90/08/27
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی دلالت آیه مسابقه /کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب صلاة /بررسی دلالت آیه مسابقه
بررسی دلالت آیه مسابقه بر فوریت امر یا استحباب مسارعت در اوقات نماز
صفحه ۱۰۱، سطر اول: تذنيب: ﴿سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ﴾،[1] قيل تدل على أن المراد بالأمر الفور. [2]
در این تذنیب مطلبی را ذکر میکنیم، آیهای را طرح میکنیم که در مورد آن دو احتمال است: یک احتمال را ما قبول نداریم، احتمال دوم را تأیید میکنیم و احتمال دوم را ادامه میدهیم تا از آن نتیجهای گرفته شود که آن نتیجه مناسب مورد بحث ما است.
علت طرح این آیه در اینجا هم همان نتیجهای است که ما میگیریم؛ چون بالاخره ما در ذیل نوع دوم که مربوط به اوقات صلاة است داریم آیاتی را ذکر میکنیم. این ﴿سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ﴾[3] ربطی به اوقات صلاة ندارد، ولی ما برداشتی از این آیه میکنیم که این آیه را با آن برداشت مرتبط میکند به اوقات صلاة و وقتی مرتبط به اوقات صلاة شد جا دارد که در نوع ثانی ذکر شود، که اینها توضیح داده میشود و معلوم میشود انشاءالله.
بعضیها احتمال دادهاند که ﴿سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ﴾ اشاره باشد به یک قاعده اصولی؛ یعنی در اصول این مسئله مطرح است که آیا امر دلالت بر «فور» میکند، یا با «تراخی» هم سازگار است؟ گروهی مدعی شدهاند که دلالت بر «فور» میکند. آن کسانی که گفتند دلالت بر «فور» میکند، بعضیهایشان به این آیه تمسک کردهاند.
مغفرت را عبارت گرفتهاند از امتثال امر؛ چون منشأ مغفرت همین امتثال است. مغفرت امر خدا است، کار خدایی است، منتها در اختیار ما نیست؛ منشأ آن در اختیار ما است، یعنی امتثال امر. خداوند وقتی میفرماید سبقت بگیرید به مغفرت، یعنی سبقت بگیرید به امتثال امر؛ و الا مغفرت که دست ما نیست که بخواهیم به آن سبقت بگیریم.
آنچه که دست ما است امتثال امر است، پس معنای آیه این است که سبقت بگیرید به امتثال امر. و سبقت بگیرید به امتثال امر، یعنی امرها دلالت بر فور میکنند، شما هم سبقت بگیرید.
این احتمال اول است که از آیه استفاده کردهاند. مرحوم محقق میفرماید این مطلب از آیه ظاهر نمیشود؛ چون اگر بخواهد امر دلالت بر «فور» کند، نمیشود گفت دلالت «استحبابی» میکند، دلالتش حتمی است. یعنی اگر امری دلالت بر «فور» بکند، «فور» میشود حتمی؛ مدلول را نمیشود مثل حکم شرعی محتمل خلاف قرار بدهیم.
مثلاً وجوب، طرف مقابلش محتمل نیست و جایز نیست، یعنی ترک؛ اما در «استحباب»، طرف مقابل جایز هست. دلالت را نمیتوانیم بگوییم دلالت امری است که طرف مقابلش جایز است؛ دلالت به طور حتم دلالتی است بر مدلول. اگر امر دلالت کند بر «فور»، نمیتوانیم بگوییم «فور» خوبتر است، باید بگوییم فور حتمی است.
پس اگر از این آیه بخواهیم استفاده فور بکنیم، ﴿سَابِقُوا﴾ باید دلالت بر «وجوب» بکند، نه دلالت بر «استحباب». ﴿سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ﴾ یعنی واجب است که این کار را انجام بدهید، واجب است سبقت بگیرید؛ در حالی که مغفرت اختصاص ندارد به عملهای واجب، عملهای مستحب هم منشأ مغفرت هستند.
پس ﴿سَابِقُوا﴾ را نمیتوانیم حمل بر وجوب کنیم؛ زیرا که مدخولش که ﴿إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ﴾ باشد، اختصاص به واجب ندارد، هم در واجب هست، هم در مستحب هست. آن وقت نمیشود در مستحب حکم را حکم به وجوب کرد؛ نمیشود حکم کرد که مستحب را واجب است قبلاً بیاوری و سریع بیاوری. بلکه ﴿سَابِقُوا﴾ در اینجا باید حمل بر استحباب شود؛ اگر حمل بر استحباب شود، دیگر نمیتواند مدلولِ امر باشد. پس نمیتوانیم از این آیه استفاده کنیم که امر دلالت بر «فور» میکند.
اگرچه بیان اولی نشان داد که از آیه میتوان استفاده کرد «فور» را، ولی بیان دوم که ثابت کرد ﴿سَابِقُوا﴾ دلالت بر «وجوب» ندارد بلکه دلالت بر «استحباب» دارد، ثابت کرد که نمیتوانیم از این آیه استفاده کنیم دلالت امر بر فور را. پس چه باید بگوییم؟ پس احتمال اول رد میشود. وقتی احتمال اول رد شد، احتمال دوم را طرح میکنیم. احتمال دوم این است که مسارعت مستحب است. بر این احتمال دوم دو دلیل اقامه میکنیم و بعد هم از این احتمال نتیجه میگیریم. چون ما این احتمال دوم را قبول داریم، دو دلیل هم برایش اقامه میکنیم:
دلیل اول اینکه اینگونه عبارات در کلام عرب دلالت بر استحباب میکنند؛ پس مراد از این آیه این است که مسارعت مستحب است، چه در واجب، چه در مستحب. کارهایی که دستور داده شده است که انجام بدهید، اگر وقتش وسیع است، سرعت کنید زودتر انجام بدهید، نگذارید فوت شود، در اول وقت انجام بدهید. پس مسارعت را دارد مستحب میکند، هم در واجب، هم در مستحب.
