90/08/26
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی آیات سوره طور و اقوال در معنای حین تقوم /کتاب الصلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب الصلاة /بررسی آیات سوره طور و اقوال در معنای حین تقوم
بررسی آیات سوره طور و اقوال در معنای حین تقوم
صفحه ۹۸، سطر پانزدهم: «و يقرب من الآية ما في الطور ﴿وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ﴾[1] ».[2]
آیه پنجمی که ما درباره وجوب صلوات و اوقات نمازها ذکر کردیم، آیه ۳۹ و ۴۰ سوره ق بود که در موردش توضیحی دادیم. بعد میفرماید که نزدیک به همین دو آیهای که در سوره ق ذکر کردیم، دو آیهای است که در سوره طور آمده: ﴿وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ﴾[3] و بعد آیه بعدش که آخرین آیه سوره طور است ﴿وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ﴾.[4]
همانطور که در آیه سوره ق ﴿وَم ِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبَارَ السُّجُودِ﴾[5] داشت، در این آخرین آیه سوره طور هم ﴿وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ﴾[6] دارد؛ پس این دو آیه به هم نزدیک هستند. لذا به مناسبت وارد بحث در آیه سوره طور میشوند.
اگرچه این آیه مستقیماً مربوط به صلاة هست و جا دارد که در اینجا بحث بشود، ولی چون مشابهتی با آیه سوره ق داشت، در ذیل همان آیه ذکرش میکنند و میفرمایند: «و يقرب من الآية ما في الطور»،[7] یعنی نزدیک به همین آیه مذکور است آن آیهای که در سوره طور آمده. آیه ماقبل آخر در سوره طور: ﴿وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ﴾[8] که البته این از وسط آیه است، صدر آیه را ذکر نکردند: ﴿وَ اصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا﴾ بعد دارد ﴿وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ﴾.
این ﴿وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ﴾ را هشت جور معنا میکنند، یعنی هشت قول دربارهاش هست: سه قول این است که ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ﴾ به معنای تسبیح باشد، آن وقت این سه قول ﴿حِينَ تَقُومُ﴾ را سه جور معنا میکند؛ ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ﴾ را هر سه آنها یک جور معنا کردند، ﴿حِينَ تَقُومُ﴾ را مختلف معنا کردند: «حین تقوم من أیّ مکان»،[9] این یک معنا؛ «حین تقوم من نومک»، دو معنا؛ «حین تقوم إلی الصلاة المفروضة»، این سه معنا. وقتی بلند میشوی از جا تسبیح کن، وقتی از خواب بلند میشوی تسبیح کن، وقتی به سمت نماز واجب میروی تسبیح کن؛ این سه قول.
دو قول بعدی ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ﴾[10] را به معنای «صلّ»[11] میگیرد، آن وقت این دیگر نمیتواند ﴿حِينَ تَقُومُ﴾[12] را به آن معنای سوم قرار بدهد: «صلّ حین تقوم إلی الصلاة»![13] خب این دیگر احتیاج به گفتن ندارد؛ بنابراین آن دو احتمال دیگر را ذکر میکند: «صلّ حین تقوم من أیّ مکان»، یا «صلّ حین تقوم من النوم»؛ دو تا و سه تا میشود پنج تا.
در سه تای دیگر باز ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ﴾[14] تفسیر میشود، ﴿حِينَ تَقُومُ﴾ تفسیر نمیشود؛ منتها ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ﴾ را سه جور تسبیح ذکر میکند، سه جور تسبیح. آن سه قول اول تسبیح را یکی میگرفت، ﴿حِينَ تَقُومُ﴾ را متعدد فرض میکرد؛ این سه قول اخیر در تسبیح اختلاف دارد که تسبیحی که گفته میشود چیست. مجموعاً هشت قول شد، که از رو میخوانم دیگر توضیحی بیش از این لازم ندارد، مطلب آسان است.
صفحه ۹۸، این سطر پانزدهم: «و يقرب من الآية»،[15] یعنی نزدیکی به آن آیه قبل که آیه سوره ق هست، هست «ما في الطور»، یعنی آنچه که در سوره طور آمده، که آیه ۴۸ و ۴۹ است؛ یعنی آیه آخر سوره و یکی ماقبل آخر. ﴿وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ﴾،[16] «أي سبح بحمد ربك»،[17] ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ﴾[18] را قبلاً معنا کردیم یعنی سبّح حامداً، که هم تسبیح باشد هم حمد باشد، هم تنزیه باشد هم ستایش.
«أي سبح بحمد ربك حين تقوم من أي مكان و قيل حين تقوم من نومك و قيل حين تقوم إلى الصلاة المفروضة فقل سبحانك اللهم و بحمدك».[19] در هر یک از سه حال، «فقل سبحانك اللهم و بحمدك». چه حالا «تقوم من أیّ مکان» باشد، چه «من نومک» باشد، چه «إلی الصلاة المفروضة» یعنی صلاة واجبه باشد، در هر حال بگو «سبحانک اللهم و بحمدک»، که هم تسبیح است هم تحمید.
قول چهارم: «و قيل صل بأمر ربك حين تقوم من مقامك»، ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ﴾[20] را به معنای «صلّ بأمر ربک»[21] قرار داده، بعد ﴿حِينَ تَقُومُ﴾[22] هم به معنای «من مقامک»[23] گرفته. میتواند ﴿حِينَ تَقُومُ﴾[24] را به معنای «من نومک»[25] هم قرار بدهد که این قول پنجم است: «و قيل الركعتان قبل صلاة الفجر». دو رکعت قبل صلاة فجر این نماز بعد از «حین تقوم من النوم» است؛ از خواب که بلند شدی این نماز را بخوان.
