطلب: «وهو مجمع الكتف والعضد»،
«ولكن قال المحقق الثاني هو الكتف»، بعضیها هم گفتند بین الکتفین؛ منکب را بعضی کتف گرفتند. عرض میکنم خود کتف هم درست نیست؛ چون فاصله بین منکب و کتف خیلی زیاد نیست، ولی آن طرف فاصله خیلی زیاد میشود.«وذلك غير ظاهر».
ببینید مرحوم محقق اردبیلی کلام محقق ثانی را قبول نمیکند، به خاطر اینکه فاصله خیلی زیاد است؛ لذا میگوید «وذلك»، یعنی نمیگذرد از نقصی که در کلام محقق ثانی هست، نمیگذرد. چرا؟ چون فاصله خیلی زیاد میشود. میگوید «وذلك غير ظاهر»، هم به حسب لغت؛ منکب را در لغت مراجعه کنید، میبینید که تفسیر به کتف نمیشود. هم به حسب شریعت؛ شریعت هم منکب را میخواهد معنا کند، تعبیر به کتف نمیکند، تعبیر به منکب میکند، تعبیر به کتف نمیکند. یعنی به خود دلیل هم مراجعه کنید میبینید کتف نگفته است؛ اگر کتف کافی بود که کتف میفرمود.
دلیل من همینگونه است؛ دلیل این است که شما وقتی منکبتان را به سمت آن ستاره قرار میدهید جهت قبله را دارید، کتف را قرار بدهید جهت قبله منحرف میشود. دلیل عقلی هم که بخواهید تنظیم کنید، میبینید که اجازه نمیدهد که کتف به سمت جدی باشد؛ میگوید منکب باید به سمت جدی باشد تا به جهت کعبه باشید.
پرسش: استاد، آن مقصود از امارات بین الکتفین...
پاسخ: نه، بین الکتفین را من عرض کردم، اینجا خود کتف منظور محقق ثانی است. عرض کردم بین الکتفین هم من یک جاهایی دیدم، حالا اگر حافظهام درست کار کرده باشد و اشتباه نکرده باشم.
«وإما على المقدمات الهيوية»، که عرض کردم «وإما على المقدمات الهيوية» عطف بر «إما على العلامات الموضوعة» است؛ یعنی ما قبله شخص دور را با علامات درست میکنیم، یا با مقدمات هیویه درست میکنیم. «كما بيّنها أهلها»، یعنی اهل مقدمات هیویه بیان کردند این مقدمات هیویه را،
«لكل إقليم إقليم»، برای هر اقلیمی بیان کردند؛ که هفت اقلیم داریم، برای هر هفت اقلیمی عرضی قائل شدند و از طریق عرض روشن کردند که قبله چگونه است. این را مختصراً من جلسه آینده توضیح میدهم، حالا وقت تمام شده است.
پرسش: شیخ بهایی...
پاسخ: شیخ بهایی تشریح الافلاک دارد، مختصراً بحث قبله را مطرح میکند، ولی کتابهای مفصلی هم داریم.