این مسارعت هم همانطور که عرض کردیم مستحب است، دو دلیل بر استحبابش میآوریم: دلیل اول همین بود که گفتیم، که عرب از اینگونه عبارات استحباب میفهمد و عرفاً این کلام مفید وجوب نیست. مسارعت کنید، یعنی در کار موسّع مسارعت کنید؛ اگر مسارعت واجب بود، آن کار موسّع نمیشد، کار را مضیّق میکردند.
اگر واجب بود ما ساعت اول نماز بخوانیم و در ساعت بعدی این واجب فوت میشد، که نمیگفتند مسارعت کنید، میگفتند وقتتان این است، وقتتان ساعت اول است. یا فرض کنید در زمانی که چهار رکعت میتوانیم انجام بدهیم، اگر مضیّق بود واجبمان به همان زمان چهار رکعت، خب نمیگفتند مسارعت کنید، میگفتند در این وقت انجام بدهید. از اینکه گفتند مسارعت کنید معلوم میشود منظور این است که وجوب وسعت دارد، خوب است که شما مسارعت کنید.
پس کلام خودش نشان میدهد این مطلب را، که وجوب نیست؛ اگر وجوب بود، ضیق بود، مسارعت اصلاً موضوع نداشت، تا چه برسد به اینکه واجب باشد. پس ﴿سَابِقُوا﴾ در اینگونه موارد دلالت بر استحباب میکند، این بیان اول.
بیان دوم همانی است که عرض کردیم: که مغفرت شامل استحباب و وجوب هر دو میشود؛ هر دو منشأ مغفرت هستند، چه عمل واجب، چه عمل مستحب. آن وقت اگر ﴿سَابِقُوا﴾ را بخواهیم ناظر به وجوب بگیریم و دالّ بر وجوب قرار بدهیم، معنایش این میشود: در اعمال واجبه موسّعه و اعمال مستحبه موسّعه، در هر دو واجب است که زودتر انجام بدهید.
خود مستحب عملش واجب نیست، تا چه برسد سرعتش! پس نمیتوانیم ﴿سَابِقُوا﴾ را در اینجا حمل بر وجوب کنیم، حتماً باید حمل بر استحباب کنیم. این دو دلیل نتیجه میدهند که احتمال دوم درست است؛ که ﴿سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ﴾ کاری به قانون اصولی و قاعده اصولی ندارد که بخواهد ثابت کند دلالت امر بر فور را، بلکه یک حکم شرعی است، استحباب مسارعت را دارد بیان میکند. این احتمال دوم بود که اثبات شد.
از این احتمال دوم نتیجه میگیریم که نمازهای واجب و نمازهای یومیه، مستحب است که اول وقت خوانده شوند؛ چون اول وقت خواندن یعنی سرعت کردن و سرعت قرار شد مستحب باشد، سرعت و مسابقت قرار شد مستحب باشد، پس اول وقت خواندن مستحب است. نتیجهای که ما از این آیه میگیریم این است که نمازهای یومیه را که پنج تا هستند، همهشان را اول وقت انجام بدهیم. این قسمت اخیر که نتیجه ما بود، این آیه مذکور را مرتبط میکند به بحث ما.
بحث ما در نوع ثانی بود؛ در نوع ثانی گفتیم هم بحث در اصل وجوب نماز داریم، هم بحث در اوقات نماز داریم. بحث در اوقات در نوع ثانی مطرح میشد، حالا استحباب اول وقت هم مربوط به بحث در اوقات است، جا دارد که در نوع ثانی مطرح شود. این آیه را به این مناسبت در نوع ثانی مطرح کردیم.
خب، مطلب را جمع کنم. مطلب این شد که در مورد ﴿سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ﴾ دو احتمال هست: یکی اینکه این آیه اشاره دارد به آن قاعده اصولی و بیان میکند که امر دالّ بر فور است، و دوم اینکه این آیه استحباب مسارعت را بیان میکند؛ و ما این احتمال دوم را قبول کردیم با دو دلیل و از آن نتیجهای گرفتیم که آن نتیجه باعث ارتباط این آیه به بحث ما میشد.
بررسی آیه تحویل قبله و مفردات آن
صفحه ۱۰۱، سطر اول - تذنيب: ﴿سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ﴾، قيل تدل على أن المراد بالأمر الفور.[4]
بعضی گفتند این آیه دلالت میکند بر اینکه مراد به امر، «فور» است.
وذلك غير ظاهر؛ این برداشت ظاهر نیست. خود ایشان تعلیل میکند که چرا غیر ظاهر است، و من با استفاده از تعلیل ایشان توضیحی دادم که چرا غیر ظاهر است؛ چون اگر مغفرت عام است و شامل استحباب و وجوب هر دو میشود، نمیتوانیم ﴿سَابِقُوا﴾[5] را دالّ بر وجوب بگیریم. و اگر ﴿سَابِقُوا﴾ را دالّ بر «وجوب» نگیریم، نمیتواند بیان کند دلالت امر بر فور را؛ چون دلالت یک لفظ بر معنا دلالت حتمی است، دلالت راجح نیست؛ در حالی که ﴿سَابِقُوا﴾ دلالت بر حتم ندارد، دلالت بر «استحباب» دارد.