البته از خواب که بلند شدیم تنها این نماز را نمیخوانیم، نماز شب هم میخوانیم، این هم میخوانیم؛ ولی بالاخره «حین تقوم من نومک» در اینجا هم صادق است. تطبیق کردند این «صلّ» را بر نماز نافله صبح.
«و قيل»، قول ششم است، بعد هم هفت و هشت است که همه در مورد تسبیح است: «و قيل حين تقوم من المجلس فقل سبحانك اللهم و بحمدك لا إله إلا أنت اغفر لي و تب علي و روي» به طور روایت مرفوع که «أنه كفارة المجلس»؛ اینچنین تسبیحی کفاره مجلس است.
بالاخره آدم وقتی مینشیند ترک اولایی دارد، گناه صغیرهای دارد، و کأنه و گاهی هم گناه کبیره دارد، بالاخره مجلس کفاره لازم دارد. مجلسی که ما داریم در آن بالاخره یک نقصی بر آن وارد میشود؛ کفاره آن نقص این است که این تسبیح را بگوییم.
«و روي عن علي (عليهالصلاةوالسلام»، که این تقریباً ما قول هفتم حسابش میکنیم: «من أحب أن يكتال بالمكيال الأوفى فليكن آخر كلامه من مجلسه» کذا. کسی که بخواهد کِیلش پُر بشود، یعنی کِیل ثوابش پُر بشود، کِیل اوفی به او بدهند، یعنی کِیل که کاملاً استیفا شده، کاملاً وفا کرده، و یعنی پُر است دیگر که هیچ خالی ندارد، سر خالی نباشد، کِیل بشود «بالمکیال الأوفی» یعنی ثواب کامل به او داده بشود، «فليكن آخر كلامه من مجلسه»، هر جا نشست آخرین حرفی که میزند دیگر بعد بلند میشود میخواهد بیاید این باشد که: ﴿سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ﴾[26] ﴿وَ سَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ﴾[27] ﴿وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾؛[28] که آیاتی است از سوره صافات.
قول هشتم: «و قيل اذكر الله بلسانك حين تقوم إلى الصلاة».[29] این ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ﴾[30] را دارد معنا میکند: وقتی میخواهی نماز را شروع کنی، از وقتی بلند میشوی تا وقتی وارد نماز میشوی ذکر بگو، ساکت نرو به سمت نماز. «و قيل اذكر الله بلسانك حين تقوم إلى الصلاة»،[31] این ذکر را ادامه بده «إلى أن تدخل في الصلاة».
بررسی آیه و من اللیل فسبحه و ادبار النجوم و احکام نماز شب
﴿وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ﴾[32] درباره این آیه هم چند قول داریم:
یکی اینکه مراد این است که «سبحان الله و بحمدک»[33] بگو در این اوقات، یعنی در اوقات لیل و در اوقات ادبار نجوم. ادبار یعنی وقتی که ستاره رفته و غیب شده، یعنی روشنی آمده؛ وقتی روشنی میآید، ستاره ادبار میکند، پشت میکند یعنی میرود، دیگر دیده نمیشود.
پرسش: با خفوق النجوم... ادبار چه فرقی دارد؟
پاسخ: فرقی ندارد. خفوق هم یعنی رفتن دیگر، بله، خفوق هم رفتن است؛ آن یک تعبیر است، این یک تعبیر است.
پس در این اوقات، یعنی لیل که یک وقت است و ادبار نجوم که وقت دیگری است، در اینها تسبیح کن؛ تسبیح کن یعنی «سبحان الله و بحمدک» بگو.
بعضی گفتند مراد از این آیه صلاة لیل است، بعد این قول را هم با روایتی تأیید میکنند.
بعضی گفتند نه، مراد از صدر این آیه که ﴿وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ﴾[34] هست، نماز مغرب و عشا است؛ مراد از ذیلش که ﴿إِدْبَارَ النُّجُومِ﴾ است، رکعتین قبل صلاة الفجر یعنی نافله صبح است.
بعضی گفتند که منظور خود نماز صبح است.
که توجه میکنید این قول دوم، تفصیل میدهد بین صدر آیه و ذیل آیه؛ قول سوم و چهارم.
قول اول که میگفت تسبیح کن خدا را در این اوقات، یعنی اوقات لیل و ادبار نجوم.
قول دوم گفت مراد از این آیه صلاة لیل است، تأییدش هم کرد با روایتی.
قول سوم و چهارم تفصیل میدهند؛ صدر آیه را حمل میکنند بر مغرب و عشا، ذیل آیه را یک قول میگوید که مراد نافله صبح است و یک قول هم میگوید خود صبح. این شد قول سه و چهار.
قول پنجم این است که تسبیح به معنای خودش باشد و ﴿وَ مِنَ اللَّيْلِ .... وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ﴾[35] به معنای شب و روز باشد، نه فقط ادبار نجوم باشد که وقتی هوا دارد روشن میشود؛ یعنی کل اوقات تو، چه شبش باشد، چه روزش باشد، با تسبیح بگذران. همیشه ذکر خدا داشته باش؛ این هم قول پنجم.
﴿وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ﴾، به کسر «إدبار» بخوان؛ در آیه سوره ق ﴿أَدْبَارَ السُّجُودِ﴾[36] میخواندی با فتح، اینجا به کسر بخوان، ﴿إِدْبَارَ النُّجُومِ﴾،[37] بخوان.
«قيل المراد الأمر بقول سبحان الله و بحمده في هذه الأوقات»؛[38] مراد از این آیه امر است به گفتن این کلام «في هذه الأوقات». یعنی پیغمبر مأمور شدهاند و همچنین ما مأمور شدیم که قول «سبحان الله و بحمده» را در این اوقات داشته باشیم. امر شده به گفتن «سبحان الله و بحمده في هذه الأوقات»؛ «هذه الاوقات» یعنی لیل و ادبار نجوم. این قول اول بود.
