90/08/25
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر آیه 130 سوره طه و دلاللت آن بر اوقات نماز /کتاب الصلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب الصلاة /تفسیر آیه 130 سوره طه و دلاللت آن بر اوقات نماز
تفسیر آیه ۱۳۰ سوره طه و دلالت آن بر اوقات نماز
صفحه ۹۶، سطر شانزدهم: «الرابعة ﴿فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهَا﴾[1] ».[2]
این آیه، چهارمین آیهای است که در این نوع ثانی باید مطرح میشد، که هم دلالت بر وجوب صلوات دارد و هم دلالت بر سعه وقت آنها. این قسمتی که الآن خوانده شد، اشاره به سه نماز دارد: یکی نمازی که قبل از طلوع شمس خوانده میشود، یعنی نماز صبح؛ دو نماز هم که قبل از غروب شمس خوانده میشود، یعنی ظهر و عصر. اشاره به عشائین ندارد؛ عشائین را باید در جمله بعد تطبیق کنیم.
در این آیه دارد: ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ﴾،[3] ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ﴾ یعنی «سبّح حامداً». «سبحان ربی الأعلی»[4] هم یعنی همین؛ یعنی خداوند منزه است و ستوده، منزه است از نقائص و ستوده است به کمالات. پس ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ﴾ به معنای «سبّح حامداً» است.
حالا «سبّح حامداً» را گاهی به همین معنایی که هست قرار میدهیم که خدا را تنزیه کن و ستایش کن، که در این صورت دیگر مشیر به نماز نیست؛ گاهی هم کنایه از نماز قرار میدهیم.
اگر ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ﴾ را به همین معنای حقیقی و ظاهریاش قرار بدهیم، مفاد آیه این میشود که در این اوقاتی که ذکر میشود، شما هم تسبیح کنید، هم تحمید کنید. و اگر ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ﴾ را کنایه از نماز قرار بدهیم، آن وقت همانطور که عرض کردیم، این آیه اشاره دارد به سه تا از نمازهای یومیه: یکی نماز صبح، و دو تا هم نماز ظهر و عصر.
علاوه بر اینکه اشاره به این سه نماز دارد، وقت این نماز را هم اعلام میکند که وسیع است؛ چون یکی قبل طلوع شمس است، قبل طلوع شمس معین نمیشود که به اندازه دو رکعت؛ قبل طلوع شمس وقت وسیعی است. قبل غروب هم همینطور، قبل غروب هم وقت وسیعی است. انتهای وقت نماز را دارد تعیین میکند، ابتدایش را تعیین نکرده؛ ولی در عین حال از تعبیری که کرده، سعه وقت به دست میآید.
از اینجا ما نتیجه میگیریم که قول بعضیها که وقت نماز صبح و همچنین نماز ظهر و عصر را ضیق قرار دادهاند و گفتهاند که این سه نماز باید در اول وقتشان خوانده بشود و تأخیر نیفتد، حرف درستی نیست؛ زیرا که آیه با تعبیری که کرده، تصریح به سعه وقت دارد میکند. وقتی تصریح به سعه بکند، دیگر تضییقش بدون دلیل میشود.
صفحه ۹۶، این سطر شانزدهم. چهارمین آیه، این آیه است که ﴿فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ﴾، متعلق صبر ذکر شده، دیگر احتیاج ندارد که ما تقدیر بگیریم؛ ﴿اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ﴾ است. در «واصبر»ی که در آیه دوم داشتیم، گفتیم «واصبر علی الصلوات الخمس»، یا «واصبر علی الطاعات»، یا «واصبر علی أذی قومک». متعلق صبر ذکر نشده بود، چند جور احتمال دادیم و تقدیر گرفتیم؛ اینجا متعلق صبر ذکر شده، دیگر تقدیری نمیگیریم.
﴿وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهَا﴾، که معنا شد. معنای این آیه چنانچه در کشاف آمده اینچنین است: «فكأنه قال»[5] این «فكأنه قال» عبارت کشاف است. «فكأنه قال صل لله قبل طلوع الشمس»، اینکه «کأنه» میآورد به خاطر اینکه ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ﴾[6] را میخواهد به معنای صلاة بگیرد، و این حتمی نیست، بالاخره یک محتملی است؛ چون محتمل است با «کأنّ» ذکر میکند. «صل لله قبل طلوع الشمس»،[7] یعنی صلاة فجر را، «و قبل غروبها»، یعنی ظهر و عصر را.
چرا قبل از غروب را بر ظهر و عصر حمل میکنید؟ «لأنهما واقعتان في النصف الأخير من النهار». چون ظهر و عصر در نصف اخیر من النهار واقع هستند، ما قبل از غروب را بر این دو تا حمل کردیم. آن دو تای دیگر که عشا و مغرب باشد، آنها بعد از غروب هستند. و بین صبح و ظهر هم که نمازی نیست؛ پس قبل از غروب منحصر میشود به این دو تا.
اگر بین صبح و ظهر هم نمازی بود، بر آنها هم میتوانستیم «قبل الغروب» را تطبیق کنیم، چون آن وقت هم «قبل الغروب» صدق میکرد؛ اما چون نمازی بین صبح و ظهر نیست، دیگر ما «قبل الغروب» را فقط حمل میکنیم بر آن دو نمازی که در نصف اخیر روز خوانده میشود، یعنی ظهر و عصر.