پس دلالت لفظ بر معنا دلالت حتمی است؛ اگر این ﴿سَابِقُوا﴾ بخواهد دلالت لفظ بر معنا را افاده کند، خودش باید دلالت حتمی داشته باشد و خودش دلالت حتمی ندارد، یعنی خودش دالّ بر وجوب نیست، دالّ بر استحباب است که توضیح دادم.
فإنه يحتمل؛[6] شأن این است احتمال دارد که گفته شود مراد از ﴿سَابِقُوا﴾[7] این بیان دوم است، احتمال دارد این معنا را اراده کنیم، آن وقت «إذا جاء الاحتمال بطل الاستدلال»؛ با وجود این احتمال دوم نمیشود به احتمال اول جزم پیدا کرد و از آن نتیجه گرفت.
فإنه يحتمل أن يقال المراد استحباب المسارعة؛[8] به چه دلیل میگویید مراد استحباب مسارعت است؟ دو بیان داریم. بیان اول: فإنه إنما يقال مثل هذا الكلام عرفاً إذا لم يكن واجباً. وقتی چیزی واجب نباشد اینگونه کلامی گفته میشود. عرض کردم برای چه، اینها را توضیح دادم؛ چون اگر چیزی واجب باشد وقت مضیّق پیدا میکند، یعنی اگر سرعت واجب باشد وقت این شیء مضیّق میشود، اگر وقت مضیّق شد میگویند در این وقت انجام بدهید، نمیگویند سرعت کنید؛ یعنی وسعتی نیست که از ما سرعت آن خواسته شود. فتأمل.
و يؤيده؛ بیان دوم است که میخواهیم با این بیان استحباب مسارعت را به دست بیاوریم: و یؤیده، یؤید این احتمال دوم را، دخول المستحبات أيضاً فيه؛ یعنی در این قول خداوند مستحبات هم داخل است. آن وقت نمیشود ﴿سَابِقُوا﴾[9] را که مربوط به مستحبات است حمل بر وجوب کنیم، حتماً باید حمل بر استحباب شود. اگر حمل بر استحباب شود، همین ادعای دوم میشود.
حالا نتیجه میخواهیم بگیریم: فتدل؛[10] این آیه با توجه به احتمال دوم دلالت میکند بر اینکه فعل عبادات را مستحب است اول وقتشان انجام بدهیم؛ عبادات را مستحب است در اول وقتشان انجام بدهیم و بیاوریم. پس آیه دلالت میکند بر استحباب اول وقت در صلوات یومیه.
كما تقدم؛ «ما تقدم» در کتاب ما صفحه ۹۲ بود، سطر یازدهم، یا دهم و یازدهم. وقتی ﴿إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا﴾[11] را معنا میکردیم، در معنای ﴿مَشْهُودًا﴾ گفتیم: «تشهده ملائكة الليل والنهار، هذا إن فُعلت في أول وقتها، ففيه إشارة إلى المبالغة في فعلها أول الوقت».[12] در نماز صبح اول وقت بودن را گفتیم، حالا در مابقی هم داریم اشاره میکنیم به اینکه اول وقت مستحب است؛ «کما تقدم»،[13] یعنی کما تقدم درباره نماز صبح تنها.
النوع الثالث: في القبلة، وفيه آيات، منها: اینجا دیگر نمیگوید «الاول، الثانی، الثالث»، میگوید «منها و منها». «منها»: ﴿قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ حَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ وَ مَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ﴾[14]
این آیه را بعد از اینکه مفرداتش را معنا کردم، جملةً هم معنا میکنم. مفردات را خود مرحوم اردبیلی معنا کرده، دیگر لازم نیست من مستقلاً عرض کنم؛ همان معنایی که ایشان گفته از رو میخوانم، بعد از اینکه معنا تمام شد برمیگردم آیه را به طور مجموعی معنا میکنم.
الرؤية هنا بمعنى العلم؛[15] در آیه داریم ﴿قَدْ نَرَى﴾،[16] ﴿نَرَى﴾ به معنای دیدن در اینجا نیست، به معنای عالم شدن است؛ ﴿نَرَى﴾ یعنی «نعلم».
«والتقلب التحول والتحرك في الجهات»[17] تقلب به معنای جوربهجور شدن، تحوّل و تحرّک در جهات است. وقتی که کسی صورتش را این طرف و آن طرف میکند، میگویند این وجهش را تقلب داد، یعنی جوربهجور کرد؛ به سمتی بود از آن سمت برداشت، به سمت دیگر قرار داد. رو به جهات مختلف کردن و صورت به جهات مختلف قرار دادن را میگویند تقلب وجه.
چون پیغمبر منتظر وحی بودند و میدانستند جبرئیل از آسمان نازل میشود و وحی را هم جبرئیل میآورد، پس میدانستند که وحی از آسمان میآید، مدام این طرف و آن طرف آسمان را نگاه میکردند که جبرئیل از کدام طرف دارد میآید، انتظار داشتند. آن وقت خداوند میفرماید ما آن ﴿تَقَلُّبَ وَجْهِكَ﴾[18] را دیدیم، یعنی دانستیم؛ دانستیم که تو مدام این طرف و آن طرف نظر میکنی و منتظر چه هستی، لذا وحی را فرستادیم و قبله را تعیین کردیم. «و التقلب، التحول و التحرك فی الجهات».[19]
«والقبلة هي الكعبة»؛ قبله را دو جور معنا کردهاند: یکی اینکه قبله کعبه است، دوم اینکه قبله جهت کعبه است. انسانهایی که نزدیک به کعبه هستند و کعبه را مشاهده میکنند قبلهشان خود کعبه است؛ یعنی نمیتوانند در مسجدالحرام طوری بایستند که از محل ایستادنشان خطی بکشیم به کعبه نخورد. اگر خطی کشیدیم از محل ایستادنشان مستقیم و به کعبه نخورد، معلوم میشود رو به قبله نایستادهاند.