قول دوم: «و قيل»، یعنی قصد کرده خداوند از این آیه «صلاة الليل» را؛ ﴿وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ﴾[39] یعنی نماز شب بخوان. این را تأیید میکنند به روایتی، که روایت را از رو میخوانم: «و روى زرارة و حمران و محمد بن مسلم عن أبيجعفر و أبيعبدالله (عليهماالسلام) في هذه الآية»،[40] یعنی در ذیل این آیه اینطور نقل کردهاند که این دو بزرگوار و این دو امام فرمودند: «أن رسول الله (صلىاللهعليهوآلهوسلم) كان يقوم من الليل ثلاث مرات»؛[41] در هر شبی سه بار از خواب بلند میشدند. «فينظر»، در هر باری که بیدار میشدند، «في آفاق السماء»، یعنی اطراف آسمان نظر میکردند؛ آفاق به معنای بالاسر گفته میشود، افق به معنای بالاسر گفته میشود، به معنای آن قسمتی از آسمان که از دور دیده میشود کأنه به زمین چسبیده گفته میشود.
یعنی شما در وقتی در دشت قرار میگیرید که کوهی نیست، دور تا دور میبینید که گویا آسمان به زمین چسبیده، یک دایرهوار؛ به آن میگویند دایره افق، یکی از معانی افق آن است. گاهی هم بالاسر را، همان قسمت بالاسر را میگویند افق. آفاق که میگوید، حالا یا به قسمتهای مختلف آسمان هست، یا اینکه نه، اطراف آسمان را نظر میکردند؛ منظور از آفاق یعنی بالاخره حالا چه بالاسر، چه غیر بالاسر، یعنی کل آسمان از نظرشان میگذشت.
«فينظر في آفاق السماء و يقرأ خمس آيات من آخر آل عمران» را که اولش ﴿إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾[42] است، ادامه دارد تا آخرش که قول خداوند ﴿إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ﴾ است؛ که این مستحب است در هر وقتی که انسان از خواب بلند میشود به اطراف آسمان نظر کند و این پنج آیه را بخواند. بعداً برود وضو بگیرد و نماز شب و یا عبادات دیگر را شروع کند.
پرسش: استاد، این روایت اشاره به همان امری دارد که نسبت به حضرت رسول...
پاسخ: نه، الآن میآید: «ثم يفتح صلاة الليل»؛[43] بعد حضرت شروع میکردند صلاة اللیل را. یعنی اول این کارها را میکردند، به آفاق نظر میکردند، بعد نماز شبشان را میخواندند. پس این ﴿وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ﴾[44] اشاره به نماز شب دارد؛ زیرا که این دو بزرگوار، یعنی امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام)، روایتی را در ذیل همین آیه ذکر کردهاند که روایت ناظر به نماز شب خواندن حضرت رسول (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) است.
پس معلوم میشود این آیه مربوط به نماز شب است که در ذیلش داستان نماز شب حضرت رسول (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) دارد ذکر میشود. این روایت تأییدی است برای قول دوم که مراد از این آیه نماز شب است.
حالا شما چه فرمودید؟
پرسش: منظور این که این امر استحبابی یا وجوبی است؟
پاسخ: امر برای پیغمبر است وجوبی است، اگر نماز شب باشد برای پیغمبر وجوبی است؛ برای ما به دلایل بیرونی استحبابی است. چون آیه خطاب به پیغمبر است و وجوب را افاده میکند. ما اگر بخواهیم از پیغمبر به عنوان اینکه اسوه ما هستند تقلید کنیم، روایت داریم که این تقلید وجوبی دیگر نیست، استحبابی است؛ تقلید بکنید اشکال ندارد، ولی وجوب اختصاص به ایشان دارد، آن وجوب قابل تقلید نیست.
«و قيل معناه صلاة المغرب و العشاء الآخرة»؛[45] یعنی معنای صدر آیه. این قول دوم و سوم بین صدر آیه و ذیل آیه فرق میگذارد، صدر را یکجوری معنا میکند، ذیل را یکجور دیگر. هر دویشان در تفسیر صدر متفق هستند، هم قول سوم هم قول چهارم صدر را تفسیر میکنند به صلاة مغرب و عشا: «و قيل معناه صلاة المغرب و العشاء الآخرة»، که دو نماز است، نماز مغرب و نماز عشا که هر دو واجب هستند.
«و إدبار النجوم»، یعنی «الركعتان قبل صلاة الفجر»، یعنی دو رکعتی که قبل از نماز صبح خوانده میشود و یعنی نافله صبح است. «و هو المروي عن أبيجعفر و أبي عبد الله (عليهماالسلام)». «و ذلك»، یعنی نافله فجر خواندن، وقتی است که «تدبر النجوم»، نجوم پشت میکند؛ پشت میکند یعنی چه؟ «أي تغيب»، وقتی غیب میشود. چطوری غیب میشود؟ از بین میرود؟ نه، «بضوء الصبح»، با روشنی صبح غیب میشود؛ وقتی شمس طلوع میکند آن مخفی میشود. آن وقت است که نافله صبح خوانده میشود.
قول چهارم: «و قيل معناه صلاة الفجر المفروضة»؛ یعنی ذیل که «ادبار النجوم» میگوید، مرادش صلاة فجر است نه صلاة مستحب، بلکه صلاة واجب، یعنی خود نماز صبح. البته تعیین وقت هم که میکند، عرض کردیم مجمل تعیین میکند وقت را، کامل بیان نکرده؛ وقتی که ستاره شروع کرد به پشت کردن و غروب کردن، نماز صبح را بخوان.