«فحينئذ»، در این هنگام که ما قبل از غروب را بر این دو نماز حمل کردیم یعنی ظهر و عصر، خب قبل از طلوع هم که قهراً بر نماز صبح حمل میشد، «فحينئذ فيها دلالة على وجوب الصلوات الثلاث و سعة أوقاتها»؛ یعنی در این آیه، دلالت است بر وجوب سه نماز، و دلالت است بر سعه وقت آن سه نماز. سعه وقت را تفسیر میکنند، یعنی «و عدم اختصاصها بأول الوقت كما توهم»، چنانچه بعضیها گمان کردهاند.
«فالقول»، یعنی حالا که از این آیه سعه فهمیده میشود، پس قول به تضییق که از بعضیها نقل شده قول صحیحی نیست. «فالقول بأن وقت صلاة الفجر إلى الإسفار أو التنوير كما هو قول بعض أصحابنا غير واضح»؛ این قول واضح نیست، یعنی دلیل ندارد. اسفار و تنویر هر دو به یک معناست، به معنای درخشیدن، روشن شدن هوا، نه طلوع شمس؛ قبل از طلوع شمس هوا روشن میشود. گفتند نماز صبح تا روشن شدن هواست، نه تا طلوع شمس؛ این را بعضیها گفتند.
و همچنین از این آیه استفاده میشود که «و كذا اختصاص الظهر بأول الوقت و كذا العصر غیر واضح»؛ غیر ظاهر است، غیر واضح است اختصاص ظهر به اول وقت، و همچنین اختصاص عصر به اول وقتش؛ هیچکدام از این سه قول واضح نیستند، یعنی دلیل ندارند. هم قول اول که وقت نماز صبح را تا روشن شدن هوا میگیرد، هم این دو قولی که ظهر و عصر را اختصاص به اول وقت میدهند.
خب، تمام شد. «و هو ظاهر»، «هو» یعنی دلالت داشتن آیه اولاً بر وجوب صلوات ثلاث، ثانیاً بر سعه وقت آنها، این دلالت ظاهر است اگر : ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ﴾[8] را به معنای صلاة بگیریم. اما اگر ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ﴾ را به معنای حقیقی خودش و به معنای ظاهری خودش قرار بدهیم، ربطی به صلوات ثلاث و سعه وقت آنها نخواهد داشت؛ بلکه دستور به این است که در این اوقاتی که در آیه ذکر شده خدا را تسبیح کنید و تحمید کنید.
«و هو ظاهر إن فسر التسبيح بالصلاة و أما على احتمال إرادة التسبيح الحقيقي فلا دلالة»؛[9] یعنی دلالت داشتن آیه بر وجوب صلوات ثلاث و سعه وقت اینها، ظاهر است بنابر اینکه ما تفسیر کنیم تسبیح را به صلاة. اما بنابر احتمال به اینکه مراد تسبیح حقیقی است، «فلا دلالة»؛ این آیه دیگر دلالتی بر این دو مطلب ندارد.
بلکه در این صورت که مراد تسبیح حقیقی باشد، «بل يكون ترغيبا في التسبيح و التنزيه في هذه الأوقات الشريفة»؛ مراد از آیه ترغیب و تحریص بر تسبیح خداوند و تنزیه خداوند است در این اوقات شریفه که عبارت از قبل طلوع شمس و قبل غروبها است. همچنین ﴿وَ مِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى﴾[10] که بعداً میآید، آنجا هم باز ﴿فَسَبِّحْ﴾ را داریم؛ پس اگر تسبیح را به معنای حقیقی بگذاریم و به معنای ظاهری بگیریم، آیه بعدی هم مربوط به صلاة نمیشود.
﴿وَ مِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى﴾، یعنی در ساعات شب هم تسبیح کن؛ آناء به معنای ساعات، جمع أنی. و در اطراف نهار، یعنی ابتدا و انتهای روز هم تسبیح کن. ﴿لَعَلَّكَ تَرْضَى﴾، این کارها را انجام بده، شاید خشنود بشوی؛ یعنی شاید به نتیجهای که میگیری خشنود بشوی. چون در مقابل این اعمالی که انجام میدهی به تو جزا خواهیم داد، آن وقت وقتی جزا را ببینی خشنود میشوی، برایت روشنی چشم است.
فضیلت عبادت شبانه و تطبیق آناء اللیل بر نمازها
در آیه قبل فرمود: ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ﴾، اول فعل را آورد، بعد فرمود: ﴿قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا﴾. در این قسمت میفرماید که: ﴿وَم ِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ﴾، یعنی اول ظرف را میآورد، بعداً فعل را که ﴿فَسَبِّحْ﴾ باشد میآورد. در این آیه در بخش اولش فعل را بر ظرف مقدم داشت، در بخش دوم ظرف را بر فعل مقدم میدارد.
علت اینکه ظرف را در این بخش دوم بر فعل مقدم میدارد این است که ظرف پیش او مهم است؛ یعنی تسبیح در شب مهم است، شب بودن برای تسبیح، ظرف شب را برای تسبیح انتخاب کردن مهم است.
دو اهمیت دارد: یکی اینکه در آن هنگام نفس اشتغالات دنیاییاش تمام شده و توجهش به خدا بیشتر است، و وقتی که ذکر گفته بشود یا صلاة انجام بشود با توجه، بهتر از ذکر و صلاتی بیتوجه و با کمتوجهی است. چون شب اشتغالات نفس کمتر است و توجه انسان به خدا بیشتر است، عبادت در آن هنگام مطلوبتر است؛ به همین جهت است که مطلوبیت این زمان را با تقدیم ظرف اعلام میکند. این یک جهت.