آنها حتماً باید طوری بایستند که اگر از محل ایستادنشان تا کعبه خط مستقیمی بکشیم، این خط مستقیم به کعبه واصل شود. حالا فرق نمیکند، هر کدام از چهار طرف کعبه بایستند مهم نیست؛ مهم این است که باید رو به کعبه بایستند، رو به حقیقی کعبه.
اما کسانی که دور هستند و کعبه را نمیبینند، اینها نمیتوانند رو به کعبه بایستند؛ مگر حالا اتفاقی یک دفعه خط بکشیم از محل ایستادنشان ببینیم درست رسید به کعبه، ولی نوعاً اینطور نیست. به خصوص اگر صف جماعت طولانی ببندند که از محل کعبه، از مقدار کعبه و حجم کعبه بیشتر باشد، خب مسلماً بعضیهایشان خط از آنها بکشید به کعبه نمیرسد.
همهشان هم صاف بایستندها! اگر بعضیهایشان صاف بایستند و بعضیها یک خرده متمایل شوند، ممکن است همهشان را یک جوری خط بکشیم به کعبه برسند؛ اما اگر همهشان صاف بایستند، خب بعضیها آن هم بر حسب اتفاق ممکن است طوری ایستاده باشند که خط بکشید به کعبه برسند، ولی همهشان اینگونه نیستند، بعضیها به کعبه نمیرسند. به این جهت گفتند جهت کعبه کافی است.
درباره جهت هم اختلافی است که انشاءالله بعداً مطرح میکنیم؛ یعنی سمت کعبه بایستند، سمتی که کعبه در آن سمت است. مثلاً فرض کنید که اگر کعبه در شمال است، اینها رو به شمال بایستند، نه رو به جنوب و نه رو به مشرق و مغرب؛ به سمتی که کعبه هست بایستند، ولو آن سمت خیلی وسیع باشد. به همین مثالی که عرض میکنم، اگر کعبه در شمال این شهر ما واقع شده، ما به سمت شمال بایستیم، نه به سمت مشرق یا مغرب.
یا اگر سمت جنوب غربی ما است، که در واقع کعبه سمت جنوب غربی ایران است، ما به سمت جنوب غربی بایستیم؛ نه به سمت جنوب و نه به سمت غرب، بلکه به سمت جنوب غربی که بین الجنوب و المغرب است.
خب، پس برای شخصی که نزدیک کعبه است قبله همان کعبه است، و برای کسی که دور است قبله جهت کعبه است، جهت البیت است، نه خود بیت. پس قبله را وقتی میخواهیم تفسیر کنیم، با تفصیل تفسیر میکنیم، یکجور تفسیر نمیکنیم؛ برای آدم قریب یکجور تفسیر میکنیم، برای آدم بعید یکجور دیگر تفسیر میکنیم. اینجا هم ایشان میخواهد قبله را تفسیر کند، توجه کنید، دو جور تفسیر میکند:
«والقبلة هي الكعبة»، خود کعبه است؛ اما «للقادر على المشاهدة على سبيل العادة». این «علی سبیل العادة» مربوط به قادر علی المشاهده است. کسی که پشت ستون قرار گرفته، او هم علی سبیل العاده قادر بر مشاهده است، ولی مشاهده نمیکند؛ ولی قادر بر مشاهده هست. پس لازم نیست که بالفعل مشاهده کند تا قبلهاش کعبه باشد؛ همین اندازه که قادر بر مشاهده باشد عادتاً، گفته میشود که قبلهاش کعبه است. حتی اگر نابینا هم باشد، این عادتاً قادر بر مشاهده است، ولو بالفعل قادر نیست؛ یعنی یا عادتاً یا تقدیراً، اگر چشم میداشت قادر بر مشاهده بود، این هم چون نزدیک است قبلهاش کعبه است.
وللبعيد الجهة على ما هو المشهور، یعنی قبله برای قادر کعبه بود، برای بعید جهت کعبه است علی ما هو المشهور. جهت را تبیین نمیکند، به مشهور واگذار میکند، بعداً وارد بحثش میشویم.
خب، دقت کنید: بعد از ﴿قِبْلَةً﴾[20] دارد ﴿تَرْضَاهَا﴾ رضایت را معنا میکند:
«الرضا هو المحبة»[21] رضایت به معنای خشنودی است، رضایت به آن معنایی که ما میگوییم نیست؛ چون پیغمبر مسلماً به هر کاری که خدا بکند راضی است. اینطور نیست که یک قبله خاصی را رضایت داشته باشد، او هر چه که خدا بخواهد راضی است.
خداوند میخواهد بفرماید: قبلهای که مورد محبت تو بود، تو دوست داشتی آن قبله را، نه مورد رضایتت بود؛ آن قبله قبلی هم مورد رضایت پیغمبر بود، قبله بعدی هم مورد رضایت ایشان بود، منتها قبلهای که مورد محبت ایشان بود قبله کعبه بود، قبله مکه بود، نه قبله بیتالمقدس. پس رضا در اینجا به معنی محبت است.