از وقتی که فجر طلوع میکند، ستاره شروع میکند به افول کردن تا آن آخرین ستاره پررنگ دیگر نزدیکهای آفتاب غروب میکند؛ و الا از همان وقتی که فجر طلوع میکند، شفق مال غروب است. از وقتی که فجر طلوع میکند، این ستارهها رو به افول میروند؛ آن کمرنگها زودتر افول میکنند، پررنگها و روشنها دیرتر افول میکنند. آن وقت صلاة فجر وقتش این است، وقتی است که ادبار نجوم میشود؛ انتهایش هم طلوع شمس است، چون قبلاً در دو جا داشتیم: ﴿وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ﴾.[46] [47]
پنجمین قول: «و قيل معناه»،[48] معناه یعنی معنای کل آیه، این دیگر صدر و ذیلش نمیکند؛ قول سه و چهار تفصیل داد بین صدر و ذیل، اما قول پنج تفصیل نمیدهد، صلاة را هم اراده نمیکند، مطلق ذکر را اراده میکند.
میگوید ﴿وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ﴾[49] منظور شب و به خصوص به آن وقت ادبار نجوم به تنهایی نیست، منظور کل شبانهروز است. کل شبانهروز تو حمد کن، تسبیح کن. زیرا که خدایی که تسبیحش میکنی از تو غافل نیست، تو هم از او غافل نباش؛ او دائماً تو را حفظ میکند، تو هم دائماً او را تسبیح کن.
تفسیر آیه ۱۶ سوره سجده، صلاة اوابین و جمعبندی آیات احکام صلوات
مرحوم طبرسی میفرماید این اشاره به این دارد که دائماً پیغمبر در حفظ و حمایت خداوند است. حالا از کجای این آیه دارد این مطلب را استخراج میکند، باید بحث کنیم. عرض کردم صدر آیه ماقبل دارد: ﴿وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا﴾؛[50] این ﴿فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا﴾ اشاره به حفظ دارد؛ یعنی ما مراقب تو هستیم، با چشممان مراقبتت میکنیم، یعنی حمایتت میکنیم. این ﴿فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا﴾ دارد بیان میکند ما تو را حفظ میکنیم، بعد میگوید ﴿وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ﴾.
مرحوم طبرسی در این قول خواسته بین این دو تا ارتباط برقرار کند، بین حفظ و تسبیح: ما تو را حفظ میکنیم، تو هم ما را تسبیح کن. بعد هم میگوید که معنایش این است که ما تو را حفظ میکنیم تا تبلیغ حکمت را بکنی؛ این را از کجا درآورده؟ از ﴿وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ﴾. یعنی دستور را اجرا کن و بر اذیتی که قوم نسبت به تو روا میدارند صبر کن، ﴿فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا﴾ ما تو را حفظ میکنیم، تا وقتی مشغول تبلیغی حفظت میکنیم؛ و تو هم ما را تسبیح کن.
پس توجه میکنید تمام قول از در این آیه درمیآید، از آن قسمت محذوفش درمیآید، از آن قسمتی که مرحوم محقق اردبیلی ذکر نکرده: که ﴿وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا﴾؛ از این قسمت آن مطالبی که عرض کردیم درمیآید، که هم ما تو را حفظ میکنیم، هم تا وقتی تبلیغ میکنی حفظت میکنیم، و تو هم ما را تسبیح کن. این «تو هم ما را تسبیح کن» در آیهای که مرحوم محقق اردبیلی ذکر کرده هست، قسمت حفظش نیست.
«و قيل معناه لا تغفل»،[51] معنای این آیه این است که غافل از ذکر ما نباش؛ کی؟ شب و ادبار نجوم؟ نه، بلکه همهوقت، «صباحا و مساء». که مساءً با ﴿وَ مِنَ اللَّيْلِ﴾[52] ذکر شده، صباحاً با ﴿إِدْبَارَ النُّجُومِ﴾ ذکر شده. «و نزهه في جميع أحوالك»،[53] در تمام احوالت تسبیح کن، تنزیه کن، چه شب باشد، چه روز باشد؛ «فإنه لا يغفل عنك و عن حفظك»، خدایی که تسبیحش میکنی از تو و از حفظ تو غافل نیست.
بعد مرحوم طبرسی میفرماید: «و في هذه الآية دلالة على أنه سبحانه قد ضمن حفظه و كلاءته حتى يبلغ الرسالة»؛ اینجا دارد «حتی بلّغ الرسالة»، نسخه مجمع البیان دارد «حتی یبلغ الرسالة». در این آیه دلالت بر این است که خداوند ضمانت کرده حفظ پیغمبر و کلاءت یعنی حمایت این پیغمبر را «حتی یبلغ الرسالة»، تا رسالتش را برساند؛ یعنی در تمام طول ابلاغ رسالت خدا ضمانت کرده که پیغمبر را حفظ کند. عرض کردم از صدر آیه استفاده میشود.
بعد مرحوم محقق اردبیلی میفرماید، این تا اینجا کلام طبرسی بود در مجمع البیان، از اینجا به بعد خود مرحوم محقق میفرماید: «الله يعلم بحقيقة كلامه و غيره». خب، کلام خدا را ما داریم تفسیر میکنیم، وقتی تفسیر میکنیم یعنی حقیقت کلام را پردهبرداری میکنیم که حقیقت کلام معلوم بشود؛ ولی آخر سر نمیگوییم خدا اعلم است به حقیقت کلامش، میگوییم خدا یعلم. ما نمیدانیم، او میداند؛ نه اینکه ما میدانیم و او بهتر میداند، بلکه اصلاً ما نمیدانیم، او میداند. خداوند عالم است به حقیقت کلام خودش و غیره.