یک جهت دیگر اینکه در شب عبادت مشکلتر است؛ درست است مطلوبتر است از جهت اینکه توجه آدم جمعتر است و توجه جمع خودش لذت خاصی دارد و لذا صلاة را مطبوعتر میکند، ولی بالاخره مشقتش بیشتر است. چون اگر زمستان باشد هوا سرد است، بالاخره تاریک است، خود تاریکی شاید مشکل درست کند و گذشته از این بدن در حال شب رو به استراحت میرود و برایش سخت است حرکت کردن.
در روز، روز را برای حرکت و فعالیت گذاشتند، کار خیلی سخت به نظر نمیرسد؛ ولی شب برای آرامش است و کار به نظر سخت میرسد. البته الآن با این حرفهایی که میزنم خیلی روشن نمیشود، چون وضع ما وارونه شده است؛ ما شبمان وقت فعالیت و روزمان وقت خواب است.
نوعاً اینگونه است دیگر، بعضیها به من میگویند ما تازه سه بعد از نصف شب وقت خوابمان است، بعد ساعت نه و ده بیدار میشویم؛ میگویم نماز را کی میخوانید؟ نماز صبح را کی میخوانید؟ میگوید بعداً قضایش را میخوانم. نه، حالا این بعضیها به من میگویند، ولی خیلیها همینطور هستند؛ ممکن است آنهایی که نماز میخوانند و اینجور از شب استفاده میکنند، غالباً نماز صبحشان قضا است.
علیایحال الآن وضع عوض شده است، ولی سابق اینطور بوده که هوا که تاریک میشده دیگر وقت آرامش بوده است؛ میرفتند در خانه حالا یا به عبادت میگذراندند یا به هر وسیله دیگر، فعالیت اجتماعیشان قطع میشده است. لذا کار برایشان مشقت داشت، دیگر آن شادابی روز را برای فعالیت نداشتند. ولی خب میدانید که تاریکی خودش باعث جمع شدن توجه میشود و به همین جهت در تاریکی نماز دلنشینتر است.
دلنشینتر بودن یک مطلب است، سنگینتر بودن یک مطلب است؛ بالاخره این بدن باید حرکت کند، حرکت کردنش سنگین است. اما توجه که مال نفس است، خیلی در شب راحتتر انجام میشود، نه اینکه اشتغالات کمتر است؛ به خصوص اگر چراغ هم خاموش باشد، تاریک باشد، توجه کاملتر است. البته شاید مال بعضیها باشد، نمیدانم؛ شاید برای همگان این نباشد.
«قدّم الظرف هاهنا على الفعل عكس الأول»؛[11] ظرف را در اینجا بر فعل مقدم داشت، عکس اول یعنی عکس ﴿وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهَا﴾[12] که آنجا فعل مقدم شده بود. چرا ظرف را مقدم داشت؟ «للاهتمام بفعل العبادة لیلاً، یا بفعل الصلاة لیلاً.»[13] اهتمام داشت به لیل بودن؛ چون اهتمام داشت به لیل بودن، لیل را مقدم داشت.
چرا عبادت در شب مهمتر است؟ «لعدم شغل النفس حينئذ»، یک؛ «و لأنها أشق»، دو. چون از نظر نفس توجه قویتر است، از نظر بدن کار مشکلتر است؛ به لحاظ بدن که میخواهد حرکت کند برایش سنگین است حرکت، و کار هر چه سنگینتر باشد ارزشش بیشتر است: «أفضل الأعمال أحمزها»،[14] یعنی أشقّها.
«و يحتمل كون من بمعنى في و ابتدائية»؛[15] احتمال دارد که «مِن» در آناء اللیل، ﴿وَ مِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ﴾[16] به معنای «فی» باشد، یعنی «فی ساعات اللیل»، و احتمال دارد ابتدائیه باشد، یعنی از اول شب، از اول ساعات شب تسبیح را شروع کن. پس میتواند به معنای ابتدا باشد، میتواند به معنای «فی» باشد.
«و قال في الكشاف و قد تناولت»[17] التسبیح فی آناء اللیل «صلاة العتمة». «و تناولت التسبیح فی اطراف النهار» - ببینید چطوری میخوانم عبارت را - «و تناولت التسبیح فی اطراف النهار» دو چیز را: «صلاة المغرب» را بدون تکرار، «و صلاة الفجر على التكرار»؛ که معلوم شد «على التكرار» مربوط به صلاة فجر است، مربوط به هر دو نیست.
«فی اطراف النهار» عطف بر «فی آناء اللیل» است، لذا «قد تناولت التسبیح»ی که قبل از «فی آناء اللیل» آمده، قبل از «فی اطراف النهار» هم میآید. صلاة العتمة مفعول تناولت است، همچنین صلاة المغرب و صلاة الفجر آنها هم مفعول تناولت محذوف هستند. «على التكرار» مربوط به صلاة فجر است.
«إرادة الاختصاص» مفعولله است برای تکرار. چرا تکرار کرد؟ «إرادة الاختصاص». خب، حالا توجه کنید عبارت را: تسبیح فی آناء اللیل شامل صلاة عتمه شد؛ عتمه ثلث اول شب را میگویند، ثلث اول شب بعد از غایب شدن شفق. شفق آن سرخی است که بعد از غروب روی آسمان دیده میشود؛ آن شفق که غروب میکند، شب شروع میشود، ثلث اولش را میگویند عتمه. نمازی که در ثلث اول خوانده میشود صلاة العتمة است. پس تسبیح فی آناء اللیل شامل صلاة العتمة شد؛ یعنی کشاف دارد توضیح میدهد ﴿وَ مِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ﴾،[18] یعنی آن ثلث اول شب را نماز بخوان.