بررسی مفردات آیه تحویل قبله و مصالح تغییر آن
«والتولية هو التسيير والتصريف» دو دفعه تولیه در آیه ذکر شد؛ در همین قسمتی که الان داریم میخوانیم، و الا بیش از دو دفعه ذکر شده است: یک دفعه ﴿فَلَنُوَلِّيَنَّكَ﴾،[22] یک دفعه ﴿فَوَلِّ وَجْهَكَ﴾.
مرحوم محقق که دارد به ترتیب لغات را معنا میکند، این ﴿فَلَنُوَلِّيَنَّكَ﴾ را توجه نکرده، یعنی نخواسته توجه کند؛ لذا قبل از اینکه تولّی را معنا کند قبله را معنا کرد، بعد ﴿تَرْضَاهَا﴾ را معنا کرد، بعد که به ﴿فَوَلِّ﴾ رسید تولیه را دارد معنا میکند.
﴿فَوَلِّ﴾ را دارد معنا میکند، ﴿فَلَنُوَلِّيَنَّكَ﴾ را معنا نکرده است. میگوید تولیه به معنای تسییر و تصریف است. ﴿فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا﴾، یعنی تو را به سمت قبلهای که دوست داری قرار میدهیم. تصریف میکنیم، یعنی تو را منصرف میکنیم از آن قبله قبلی به این قبله جدید. تسییر، یعنی قبله تو را از آن قبله به این قبله سیرورت میدهیم یعنی منتقل میکنیم، برمیگردانیم. پس تولیه به معنای تسییر و تصریف است.
بعد دارد ﴿شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾؛ شطر هو الجانب والنحو والجهة.[23] طرف را میگویند شطر. مسجد را مقید کردند به حرام، میفرماید: «والحرام هو المحرّم»، اینجا به معنای اسم مفعول است، مثل کتاب که به معنای مکتوب است.
بعد در ذیل آیه داریم: ﴿وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ﴾؛[24] حق یعنی وضع الشیء موضعه، چیزی را به جای خود قرار دادن میگویند حق. کسانی که عالم هستند میدانند که این تصریف بهجا است، طبق مصلحت است و بهجا است.
بعد آخر آیه دارد: ﴿وَ مَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ﴾ غفلت را معنا میکنند:
«والغفلة هي السهو عن بعض الأشياء»[25] سهو از بعض اشیاء را میگویند غفلت، نه سهو از کل اشیاء؛ به سهو از کل اشیاء اطلاق نمیشود سهو. یعنی کسی هیچ چیز نفهمد، این را به او نمیگویند ساهی؛ این حالا یا مجنون است، یا قوای ادراکیاش تعطیل است، بالاخره هر چه هست اطلاق ساهی به او نمیشود.
ساهی به کسی گفته میشود که بعضی چیزها را توجه دارد، از بعضیها غافل است؛ یا غافل به کسی گفته میشود که از بعضی چیزها ساهی باشد. این مفردات آیه بود که معنا شد، حالا خود آیه را معنا میکنم. البته مرحوم مصنف هم خود آیه را معنا میکند، او هم بعد از اینکه مفردات را معنا کرد وارد معنا کردن مجموعه آیه میشود.
ما دانستیم که تو صورت به اطراف سماء میکنی و این طرف و آن طرف آسمان را نگاه میکنی به انتظار اینکه جبرئیل وحیِ تغییر قبله را برای تو بیاورد. ﴿فَلَنُوَلِّيَنَّكَ﴾،[26] حالا آمد این وحی؛ صورت به سمت قبلهای کن که دوست داری. ما صورتت را به سمت قبلهای میکنیم که دوست داری. حالا ﴿فَوَلِّ﴾، تو هم صورتت را به سمت مسجدالحرام قرار بده.
این خطاب به پیغمبر است. بعد دستور به کل میدهد: ﴿حَيْثُ مَا كُنتُمْ﴾، هر جا هستید؛ قبله مال کسانی که نزدیک هستند نیست، مال همه است. هر جای زمین و غیر زمین هم که باشید، حتی غیر زمین هم، کسانی که در هواپیما نماز میخوانند، ﴿حَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ﴾، به سمت این مسجدالحرام صورتتان را برگردانید.
کسانی که ﴿أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ﴾، آنها میدانند که این تغییر قبله حق است و بهجا است؛ به آنها قبلاً گفتیم، پیغمبری میآید قبله را تغییر میدهد. آنها میدانند که کار تو کار بر حقی است، کاری است وعده داده شده، ﴿أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ﴾. ﴿وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ﴾ هم که روشن است.
مرحوم محقق وارد بیان مقصود آیه میشوند. بعد از اینکه مفردات آیه را معنا کردند، مقصود را معنا میکنند. در مقصود سه مطلب میگویند: یکی بیان حالت پیغمبر قبل از اینکه وحی بر ایشان نازل شود؛ دوم، وظیفه پیغمبر بعد از نزول این وحی؛ سوم، وظیفه دیگران.
پیغمبر قبل از اینکه وحی بر ایشان نازل شود، حالت انتظار داشتند و این انتظارشان را با حرکت صورت به سمتهای مختلف آسمان نشان میدادند، انتظارشان را به این وسیله نشان میدادند. منتظر بودند که وحی بیاید. عرض کردم که وحی را جبرئیل میآورد، جبرئیل هم از آسمان میآمد، اصل وحی از آسمان میآمد.