«و غیره» را عطف میگیریم بر «کلامه»، آن وقت ضمیرش را میتوانیم به دو جا برگردانیم: یکی ضمیر را برگردانیم به کلام، یعنی خدا عالم است به حقیقت کلام خودش و حقیقت غیر کلامش، هر چه هست. میتوانید ضمیر را به خود خدا برگردانید: خداوند عالم است به حقیقت کلامش و به حقیقت غیر خودش، میخواهد کلام باشد میخواهد چیز دیگری باشد؛ هر دو جور میتوانید برگردانید.
ظاهراً مآل هر دو به یکی است، چه ضمیر را برگردانید به کلام، چه ضمیر را برگردانید به خود خدا فرق نمیکند. ولی در هر صورت «و غیره» عطف بر «کلامه» است، که «یعلم بحقیقة» بر سر کلام هم داخل است، بر سر غیر هم داخل است؛ خدا حقیقت کلام خودش و حقیقت غیر کلام خودش را هر چه هست میداند.
خب، تمام شد. این آیه هم به دنبال آیه پنجم گفته شد و توضیحش هم داده شد. حالا اگر این آیه را ما آیه ششم حساب کنیم، این آیهای که در ضمن آیه پنجم ذکر شد آیه ششم حساب کنیم، حالا میخواهیم وارد آیه هفتم بشویم: آیه سوره سجده است، که بیان میکند انسان نیک را که چند کار انجام میدهد: یکی پهلو از رختخواب خالی میکند، یعنی بلند میشود؛ پهلو تهی میکند از بستر خودش، پهلو به بستر چسبیده، پهلو را از بستر تهی میکند، یعنی کنایه از اینکه بلند میشود، از خواب بلند میشود و بیدار میشود، برمیخیزد به سمت نماز. دوم و سوم، خدا را میخواند هم خوفاً، هم طمعاً؛ هم خوفاً من العذاب، هم طمعاً فی رحمة الله.
چهارم، از آنچه که خدا به او روزی کرده انفاق میکند. انسان نیک را خداوند به این چهار صفت، یا بفرمایید به این سه صفت توصیف میکند: یکی پهلو تهی میکند از رختخواب، دوم و سوم خدا را خوفاً و طمعاً میخواند، چهارم و از آنچه که خدا به او داده روزی میکند. این را ایشان ذکر میکند آیه را، بیان میکند، تفسیرش میکند، به همین تفسیری که عرض کردم. بعد اقوالی را که در مورد آیه هست ذکر میکند، که چهار قول گفته شده است:
یک قول این است که مراد نماز شب است، که نماز شب میخوانند.
قول دوم این است که وقتی نماز مغرب خواندند وارد مضاجع نمیشوند، وارد خوابگاهشان نمیشوند؛ میمانند تا نماز عشا را هم بخوانند. آخه بین نماز مغرب و عشا فاصله است، درست است ما اجازه داریم جمع کنیم هر دو را، ولی فضیلتش این است که فاصله بدهیم، یک ساعت و نیم، دو ساعت بینشان فاصله است؛ ممکن است اشخاص بروند در این یکی دو ساعت بخوابند.
این آیه دارد توصیف میکند افراد نیک را بنابر قول دوم، که نمیروند بخوابند؛ همانطور که در وقت خواندن نماز مغرب پهلو را تهی کردند از بستر و رختخوابشان، همینطور میمانند تا وقتی نماز عشا را هم بخوانند، بعد که نماز عشا را خواندند میروند، خواستند میخوابند یا نه. این قول دوم.
قول سوم این است که بین نماز مغرب و عشا نماز میخوانند؛ نه اینکه بخواهد بگوید بلکه نه تنها وارد رختخواب نمیشوند، به کار دیگر هم نمیپردازند، نماز میخوانند در آن وسط، بین مغرب و عشا.
قول چهارم این است که مراد این است که هم نماز عشا را و هم نماز صبح را با جماعت میخوانند.
بالاخره این اقوالی است که در آیه هست. حالا بعضیهایش از ظاهر آیه استفاده میشود، بعضیها ظاهر آیه دلالت نمیکند، از باطن و جای دیگر آوردند؛ بالاخره این چهار قول را در مورد این آیه گفتند.
«و يدل على رجحان القيام»، این «یدلّ» فاعلش «قوله تعالی» است که دو خط بعد میآید. «و يدل على رجحان القيام للصلاة عن المضاجع و الصلاة بالليل و دعاء الرب»، دلالت میکند بر رجحان قیام للصلاة عن المضاجع، بلند شدن به سمت نماز از رختخواب؛ و الصلاة باللیل، دلالت میکند بر رجحان صلاة باللیل؛ و دعاء الرب، و دلالت میکند بر رجحان خواندن خدا، چه خوفاً من العقاب، چه طمعاً فی الثواب.
«و الإنفاق مما رزقه الله تعالى»، یعنی دلالت میکند بر رجحان انفاق از آنچه که خدا به عبد عطا کرده. ضمیر «رزقه» به عبد برمیگردد، یا به هر کسی که مخاطب در آیه است به او برمیگردد. دلالت میکند بر رجحان این سه چیز یا چهار چیز، دلالت میکند «قوله تعالى» که فرموده: ﴿تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ﴾.[54]
بندگان نیک بندگانی هستند که پهلو از مضاجع خالی میکنند؛ جُوف یعنی خالی. جوف یعنی شکم، یعنی خالی. تتجافی یعنی پهلو تهی میکند. بعد میخوانند پروردگارشان را خوفاً من عذاب الله و طمعاً فی رحمة الله، بعد هم از آنچه که به ایشان ما روزی کردیم انفاق میکنند. این چند صفت برای این انسانها هست.
حالا این را معنا میکنند مرحوم محقق میفرماید: «أي ترتفع جنوبهم عن مواضع اضطجاعهم لصلاة الليل».[55] اضطجاع یعنی به پهلو خوابیدن، استلقاء یعنی به پشت خوابیدن. مواضع اضطجاع یعنی محل خوابشان، یعنی رختخوابشان، یعنی بسترشان. «ترتفع جنوبهم» یعنی پهلو را برمیدارند از مواضع اضطجاع یعنی از رختخواب، پهلو را از رختخواب برمیدارند و بدن را از رختخواب جدا میکنند.