بعد اطراف النهار چه؟ و تناولت التسبیح فی اطراف النهار دو نماز را. اطراف النهار یعنی سر و ته روز، ابتدا و انتها؛ انتها صلاة مغرب است، ابتدا صلاة صبح است. پس اطراف النهار شامل دو صلاة میشود؛ تسبیح در اطراف النهار شامل دو صلاة میشود: یکی صلاة مغرب که در انتهای نهار است، یکی صلاة فجر که در ابتدای نهار است.
صلاة فجر در آیه دارد تکرار میشود؛ چون یک دفعه گفت: ﴿وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ﴾، حالا دو مرتبه اگر اطراف النهار شامل صبح بشود، نماز صبح تکرار میشود. یعنی در یک آیه، در صدرش یک بار گفته ﴿قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ﴾، در ذیلش بار دیگر گفته ﴿وَ أَطْرَافَ النَّهَارِ﴾. و اطراف النهار را ما داریم مشتمل قرار میدهیم بر مغرب و صبح؛ اگر مشتمل بر صبح قرار ندادیم، تکرار نمیشود، اما اگر مشتمل بر صبح قرار دادیم که باید قرار بدهیم چون اطراف شامل هر دو طرف میشود، قهراً تکرار لازم میآید.
فلسفه تکرار نمازها در آیه و بررسی صلاة الوسطی
پرسش: صلاة مغرب هم تکرار شد؛ در آناء اللیل صلاة عتمه که مغرب و عشا است، ثلث اول شب شامل مغرب و عشا هم میشود دیگر؟
پاسخ: البته صلاة مغرب را هم اگر آناء اللیل را حمل کنیم بر صلاة واجب، آن وقت تکرار لازم میآید. اگر آناء اللیل را حمل کنیم بر صلاة واجب و مستحب، یعنی عام، باز هم تکرار لازم میآید. اما اگر آناء اللیل را اختصاص بدهیم به نمازهای نافله چنانچه احتمالش بعداً میآید، دیگر تکرار لازم نمیآید. ولی در نماز صبح مطلقاً تکرار هست.
در نماز مغرب، درست میفرمایید، تکرار هست منتها با شرط؛ یعنی به شرطی که ﴿وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ﴾ را یا اختصاص بدهیم به نماز واجب، یا عام بگیریم که هم نماز واجب را شامل بشود هم نماز مستحب، طوری که احتمالش بعداً میآید.
یک احتمال دیگر هم دارد که ﴿وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ﴾ را اختصاص به نوافل بدهیم؛ اگر اختصاص به نوافل دادیم، دیگر نماز مغرب تکرار نمیشود. ولی نماز صبح علیایحال تکرار شده است. پس «علی الکرار»[19] را مربوطش میکنیم به صلاة فجر بنا بر یک احتمال، مربوطش میکنیم به هر دو بنا بر احتمال دیگر.
اما چرا تکرار شده است؟ «إرادة الاختصاص». اختصاص یعنی ویژگی؛ یعنی خصوصیتی داشتن و به خاطر این خصوصیت بر بقیه امتیاز و ترجیح داشتن. خداوند خواسته بفهماند که این نماز یک ویژگی دارد که در آنهای دیگر نیست؛ مثل ﴿حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى﴾.[20]
خب وقتی فرمود ﴿حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ﴾، هر پنج تا را شامل شد؛ صلاة وسطی را که جدا ذکر میکند، به خاطر اختصاص است، یعنی به خاطر امتیاز است، به خاطر اینکه بفهماند این صلاة امتیاز دارد از بقیه و ترجیح دارد بر بقیه، به تعبیر فارسی ما یک ویژگی دارد که آنها ندارند. پس تکرار کرد «إرادة الاختصاص»[21] عرض کردم مفعولله است، به خاطر بیان اختصاص، خواست اختصاص را تفهیم کند.
«كقوله ﴿حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى﴾[22] عند بعض المفسرين»؛[23] چنانچه اختصاص حاصل شده در قولش، یا بفرمایید چنانچه اختصاص داده شده صلاة وسطی در قولش که فرموده: ﴿حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى﴾؛[24] که در ﴿حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ﴾ تحفظ بر همه نمازها را بیان فرموده، اما دو مرتبه صلاة وسطی را ذکر کرده به خاطر اینکه بفهماند صلاة وسطی امتیاز دارد.
حالا صلاة وسطی چیست؟ باید توضیح داده بشود؛ بعضی گفتند صلاة عصر است، چون وسط این پنج تاست؛ دو تا آن طرفش قرار دارد که صبح و ظهر است، دو تا این طرفش قرار دارد که مغرب و عشا است. بعضی گفتند صلاة وسطی منظور صلاة صبح است؛ علت استثنائش هم این است که از خواب بلند شدن دارد، سختی دارد. آن نمازهای دیگر را آدم بیدار میخواند، اما این نماز خواب است و باید به خاطرش بلند شود، لذا سخت است. بالاخره در تفسیر صلاة وسطی اختلاف دارند.
«كما اختصّت في قوله ﴿حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى﴾ عند بعض المفسرين»[25] که صلاة وسطی را صلاة خاصی از بین صلوات یومیه میگیرند. ما تفسیری هم داریم که صلاة وسطی به معنای همان نمازهای یومیه است؛ که ﴿وَ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى﴾[26] را عطف تفسیری گرفتند بر صلوات.