لذا پیغمبر انتظار داشتند که از آسمان وحی را ملاحظه کنند، مشاهده کنند، یعنی آورنده وحی را؛ این طرف و آن طرف نگاه میکردند به انتظار وحی. خداوند میفرماید که ما دانستیم که تو دنبال قبله محبوبت هستی و منتظر وحیای که ما تو را به آن قبله محبوب هدایت کنیم.
این قبله که قبله محبوب است، محبوب تو شده نه همینطوری، بلکه روی مصالحی؛ تو مصالحی را میدیدی که به این قبله محبت پیدا کردی، و الا برای تو کعبه با آن صخره بیتالمقدس فرقی نمیکرد. هر دو را قبله قرار میدادی، برای تو فرقی نداشت؛ تو روی مصالحی این قبله را انتخاب کردی.
که حالا مصالح در تفاسیر آمده است: زخم زبان میزدند به پیغمبر که به قبله ما داری نماز میخوانی، خب خدا قبله را عوض کرد که دیگر آن قضایا تمام شود. یا عربی که رعیت پیغمبر بودند، به کعبه علاقه شدید داشتند، پیغمبر هم دلشان میخواست از باب دلجویی این رعیت قبله عوض شود، که اینها همه مصالح بود.
حالا مصالح دیگر هم گفتند، که دو مصلحت آن را من الان عرض کردم: یکی اینکه آن یهودیها میگفتند پیغمبر دارد به قبله ما نماز میخواند، پیغمبر دلشان نمیخواست آنها زخم زبان بزنند؛ یکی اینکه رعایای پیغمبر که عرب بودند به کعبه علاقه داشتند. این دو مصلحت یا مصالح دیگر باعث شده بود که پیغمبر محبتی به این قبله پیدا کند.
خداوند میفرماید: قبلهای که مصلحت باعث محبوب شدنش بوده است، آن قبله را ما فهمیدیم تو میخواهی و ما هم به تو اجازه دادیم که به آن قبله نماز بخوانی. این قبله، قبله پدر تو است؛ قبله حضرت ابراهیم بوده است دیگر. قبلهای است که بیشتر مردم را به ایمان دعوت میکند.
همانطور که عرض کردم، عرب علاقه به این قبله دارد؛ وقتی قبله عوض شود، آن عربهای دیگر هم که مؤمن نشدند، روی آن افتخاری که به این کعبه میکنند سعی میکنند ایمان بیاورند. پس این قبله بیشتر مردم را به سمت ایمان دعوت میکند تا ترغیب شوند. لذا ما این قبله محبوب را به تو دادیم. این بخش اول.
بخش دوم عرض کردم وظیفه پیغمبر را تعیین میکند: ﴿فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾؛ یعنی صورت از این به بعد به سمت مسجدالحرام قرار بده، مسجدی که محرّم است قتال در او، آسیب زدن به پناهنده در او، صید کردن پرندگان موجود در او، و بسیاری از چیزهای دیگری که بر محرم حرام است؛ خیلیهایش در مسجدالحرام حرام است، یا در مسجدالحرام هم حرام است.
پس بسیاری از این امور در مسجدالحرام حرام هستند، لذا مسجدی است که حرام است یعنی محرّم است فیه القتال، محرّم است فیه کذا و کذا، که قبلاً گفتیم مسجدالحرام یعنی مسجد محرّم؛ حالا داریم متعلّق محرّم را ذکر میکنیم که چه چیز محرّم است. این هم بحث دوم، بخش دوم از آیه.
بخش سوم وظیفه رعایا است، که آنها چه عملی انجام بدهند؛ فرمود: ﴿وَ حَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ﴾. از اینجا بحث قبله و جهت قبله شروع میشود؛ چون رعایا دو قسم هستند دیگر: بعضیهایشان نزدیک هستند، بعضیهایشان دور هستند. آن نزدیکها قبلهشان کعبه است، آن دورها قبلهشان جهت کعبه است. آن وقت باید بیان کنیم که آیا قبله آنها جهت کعبه است، یا حرم است، یا جهت حرم است؟ سه چیز: حرم، که حرم میدانید چهار فرسخ در چهار فرسخ است، خیلی بزرگتر از مسجد است.
خب اگر ما بگوییم قبله افراد دور حرم است، یک خرده راحتتر میشود، قبله وسیعتر میشود. بعضی اینچنین گفتند، گفتند قبله حرم است. بعضی گفتند قبله جهت کعبه است، که این را وسیعتر از حرم قرارش دادند. بعضی گفتند قبله جهت حرم است، اینها دیگر خیلی وسیع قرار دادند؛ جهت حرم خیلی وسیع میشود.
جهت کعبه وسیع است، وسیعتر از حرم است؛ جهت حرم دیگر وسیعتر از همه است. سه قول در مورد آن هست: هیچکس نگفته قبله انسانهای دور کعبه است، یا هیچکس نگفته قبله انسانهای دور مسجد است، چون مسجد بزرگتر از کعبه است، هیچکس این را هم نگفته است.
درباره قبله انسانهای دور سه قول است: یکی گفته حرم است، یکی گفته جهت کعبه است یا جهت مسجد است، یکی دیگر هم گفته جهت حرم است. این سه تا را ما اشاره میکنیم، ولی بحث درباره جهت نمیکنیم؛ جهت را بعداً توضیح میدهیم که جهت چیست.