چرا این کار را میکنند؟ «لصلاة الليل»، برای اینکه نماز شب بخوانند، که خب بالاخره کار سختی است. بلند شدن از رختخواب سخت است، دیگر بعد که بلند شد بقیهاش خیلی سخت نیست.
«و هم المتهجدون بالليل الذين يقومون عن فرشهم للصلاة»، اینها کسانی هستند که تهجد به شب دارند. تهجد قبلاً معنا کردیم، تهجد به معنای شبزندهداری کردن است. تهجد به لیل دارند یعنی شبزندهداری میکنند؛ حالا شبزندهداری معنایش این نیست که تمام شب را بیدار بمانند، قسمتی از شب را هم که بیدار بمانند صدق میکند شبزندهداری کردن. «الذین یقومون عن فرشهم»، فرش یعنی رختخواب.
پرسش: فُرُش نیست؟
بله، فُرُش باشد خوب است، بله؛ فُرُش هم باشد جمع فراش است، فراش یعنی رختخواب. فَرش هم باشد برای بعضیها که روی فرش میخوابند، درست است! فُرُش باشد بهتر است. فُرُشِهم یعنی جمع فراش، فراش یعنی رختخواب. «الذين يقومون عن فرشهم» یا «فُرُشهم للصلاة».
«و هو المروي عن أبيجعفر و أبیعبدالله (عليهماالسلام) فهو القيام في الليلة لصلاة الليلة و التهجد المشهور»؛ پس «هو» یعنی این ارتفاع جنوب با این بیانی که گفتیم، قیام در شب است برای صلاة لیل و برای آن تهجد مشهور که در جای خودش گفته شده، که همان نماز شب است.
«و ظاهر الآية أنهم يقومون للدعاء خوفا من عدم الإجابة و طمعا لها». ظاهر آیه دلالت بر دعا میکند، اما در باطن باید دید مراد کدام دعاست. ظاهر آیه فقط دعاست، هیچی اضافه نکرده؛ ولی بعداً ایشان میفرماید «كأنه»، یعنی میخواهد باطن این ظاهر را تعیین کند، گویا مراد از دعا، دعای خاصی است.
ظاهر آیه این است که این گروه بلند میشوند برای دعا کردن، به خاطر اینکه میترسند متعلق اجابت قرار نگیرند و دعا میکنند به امید اینکه متعلق اجابت واقع بشوند؛ یعنی ممکن است درخواستهایی داشته باشند متعلق اجابت نباشد، اینها دعا میکنند به امید اینکه آن درخواستهایشان متعلق اجابت قرار بگیرد. «كأنه الدعاء في الوتر و غيره»، گویا منظور دعا در آن نماز وتر است که در قنوت خوانده میشود، یا غیر وتر، بالاخره دعایی که در آن شب خوانده میشود.
خب، این قول اول بود که مراد از این آیه کسانی است که نماز شب میخوانند و دعا میکنند خوفاً و طمعاً. هم نماز شب میخوانند، هم دعا میکنند؛ حالا دعایشان در وتر است یا بیرون وتر.
قول دوم: «و قيل هم الذين لا ينامون حتى يصلوا العشاء الآخرة»؛ کسانی هستند که نمیخوابند تا نماز عشایشان را بخوانند، یعنی بین نماز مغرب و عشا نمیخوابند. «قال أنس نزلت فينا معاشر الأنصار»، این آیه درباره ما نازل شد، معاشر انصار یعنی گروه انصار؛ که اینچنین صفتی داشتیم: «كنا نصلي المغرب فلا نرجع إلى رحالنا حتى نصلي مع النبي (صلىاللهعليهوآلهوسلم) صلاة العشاء». به سمت رحالمان نمیرفتیم تا نماز عشا را با پیغمبر بخوانیم.
رحال جمع رَحْل است. رَحْل را سه جور معنا کردهاند: یکی منزل و مأوا، که ظاهراً مراد همین است در اینجا؛ یعنی به سمت منازلمان نمیرفتیم. یکی هم به معنای جهاز شتر؛ جهاز شتر آنی که روی شتر میگذارند، آن را رحال میگویند، یا رَحْل میگویند. یکی هم به معنای باروبنه سفر، این را هم رَحْل میگویند. این دو تا خیلی اینجا به نظر مناسب نمیرسد، بلکه همان منزل مناسب است؛ یعنی به سمت منزلمان نمیرفتیم تا نماز عشا را با پیغمبر بخوانیم.
قول سوم: «و قيل هم الذين يصلون ما بين المغرب و العشاء الآخرة و هي صلاة الأوابين»، کسانی هستند که بین نماز مغرب و عشا نماز میخوانند، که نه بیکار میگذرانند، نه مشغول حرف زدن میشوند، بلکه نماز میخوانند. این صلاتی است که بین مغرب و عشا خوانده میشود.
صلاة اوابین را هم اهل سنت توضیح دادند، و هم شیعه. توضیحی که اهل سنت برای صلاة اوابین دارند این است که نمازی است بین مغرب و عشا، نمازهایی است بین مغرب و عشا، که حداقلش شش رکعت است و حداکثرش بیست رکعت. معتقدند که بعد از نماز شب، این نماز ثوابش بیش از بقیه است.
اما شیعیان صلاة اوابین را بین مغرب و عشا قرار ندادند؛ آنها برای هر یک از نوافل یومیه اسمی قرار دادند: نافله ظهر را که قبل از ظهر خوانده میشود و هشت رکعت است صلاة الاوابین مینامند، نافله عصر را صلاة الخاشعین، نافله مغرب را صلاة الذاکرین، نافله عشا صلاة الشاکرین و نافله شب را که آن هشت رکعت نماز شب است صلاة الخائفین مینامند.