در این صورت دیگر تکرار اراده اختصاص نیست، تکرار برای تأکید است، نه برای اراده اختصاص؛ چون اینطور نیست که یکی از این پنج تا را تکرار کرده باشد، همه را با هم دارد تکرار میکند، پس نمیخواهد ویژگی و اختصاص را بفهماند، میخواهد تأکید کند. پس بنابر «عند بعض المفسرين»، این آیه مشتمل بر تأکید است نه مشتمل بر تکرار؛ عند بعض دیگر مشتمل بر تکرار است و تکرار هم به خاطر اختصاص و بیان امتیاز است.
خب، ﴿وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ﴾[27] را ما طوری معنا کردیم که شامل نماز ثلث اول شب بشود، چه واجب، چه مستحب. اما میفرماید ممکن است مراد از آناء اللیل ثلث اول شب نباشد، بالاخره ساعات شب، میخواهد اول باشد، میخواهد آخر باشد؛ و این ﴿سَبِّحْ﴾ هم اشاره داشته باشد به نماز شب مشهور، همان نماز شبی که در ثلث آخر شب خوانده میشود یا در نصف آخر شب خوانده میشود؛ که البته اول هم میشود خواند، برای کسانی که خواب میمانند گفته شده اول شب بخوانند، برای کسانی که میتوانند بیدار بشوند وقتش بعد از نصف شب است. خب پس ممکن است ما اراده کنیم از تسبیح ﴿مِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ﴾ نه صلاة عتمه را، بلکه صلاة لیلی را که مشهور است.
ممکن هم هست بگوییم مطلق صلاة در شب، از اول شب تا آخر شب، اختصاص به ثلث اول ندهیم چنانچه کشاف اختصاص داده؛ که در این صورت هم نمازهای واجب را شامل میشود، هم نمازهای مستحب را. احتمال سومی هم دارد که مراد از صلاة ﴿مِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ﴾ نافله صبح باشد؛ این سه احتمال را در مورد صلاة فی آناء اللیل دادند.
«و يحتمل ﴿مِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ﴾ إرادة صلاة الليل المشهورة أيضا».[28] «أيضا» قید «يحتمل» است، نه قید «صلاة اللیل المشهورة ایضاً»؛ نمیخواهد بگوید همه نمازها به علاوه نماز شب، که این احتمال بعدی است. احتمال بعدی «أو مطلق الصلاة» این است که همه نمازها علاوه بر نماز شب.
«أيضا» قید «يحتمل» است؛ یعنی همانطور که آن احتمالی که کشاف گفت هست، ایضاً این احتمال هم هست که ﴿مِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ﴾[29] مربوط باشد به صلاة لیل تنها، به نماز شب تنها؛ آن وقت بعداً در احتمال بعدی میگوید «أو مطلق الصلاة».[30]
«أو مطلق الصلاة»، منتها لیلاً؛ صلاتی که در شب انجام بشود، که اول شب، ثلث اول، ثلث وسط و ثلث آخر فرق نمیکند، نمازی که در شب خوانده بشود، چه واجب چه مستحب. «فإنها عبادة مطلوبة جدا»؛ همه عبادتها مطلوب است، در شب که میشود جداً مطلوب است.
احتمال سوم: «و يحتمل إرادة نافلة الفجر أيضا». این «أيضا» را هم میتوانید قید «يحتمل» بگیرید، هم میتوانید قید «نافلة الفجر» بگیرید منتها به شرطی که این احتمال دوم را ندیده بگیرید، اینطور بگویید: اراده صلاة لیل و اراده نافله فجر ایضاً؛ که هم صلاة لیل، هم نافله. اگر «ایضاً» را قید نافله گرفتید اینطور میشود: هم صلاة لیل، هم نافله؛ اما اگر قید «یحتمل» گرفتید که مشکلی ندارد.
«و كذا» را توجه کنید. ما درباره آناء اللیل احتمالات متعدد ذکر کردیم، در مورد اطراف النهار فقط یک احتمال گفتیم و آن این است که صلاة مغرب و صلاة فجر هر دو را شامل بشود، این احتمال را ذکر کردیم. میفرماید که ممکن است ما از تسبیح اطراف النهار مطلق صلاة را اراده کنیم؛ یعنی هر نمازی که در روز انجام بشود، چه واجب، چه مستحب؛ منتها به شرطی که ﴿سَبِّحْ﴾[31] را حمل بر رجحان کنیم، نه حمل بر وجوب.
اگر ﴿سَبِّحْ﴾ حمل بر وجوب بشود، سبّح اطراف النهار فقط آن دو تا را شامل میشود، یعنی صبح و مغرب؛ اما اگر ما فعل را یعنی ﴿سَبِّحْ﴾ را عام بگیریم و مفادش رجحان باشد نه رجحان وجوبی، در این صورت میتوانیم سبّح اطراف النهار را اشاره بگیریم به مطلق نماز، چه نماز مستحبی، چه نماز واجب؛ منتها نماز مستحب یا واجبی که در اطراف النهار انجام بشود، نه وسط روز.