بعد میفرماید خیلی هم ضرورت ندارد ما جهت را بیان کنیم، دیگران هم که بیان کردند هیچکدام از بیانهایشان خالی از خلل نیست، همه اشکال دارد. ولی آنچه که مشکل را آسان میکند این است که کلمه جهت در روایات نیامده است که ما خودمان را به زحمت بیندازیم معنایش را به دست بیاوریم. آنچه در روایات آمده علامات است: فلان ستاره را پشت منکبت قرار بده و بایست، یا مثلاً علامتهای دیگر.
ما به این علامتها عمل کنیم، جهت خودبهخود حاصل است. پس جهت را بیان میکنیم، ولی میگوییم خیلی زحمت لازم نیست بکشید؛ اگر هم خوب نتوانستید بیان کنید نگران نباشید، به آن علاماتی که در روایات ذکر شده است عمل کنید، وقتی به آن علامات عمل کردید جهت خودبهخود حاصل است.
پرسش: شطر به معنای جهت نیست؟
پاسخ: شطر به معنای طرف است. شطر به معنای جهت و طرف قرار داده شده است؛ طرف مسجد بایست، طرف حرم بایست، طرف جهت حرم بایست، همهاش را میتوانی بگویی.
پرسش: آیه برای پیغمبر که قریب بوده... برای بقیه که بعید هستند «حیث ما کنتم»، همه را به شطر امر کرده، به جهت. خود پیغمبر که قریب...
پاسخ: نه، جهتِ شطر در اینجا به معنای طرف است. طرف کعبه بایست، یا طرف جهت کعبه بایست. میبینید چه عرض میکنم؟ شطر را در هر دو جا طرف بگیرید: یا به جهت کعبه بایست، یعنی به سمت کعبه؛ یا به جهتِ جهتِ کعبه بایست، یعنی به سمتِ جهتِ کعبه. آن شطر را به معنای سمت قرار بدهید، یا اگر به معنای جهت گرفتید، جهتی که همان معنای طرف را دارد میگیرید.
غیر از آن جهتی است که بعداً میخواهیم بحث کنیم، غیر از آن جهت است، این شطر به معنای آن جهت نیست. جهت یک بحثی است که بیرون از آیه است. آیه میگوید به طرف کعبه بایست. اصلاً به طور کلی همینطور گفته است، به طرف مسجدالحرام، کعبه هم نفرموده؛ به طرف مسجدالحرام بایست.
دیگران هم باید به طرف مسجدالحرام بایستند، اصلاً بحث جهت مطرح نیست، همه باید به طرف مسجدالحرام باشند. آن وقت ما تفصیل دادیم، میگوییم به کمک ادله دیگر، که اگر نزدیکی به سمت خود کعبه، به سمت یعنی به شطر، خود کعبه؛ اگر دوری، به سمت جهت کعبه، به شطرِ جهتِ کعبه.
پرسش: در واقع میفرماید فولّ وجهک الی المسجد الحرام.
پاسخ: بله؛ شطر به معنای «إلى» است در اینجا. ﴿فَوَلِّ وَجْهَكَ﴾ الی المسجد الحرام. هم تو، هم بقیه. منتها به خود مسجدالحرام یا به جهت، این را از خارج باید به دست بیاوریم، آیه چیزی نگفته است؛ آیه فهمانده به طرف مسجدالحرام بایستید، که بعداً بیان میکنیم چرا مسجدالحرام گفت، کعبه نگفت.
میفرماید به طرف مسجدالحرام بایستید، اما بیان نمیکند که به طرف خودش یا به طرف جهتش، ما این را از بیرون باید به دست بیاوریم. این سه بحثی است که ما در آیه داریم: بحث اول در حالت پیغمبر قبل از وحی؛ بحث دوم، تعیین وظیفه پیغمبر؛ بحث سوم، تعیین وظیفه رعایا.
تفسیر مقصود آیه و شرح عبارات مرحوم محقق در احکام قبله
«المقصود من الآية»[27] این است که خداوند تعالی «يقول للنبي (صلىاللهعليهوآلهوسلم) إنا قد نعلم تردد وجهك في أطراف السماء»؛ یعنی صورت را این طرف و آن طرف میبردی و به اطراف آسمان نظر میکردی. این تردد وجه را معنا میکند: أي توجهك نحوها؛ توجهی را که به نحو سماء، به طرف سماء داشتی ما دانستیم. چرا توجه میکردی؟ «انتظاراً»، «انتظاراً» هم مفعولله است: «انتظاراً لتحويل القبلة»؛ چون انتظار داشتی تحویل قبله را. مگر تحویل قبله به آسمان ربط دارد؟ بله: «النازل منها نحوك».
«النازل» دارای ضمیر است، ضمیرش برمیگردد به تحویل؛ ضمیر «منها» هم برمیگردد به سماء: تحویل قبلهای که از آسمان به سمت تو نازل میشود؛ چون تحویل قبله با وحی میآید، وحی هم با جبرئیل میآید، جبرئیل از آسمان میآید. پس جبرئیل از آسمان میآید، به تبع وحی از آسمان میآید، به تبعِ تبع تحویل قبله از آسمان میآید. چون تحویل قبله از آسمان میآید، ما وقتی به این طرف و آن طرف آسمان نگاه کردی فهمیدیم که انتظار داری. حالا «فهمیدیم» را من عرض میکنم، «نعلم»، میدانیم.