نافله وتر را که سه رکعت است، دو رکعتش را شفع مینامیم، یک رکعتش را وتر؛ گاهی از اوقات هر سه را با هم وتر میگوییم که دو قنوت میشود: یک قنوت در رکعت دوم مال شفع است، یک قنوت هم مال وتر است، که البته ما به دو سلام میگوییم.
اهل سنت وتر را سه رکعت به یک سلام میدانند، ما وتر را سه رکعت به دو سلام میدانیم؛ که یکی شفع دو رکعتی است، یکی هم وتر یک رکعتی است. علیایحال صلاة وتر را که آن سه رکعت است، یا بفرمایید شفع و وتر را که سه رکعت است، ما میگوییم صلاة الراغبین. نافله صبح را میگوییم صلاة الحامدین.
پس توجه کردید که با بیان ما شیعیان، صلاة اوابین عبارت است از نافله ظهر، نه آن شش رکعت یا بیست رکعتی که بین مغرب و عشا است. این هم من اضافه کنم که صلاة اوابین را بعضیها صلاة چاشت نامیدند؛ یعنی صلاتی که قبل از ظهر خوانده میشود و این در واقع همان نوافل نماز ظهر است که هشت رکعت است. منتها ما میگوییم هشت رکعت، اهل سنت میگویند شش رکعت؛ دو رکعتش را کم میکنند، میگویند شش رکعت.
آنها صلاة چاشت را مستقل قرار میدهند؛ یعنی نافله ظهر قرارش نمیدهند، یک نماز مستحب مستقلی که در روز خوانده میشود، قبل از ظهر خوانده میشود، نه به عنوان نافله ظهر. ما به عنوان نافله ظهر میخوانیم؛ هشت رکعت قرار میدهیمش، به عنوان نافله ظهر میخوانیم. آنها مستقل قرارش میدهند، گاهی میگویند صلاة اوابین، گاهی میگویند صلاة چاشت، یا صلاة ضحی، که ما قبلاً گفتیم این را بدعت میدانیم.
این توضیحاتی که عرض کردم در مورد شیعیان، در روایتی که در بحار جلد ۸۲، صفحه ۳۰۱ ذکر شده آمده است؛ که در آنجا این اسما را برای نوافل یومیه ذکر کرده و صلاة اوابین را اطلاق کرده بر هشت رکعتی که نافله ظهر است. با این بیانی که شد معلوم میشود که این «و قيل هم الذين يصلون ما بين المغرب و العشاء الآخرة و هي صلاة الأوابين»، قائل این «قیل» باید اهل سنت باشد، که صلاة اوابین را بین مغرب و عشا قرار داده است.
«و قيل هم الذين يصلون العشاء»... قول چهارم این است که این کسانی که در این آیه ذکر شدند کسانی هستند که نماز عشا و نماز فجر یعنی نماز صبح را «في جماعة» میخوانند. عرض کردم بعضی از این تفسیرها از ظاهر آیه به دست نمیآید، بالاخره یکجوری از آیه میخواهند استخراجش کنند.
پس ﴿تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ﴾[56] روشن شد. در قول اول ﴿يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَ طَمَعًا﴾ را هم توضیح دادیم، در قولهای دو و سه و چهار دیگر توضیح ندادیم. حالا مستقلاً میخواهیم قسمتی از آیه را هم که باقی مانده ذکر کنیم: ﴿يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا﴾ یعنی «خوفاً من عذاب الله»،[57] ﴿وَطَمَعًا﴾[58] یعنی «طمعاً فی رحمة الله»،[59] ﴿وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ﴾[60] یعنی «ینفقون فی سبیل الله و طاعته»،[61] نه صرف انفاق، بلکه انفاق فی سبیل الله.
این آیه هم تمام شد. خب، پنج آیه ذکر کردیم، دو تا هم در ذیل آیه پنجم آوردیم، مجموعاً میشوند هفت تا؛ هفت آیه در اینجا ذکر کردیم. ایشان میفرماید که وجوب صلوات خمس بالاتر از این است که مسئله فقهی باشد، امر ضروری است. مسئله فقهی مسئلهای است که باید در فقه مطرح بشود و دربارهاش بحث بشود؛ اصلاً مسئله یعنی آنچه که مورد بحث واقع میشود. این صلوات یومیه وجوبشان اینقدر واضح است و اینقدر ثابت شده است که جزء ضروری دین به حساب میآید، جزء مسائل فقهی نیست.
آیاتی هم که درباره این صلوات آمده مجمل است؛ هیچکدام تعبیر به صبح، ظهر، شب، مغرب و عشا نداشت، فقط یک وقتی را داشت تعیین میکرد بدون اینکه معین کند که کدام نماز در کدام وقت خوانده بشود، اصلاً تصریح به نمازها نداشت. تازه بعضی جاها تصریح به تسبیح داشت و ما تسبیح را یکجوری با نماز مرتبط کردیم.
علیایحال آیات در مورد این صلوات خمس مجمل بود. پس از طرفی این صلوات خمس احتیاج به استدلال ندارند زیرا ضروری دین هستند، از طرفی آیاتی که ما ذکر کردیم نسبت به این صلوات مجمل هستند؛ نتیجه این میشود پس خوب است که این آیات را ما ذکر نکنیم، در مورد این آیات برای اثبات وجوب نماز بحثی نکنیم؛ یعنی این آیات را دلیل اثبات وجوب نگیریم.
چون وجوب اولاً احتیاج به اثبات ندارد، ثانیاً به طور واضح از این آیات فهمیده نمیشود. این دو عامل را کنار هم میگذاریم، نتیجه میگیریم که خوب است که ما این آیات را برای اثبات وجوب نماز طرح نکنیم.