«و كذا»،[32] یعنی میتوان مطلق صلاة چه واجب، چه مستحب را، منتها به شرطی که فی اطراف النهار انجام شود، اراده کرد؛ میتوان مطلق را اراده کرد از ﴿وَأَطْرَافَ النَّهَارِ﴾[33] ایضاً، یعنی همانطور که از ﴿آنَاءِ اللَّيْلِ﴾ توانستیم مطلق را اراده کنیم، از اطراف النهار هم میتوانیم مطلق را اراده کنیم. مطلق یعنی چه واجب، چه مستحب. چطور میتوانیم مطلق را اراده کنیم؟ «بحمل الأمر على الرجحان المطلق»؛[34] به اینکه امر ﴿سَبِّحْ﴾[35] را بر رجحان مطلق حمل کنیم، تا هم شامل وجوب بشود، هم شامل استحباب.
تفسیر آیه ۳۹ و ۴۰ سوره ق و اقوال در ادبار السجود
«الخامسة ﴿وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ﴾[36] ﴿وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبَارَ السُّجُودِ﴾[37] ».[38]
و خدا را منزه کن، تنزیه کن، در عین تحمید، هم قبل از طلوع شمس، هم قبل از غروب؛ و بعضی از شب را هم خدا را تسبیح کن؛ و در پیِ سجود هم خدا را تسبیح کن. ادبار جمع دَبْر است، دَبْر یعنی بعد؛ یعنی در بعد سجودها هم خدا را تسبیح کن.
آیه را خود محقق معنا میکنند: «أي سبح حامدا». ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ﴾[39] را دارد معنا میکند: «سبّح حامداً»،[40] یعنی جمع کن بین تسبیح و تحمید. «سبّح حامداً ربّک» در چند وقت: یک، قبل از طلوع؛ دو، قبل از غروب؛ «و سبّحه أیضاً فی بعض اللیل»؛ «و سبّحه فی أدبار السجود» در قسمت دوم فقط تسبیح است، در قسمت اول هم تسبیح است، هم تحمید است.
خب، تا اینجا معنای آیه بود، حالا میخواهند وارد بحث بشوند. میفرمایند همانطور که در آیه چهارم گفتیم ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ﴾[41] را میتوانی بر معنای حقیقی و ظاهریاش حمل کنی و میتوانی کنایه از نماز قرارش بدهی، اینجا هم همان را میگوییم؛ میگوییم میتوانی ﴿سَبِّحْ بِحَمْدِ﴾[42] را بر معنای حقیقی و ظاهریاش حمل کنی و میتوانی کنایه از نماز بگیری.
اگر بر معنای ظاهری حمل کردی که ربطی به بحث ما ندارد، ربطی به صلات ندارد؛ معنای کلام این میشود که در این اوقات خدا را تسبیح کن و تحمید. اما اگر حملش کردی بر نماز، باید ببینیم که این دو آیه به کدام نمازها اشاره دارند. میفرمایند که به همه نمازها اشاره دارند، به هر پنج تا: قبل طلوع الشمس به نماز صبح اشاره دارد، قبل الغروب به ظهر و عصر اشاره دارد، و من اللیل اشاره به مغرب و عشا دارد.
«و التسبیح»[43] یا حمل میشود بر ظاهرش که در این صورت آیه ربطی به بحث ما که بحث صلات است ندارد، یا حمل میشود بر صلاة. اگر حمل شد بر صلاة، اینگونه عبارت را توضیح میدهیم و تطبیق میکنیم: که «صلاة قبل طلوع الشمس الفجر»،[44] صلاة صبح است؛ و صلاة قبل الغروب، «الظهر و العصر» است؛ و صلاة من اللیل، «العشاءان» است.
بعداً میگوید «فیها»، یعنی در آیه، علاوه بر بیان وجوب این پنج نماز، دلالتی است بر وسعت وقت این پنج تا؛ چون وقت ضیق را بیان نکرده، گفته قبل از طلوع شمس یا قبل از غروب شمس، یک وقت وسیعی را دارد تعیین میکند، یا من اللیل، بعضی از شب؛ وقت را ضیق نکرده، وقت وسیع را بیان کرده، اگرچه به طور مفصل و تفصیلی تعیین نکرده، ولی بالاخره از عبارت پیداست که یک وقت وسیعی را دارد تعیین میکند.
این عبارت «و إدبار السجود التسبيح في آثار الصلوات» عبارت کشاف است؛ تا «كتبت صلاته في عليين» عبارت کشاف است. بعد «و مثلها موجودة من طرقنا أيضا» عبارت محقق است. باز بعدش میگوید «و الأدبار جمع دبر»، این هم عبارت کشاف است. این وسط «و مثلها» تا «هو مفسر في الروايات الصحيحة به» کلام محقق است. در کتاب ما معین نکرده، فقط «كتبت صلاته في عليين» را نوشته که مال کشاف است، آن «الأدبار جمع دبر» تا آخر، آن هم مال کشاف است ولی بیان نکرده.
مراد از سجود را صاحب کشاف نماز قرار میدهد؛ میگوید سجود یعنی نماز، چون بر نماز سجود گفته میشود، رکوع گفته میشود، قبلاً گفتیم قرائت و قنوت هم گفته میشود، که البته هم در قرائت و هم در قنوتش اشکال کردند. خب پس بر نماز سجود گفته میشود. ادبار هم که جمع دبر به معنای بعد است، پس معنایش این است که بعد از نماز سبّحه؛ بعد از نماز خدا را تسبیح کن. یعنی بعد از نماز، نماز را خواندی تعقیبات بگو، تسبیح کن خدا را؛ ما اینطوری داریم معنا میکنیم.