«انتظاراً لتحويل القبلة إلى قبلة تحبها». این «إلى قبلة» متعلق به تحویل است. این «النازل منها» به صورت یک جمله معترضه است، میخواهد دفع دخل مقدر کند؛ که مگر تحویل قبله به آسمان ارتباط دارد که فرمود که پیغمبر به این طرف و آن طرف آسمان نگاه میکرد؟
این دفع دخل میکند: «النازل منها نحوك»؛ یعنی آن تحویلی که باید از آسمان به سمت تو نازل شود و به همین جهت هم تو به آسمان نگاه میکردی. این جمله معترضه که بسته میشود، ادامه عبارت میآید: «انتظاراً لتحويل القبلة إلى قبلة تحبها وتتشوق إليها».
پرسش: «النازل» نمیتواند صفت برای قبله باشد؟ صفت...
پاسخ: صفت قبله باشد؟ یا صفت تحویل قبله؟ قبلهای که از آسمان نازل میشود، یا تحویل قبله از آسمان نازل میشود؟ باید تحویل قبله از آسمان نازل شود.
«إلى قبلة تحبها وتتشوق إليها» چرا دوست داری این قبله را؟ چرا اشتیاق داری؟ اینطور نیست که پیغمبر همینطوری اشتیاق به یک چیزی پیدا کرده باشد، حتماً مصلحتی وجود دارد. لذا میفرماید: «لأغراضك»، آن هم اغراض صحیحة، «التي في نفسك»؛ که همهاش مصلحت است. یکی از اغراض این بود که یهود این زخم زبان را به تو نزند.
یکی از اغراض این بود که دلجویی بشود برای مؤمنین خودت، رعیت خودت. البته بیتالمقدس قبله یهود بود، قبله نصاری نبود؛ نصاری قبلهشان به سمت شرق است، قبله یهود به سمت غرب است، یعنی به سمت غربِ مکه. نصاری قبلهشان با یهود فرق میکند؛ یهود زخم زبان میزدند.
پرسش: قبلهشان به سمت...
پاسخ: نوشتهاند، من الان نامش یادم نیست.
«ووافقت في ذلك مشية الله وحكمته»؛ تو در تحویل قبله با مشیت خدا و حکمت خدا موافقت داشتی، یعنی غرض تو با مشیت خدا موافقت داشت. یعنی اینطور نبود که تو چیزی بخواهی که خدا خلافش را میخواهد؛ تو همان چیزی را میخواستی که خدا میخواست. بنابراین غرض تو موافق بود با مشیت، نه مشیت موافق بود، غرض تو موافق بود با مشیت.
«وهي»، این قبلهای که محبوب تو بود، «قبلة أبيك إبراهيم عليه وعلى آله السلام. وأدعى»، این «وأدعى» را توجه کنید عطف بر کجا است: عطف بر «قبلة أبيك» است: «وهي قبلة أبيك وهي أدعى إلى الإيمان». این هم قبله پدر تو است، دارد مصالح را بیان میکندها، بعضی از مصالح را دارد بیان میکند: این قبله هم قبله پدر تو است، هم بیشتر از آن قبله قبل رعیت تو را به سمت ایمان دعوت میکند؛ زیرا که این قبله «مفخرتهم ومطافهم»، مورد فخرشان و محل طوافشان بوده است، به آن علاقه دارند. اگر تو این را قبله قرار دادی آنها به خاطر این علاقهای که دارند به تو ایمان میآورند، به اسلام تو ایمان میآورند.
«فلنعطينك تلك القبلة المرضية»؛ حالا که چنین است، ما هم آن قبلهای که محبوب تو است به تو عطا میکنیم. این بخش اول از سه بخش آیه بود.
اما بخش دوم: «ثم بيّن» این قبله را، به قولش که فرمود ﴿فَوَلِّ﴾.[28] ﴿فَوَلِّ﴾ را توجه کنید چطور معنا میکند: «أي فاجعل تولية وجهك في جهة المسجد وسمته»[29] فاعل «اجعل» خود پیغمبر است. «تولية وجهك» مفعول اول است، «في جهة المسجد وسمته» این مفعول دوم است. یعنی این تولیة وجه تو، یعنی صورت را که میخواهی به سمتی قرار بدهی، قرارش بده «في جهة المسجد»، به سمت مسجد. به طرف مسجد و سمت مسجد قرار بده.
یعنی تغییر وجهی که از بیتالمقدس داری، این تغییر وجه را به سمت مسجد قرار بده، نه به جای دیگر؛ مسجد قبله تو است. پس صورت را از آنجا تصریف کن به اینجا؛ قرار بده تصریف وجه و انتقال صورتت را در طرف مسجد و سمت مسجد. یعنی تو که داری تغییر میدهی صورتت را از مسجدالاقصی، تغییر بده به سمت مسجدالحرام.
«وصرفه»، عطف تفسیری است بر «فاجعل». و صرف کن این وجه خودت را نحو مسجدی که محرّم است در او چند چیز: یک، القتال؛ دو، إخراج الملتجئ، «إخراج الملتجئ» عطف بر «قتال» است، یعنی پناهنده را اخراج کنی؛ سه، «والمصيد»، مصید مصدر میمی است یعنی صید، صید در آنجا حرام است؛ «وباقي ما يحرم على المحرم». خب، این مسجدالحرام، قید «الحرام» آن را توضیح داد و بیان کرد که حرام یعنی چه.
حالا دوباره کل آیه را، کل این قسمت را معنا میکند: «أي اجعل قبلتك»، آن قبلهای که «تتوجه إليها للصلاة وغيرها تلك الجهة»؛ «تلك الجهة» میشود مفعول دوم برای «اجعل».
بعد بخش سوم: «ثم أشار إلى وجوب ذلك على كل مكلّف في كل مكان»، ظاهراً نمیرسیم بخوانیمش، میگذاریم برای جلسه آینده.