بعد سؤال میشود شما چرا طرح کردید؟ جواب میدهم که ما به خاطر بیان وقت و بعضی فواید دیگری که در ضمن مطالب آوردیم ذکر کردیم.
ما نخواستیم از این آیات استفاده وجوب کنیم، اگرچه در عنوان بحثمان گفتیم آیاتی دلالت بر وجوب میکنند؛ ولی چون دلالت اجمالی است و احتیاج به این دلالت هم نیست، ما نظر اصلیمان در عنوان این آیات، اثبات وجوب نماز نبود، نظر اصلیمان اثبات سعه وقت بود، که بعضیها مخالف بودند با این نظریه، ما خواستیم بگوییم این آیات تماماً اثبات سعه وقت میکنند.
یک فواید دیگری هم از این آیات به دست میآمد که لابلای کلاممان گفتیم؛ پس غرض اصلی ما از ذکر این آیات، بیان سعه وقت و توضیح آن فواید بود، و الا نظر به اثبات وجوب چندان نداشتیم؛ زیرا که اولاً حاجتی به این اثبات نداشتیم، ثانیاً دلایلی که میخواستند اثبات کنند این مطلب را خیلی روشن نبودند.
پرسش: استاد، آیه ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ﴾[62] آنجا فرمودید که در آن بیان وجوب صلوات، بیان اوقات، و یؤید ذلک آن چیزی که روایت شده؛ یعنی روایت آمد هم به وجوب صلوات و هم به بیان اوقاتش... اما در این آیه اشاره فرمودید تصریح به آن، چطور شما آنوقت باز آیه...
پاسخ: روایت تصریح داشت، آیه تصریح داشت؟
پرسش: آیه هم میفرمود ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ﴾...
پاسخ: آیه ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ﴾ این صلوات پنجگانه را میگفت؟ ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ﴾، اولین آیهمان این بود دیگر، ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ﴾؛ یعنی این نمازها را در این وقتها بخوان. پنج تا نماز گفت؟ چند تا گفت؟ ما به زحمت از در آیه استخراج کردیم. بله ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ﴾ درست است، اشاره به اقامه صلاة کرد، امر هم دلالت بر وجوب میکند، پس اشاره به وجوب کرد؛ ولی وجوب هر پنج تا خیلی روشن نبود، درآوردیم ما از آیه، ولی تصریحی در آن نبود. آیه ظهور هم شاید داشت، اما تصریح نداشت.
«و اعلم أن وجوب الصلوات ليس من الفقه»؛[63] صلوات یعنی این صلوات خمس، نه صلوات دیگر. وجوب این صلوات خمس «ليس من الفقه» است، مسئله فقهی نیست، مسئله نیست در هر صورت که بخواهند دربارهاش بحث کنند، «فإنه من ضروريات الدين»؛ بالاتر از مسئله است، جزء ضروریات دین است و واضح هم هست.
پرسش: استاد، شبیه این فرموده اهل قرآن در اینگونه مسائل...
پاسخ: بله، مجمل بودیم.
پرسش: اجمال دارد، مثل مسئله ولایت هم همینطور.
پاسخ: خب وقتی که قرآن داشته نازل میشده، آن وقت هنوز این صلوات خمس آنجور جا نیفتاده بوده که. بله، بعد از اینکه صلوات خمس جا افتادند، جزء ضروری دین شدند، آن وقت بگوییم دأب آیه در اینجور مسائل واضحی این است که مجمل حرف بزند، مثل اینکه درباره ولایت به قول شما مجمل حرف زده زیرا که قبل از نزول آن آیه، ولایت مبین شده بود برای همه. اما میخواهم عرض کنم در جواب شما که در مورد نماز اینچنین نبوده؛ با آمدن این آیات تازه نماز واجب میشده و پیغمبر میفرمود «صلّوا کما رأیتمونی أصلّی»، نماز را شروع میکردند به خواندن، بعداً جا میافتاد.
وقت نزول آیه آنچنان وضوحی نبود که ما بتوانیم بگوییم آیه مجمل حرف زده زیرا که مطلب واضح بوده؛ نه، آیه مجمل حرف زده زیرا شاید خواسته واگذار کند به پیغمبر که پیغمبر توضیح بدهد، یا یک جهات دیگر و مصالح دیگر در کار بوده.
«و اعلم» که وجوب صلوات جزء مسائل فقهی نیست، «فإنه من ضروريات الدين» است. از یک طرف از ضروریات دین است، از طرف دیگر «مع أن الآيات الدالة عليها في غاية الإجمال»؛ آیاتی که دلالت بر این صلوات میکنند «في غاية الإجمال» است.
«فكان»، تفریع بر هر دو است؛ یعنی از طرفی این وجوب جزء ضروریات دین است و از طرف دیگر این آیات کاملاً این صلوات را افاده نمیکنند، بیان نمیکنند، چون چنین است «فكان تركها أليق»، یعنی ترک این آیات. خوب است که ما در کتاب صلاتمان این آیات را به عنوان دلیلی بر وجوب اقامه نکنیم؛ بله، دلیل برای چیز دیگر اشکال ندارد.
«لكن ذكرنا بعض الآيات في ذلك»، یعنی آیاتی که در مورد نمازهای یومیه آمده بود ذکر کردیم نه برای بیان وجوب، «لبيان الوقت» یا «لبعض فوائد أخر»؛ برای اینکه وقت را بفهمانیم که آیه وسیع گرفته و قول بعضیها که وقت ضیق گرفتند درست نیست، یا فواید دیگر. خب، این تتمیم هم باقی میماند برای جلسه بعد، ببینیم وقتش میرسد بخوانیم یا نه.