اما بعضیها گفتند بعد از نماز واجب نماز نافله بخوان؛ سبّح را به معنای نماز نافله گرفتند و سجود را به معنای نماز واجب گرفتند. بعد از سجود یعنی بعد از نماز واجب، سبّحه، تسبیح کن یعنی نماز نافله بخوان. بعضی هم گفتند منظور از سجود نماز مغرب است، سبّحه یعنی بعد از نماز مغرب نافله بخوان؛ دو رکعت بعد از نماز مغرب، نافله بخوان.
سه جور تفسیر شد. در هر سه تفسیر هم سجود به معنای نماز است. در یک تفسیر سجود به معنای مطلق نماز است، تسبیح یعنی تعقیبات بعد از نماز. در یک تفسیر سجود به معنای نماز واجب است، تسبیح یعنی نافله بعد از نماز واجب. در یک تفسیر سجود به معنای نماز مغرب است، تسبیح یعنی دو رکعت بعد از نماز مغرب. این سه قول در اینجا هست، صاحب کشاف به این سه قول اشاره میکند.
«و إدبار السجود التسبيح في آثار الصلوات» است. آثار، هم جمع اَثَر است، هم جمع اِثْر. چه اثر، چه اِثر به معنای «بعد» میآید، هر دویشان به معنای بعد میآید؛ در اثر شیء، یعنی در بعدش. پس آثار به معنای همان بعدهاست، یعنی در پی؛ ﴿أَدْبَارَ السُّجُودِ﴾[45] یعنی تسبیح در پی صلوات.
خب، چرا سجود را به معنای نماز گرفتی؟ حالا ادبار به معنای آثار شد، درست؛ ولی چرا سجود را به صلوات تفسیر کردی؟ ادبار السجود را گفتی آثار الصلوات؟ جواب میدهد: «و السجود و الركوع يعبر بهما عن الصلاة»؛[46] به سجود و رکوع تعبیر از صلاة میشود، گاهی گفته میشود سجود و صلاة اراده میشود. اینجا هم سجود گفتند، ما حملش کردیم بر صلاة. این یک تفسیر بود، که تسبیح بعد از صلوات، یعنی بعد از همه نمازها تسبیح؛ که این تسبیح بعد از صلوات را ما اشاره گرفتیم به تعقیبات.
دوم: «و قيل النوافل بعد المكتوبات» این قائل توجه کنید، مکتوبات یعنی واجبات، که نوشته شدهاند بر انسان، وظیفه قرار داده شدهاند بر انسان. سجود را حمل میکند بر مکتوبات، سبّح را اشاره میگیرد به نوافل؛ میگوید نوافلِ بعد از واجبات. این ﴿فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبَارَ السُّجُودِ﴾،[47] یعنی بعد از واجبات نوافل بخوانید؛ این هم تفسیر دوم.
تفسیر سوم: «و عن علي (عليهالصلاةوالسلام»[48] - این کلام کشاف استها - «و عن علي (عليهالسلام) الركعتان بعد المغرب» است؛ یعنی بعد از نماز مغرب دو رکعت بخواند، آن میشود تسبیح بعد از سجود، که سجود عبارت از نماز مغرب است، تسبیح هم عبارت از آن دو رکعت است.
بعد خود صاحب کشاف میگوید این که از حضرت امیر نقل شده، در روایات از نبی (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) هم آمده: «و روي عن النبي (صلیاللهعلیهوآلهوسلم): من صلى بعد المغرب قبل أن يتكلم كتبت صلاته في عليين». اگر کسی بعد از اینکه نماز مغرب را خواند قبل از اینکه سخن بگوید دو رکعت نماز بخواند، «كتبت صلاته في عليين».
«صلاته» یعنی چه؟ یعنی همین دو رکعتی که خوانده؟ یا این دو رکعت به علاوه مغرب؟ یا مطلقاً؟ ظاهر عبارت میگوید مطلقاً؛ «كتبت صلاته في عليين»، یعنی مطلق نمازش. حالا اگر مطلق نگیریم میگوییم نماز مغربش و این نافلهای که خوانده؛ دیگر لااقلش این است که خود همان نافلهای که خوانده. خب، این کلام کشاف بود که روایتی از اهل عامه نقل کرده است.
مرحوم محقق میفرماید که این روایت اختصاص به عامه ندارد، از طرق خاصه هم این روایت نقل شده است: «و مثلها موجودة من طرقنا أيضا»؛ مثل این روایت که گفته بعد از مغرب و قبل از تکلم نافله بخوانید، این مثلش از طرق ما هم نقل شده است.
مراد از تکلم چیست؟ مطلق تکلم است، که حتی شامل تعقیبات هم بشود؟ یا منظور از تکلم، تکلم به کلام اجنبی است؟ یعنی کلامی که نه نماز است نه تعقیب نماز. آیا منظور این است که بعد از نماز مغرب بلافاصله قبل از مشغول شدن به تعقیبات و قبل از هر سخن دیگر دو رکعت بخوانید؟ یا اینکه نه، منظور این است که تعقیبات مانعی ندارد، کلام اجنبی که نه تعقیب است و نه نماز است نداشته باشید، قبل از کلام اجنبی آن دو رکعت را بخوانید؟
ایشان میفرمایند ظاهراً مراد کلام اجنبی است، تعقیبات مشکلی ندارد؛ به خصوص تسبیحات حضرت زهرا، که اصلاً گفته شده قبل از اینکه به کلامی تکلم کنی و قبل از اینکه حرکت کنی تسبیح حضرت زهرا را بگو، که ثواب اصلیاش مال آن وقت است که قبل از تکلم باشد و قبل از حرکت باشد.
ظاهراً آنطور که به نظر میرسد، تمامش را بیحرکت بگویی؛ بعضیها من ملاحظه کردم میخواهد به این مستحب عمل کند، قبل از حرکت شروع میکند بعد بلند میشود راه میرود، که فکر میکند حالا دیگر قبل از حرکت شروع کرد تمام شد؛ ولی ظاهر این است که در تمام وقتی که این تسبیح را میگویی حرکت نداشته باشی، یعنی بیحرکت کارت را انجام بده، بعد اگر خواستی بلند شو برو.
«و مثلها موجودة من طرقنا أيضا». و ظاهر این است که مراد از قبل از تکلم، قبل ان یتکلم به کلام اجنبی است و مراد تعقیب نیست؛ تعقیباتی که بعد از نماز گفته میشود آنها هم کلام هستند، ولی منظور آن کلام نیست. «و هو»، «هو» یعنی تکلم، «مفسر في الروايات الصحيحة به»، «به» یعنی به کلام اجنبی؛ در روایات صحیحه کلام را به کلام اجنبی خودشان تفسیر کردهاند، که از آن فهمیده میشود تعقیبات نماز مراد نیست. در وسائل الشیعه دو تا روایت داریم که درباره همین که قبل از تکلم این دو رکعت را بخوانید؛ در یکیاش تصریح دارد به اینکه کلام، کلام اجنبی است.
خب، «و الأدبار» عرض کردم این کلام کشاف است، دوباره کلام کشاف؛ «و الأدبار جمع دبر» است، دبر هم به معنای بعد است. «و قرئ بكسر الهمزة مصدرا»؛ ادبار خوانده شده، اِدبار هم خوانده شده است. «و الكل من أدبرت الصلاة إذا انقضت و تمت»؛ کل، یعنی چه اَدبار بخوانی، چه اِدبار بخوانی، هر دو از «ادبرت الصلاة» به معنای «انقضت و تمت» گرفته شده است؛ پس ادبار به معنای گذشتن و تمام شدن است، ادبار السجود یعنی بعد از تمام شدن سجود.
«و معناه وقت قضاء السجود»؛ به جای ادبار، قضاء گذاشته، وقت را تقدیر گرفته است. اینکه میگوید «و معناه وقت قضاء السجود»، مرادش این است که وقت را ذکر کند، و الا قضاء که خب به جای ادبار گذاشته شد. قبلاً هم بیان کرد خلاص، گفت دبر یعنی انقضاء، خب به جای ادبار قضاء گذاشت؛ چرا میگوید معنایش این است؟ این میخواهد بگوید وقت را تقدیر میگیرد.
و معنای این ادبار السجود، وقت قضاء السجود است؛ یعنی سبّحه وقتِ گذشتن سجود، حالا سجود به معنای نماز. «كقولهم أتيتك خفوق النجم» که به معنای «وقت خفوق النجم» است، یعنی اینجا هم باید وقت را تقدیر بگیریم؛ خفوق یعنی فرو رفتن، یعنی غروب، فرو شدن ستاره، یعنی غروب ستاره. اتیتک وقت خفوق النجم، یعنی وقت غروب النجم. همانطور که در این قول وقت را تقدیر میگیری، در ادبار السجود هم وقت را تقدیر میگیری.
پرسش: ادبار خودش زمان نیست؟ نمیخواهد بگوید ادبار ظرف است؟
پاسخ: نه، تقدیر گرفته؛ نه خود ادبار ظرف است. ادبار را به معنای از «انقضت و تمت» گرفت، ادبار را به معنای انقضا و تمام گرفت؛ دیگر ظرف قرارش نمیدهد، ظرف را تقدیر میگیرد. یعنی معنای ادبار السجود با توجه به اینکه دبر به معنای قضا است، معنایش «وقت قضاء السجود» است.
پرسش: با اینکه ادبار آنجا مفعولفیه شده، بالا هم که وقتی تعقیب را معنا میکند میفرماید «و فی ادبار السجود»؟
پاسخ: خب اگر «فی» باشد عیب ندارد، پس از لفظ «فی» میخواهد وقت را دربیاورد، اشکال ندارد؛ از خود ادبار وقت را درنمیآورد، از لفظ «فی» درمیآورد. عیبی ندارد، بگوید از لفظ «فی».
پرسش: منصوب بنزع خافض؟
پاسخ: منصوب بنزع خافض، بفرمایید «فی» دارد. عیب ندارد، عرض میکنم اگر «فی» تقدیر بگیرید، آن «فی» هم به معنای وقت است؛ چه «فی» را تقدیر بگیرید، چه «وقت» را تقدیر بگیرید، هر دویشان یکی است. ولی تقدیر میگیرید، نه اینکه خود ادبار به معنای وقت باشد؛ ادبار همانطور که ایشان معنا کردند به معنای انقضاست.
وقت را تقدیر میگیریم، حالا از کجا تقدیر میگیریم؟ به قول شما از آن «فی» که ادبار منصوب به نزع اوست، منصوب به نزع اوست. حالا یا از «فی» تقدیر میگیریم یا از هر جای دیگر، بالاخره وقت تقدیر گرفته شده است.
پرسش: انقضا به لازم معنایش؟
پاسخ: بله؟
پرسش: انقضا به معنای بعد؟
پاسخ: بله، انقضا معنایش بعد است دیگر، به لازم معنایش؛ وقتی که چیزی گذشت، ما میخواهیم بعد از گذشته او کاری را انجام بدهیم، خب بعد است دیگر.