90/08/23
بسم الله الرحمن الرحیم
دلالت آیه بر وجوب و سعه اوقات صلوات خمس /کتاب الصلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام /کتاب الصلاة /دلالت آیه بر وجوب و سعه اوقات صلوات خمس
دلالت آیه بر وجوب و سعه اوقات صلوات خمس و بررسی روایت عیاشی
صفحه ۹۳، سطر ششم: «و اقول: انه یمکن الاستدلال بالآیة علی ذلک، ای علی وسعة الوقت علی الوجه المشهور».[1]
مطالبی که اکنون میخواهیم در این عبارت بخوانیم، قبلاً گفته شده است. این عبارت، عبارت مجمعالبیان است که به عنوان مؤیدی برای مطالب خودمان داریم ذکر میکنیم. بنابراین اگر تکرار به نظر میرسد، مشکلی نیست؛ به خاطر اینکه اینها عبارتهای خود مرحوم محقق نیست. مطالبی را مرحوم محقق فرمودند و اکنون دارند با عبارت مجمعالبیان تقویت میکنند؛ بنابراین اینها مطالب تکراری است که ما در گذشته نیز داشتیم.
میفرماید این آیهای که ما دربارهاش بحث میکنیم، با جمله ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ﴾،[2] به چهار نماز از پنج نماز یومیه اشاره دارد؛ و با کلمه ﴿قُرْآنَ الْفَجْرِ﴾ به پنجمین نماز اشاره میکند. پس این آیه مشتمل بر پنج نماز است و سعه وقت نماز را هم افاده میکند.
بعضی از اصحاب گفتند که نماز صبح را باید اول وقت خواند؛ به محض اینکه هوا روشن بشود، نماز قضا است و به طلوع آفتاب کاری نداشتند. نماز ظهر را میگویند باید اول ظهر خواند و عصر را هم باید اول عصر خواند، که دیگر سعه وقتی برای آن قائل نیستند. اما از این آیه، سعه وقتها استفاده میشود؛ یعنی معلوم میشود که وقت این نمازهای یومیه وقت ضیق نیست، بلکه وقت وسیع است؛ چون میفرماید: ﴿لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ﴾.
درست است که وقت را به طور کامل تعیین نمیکند، ولی بالاخره به طور مجمل میفهماند که در این فاصله باید این نمازها خوانده بشوند. وقتی میفرماید در این فاصله باید این نمازها خوانده بشوند، معلوم میشود وقت وسیع است و آنطور که بعضی از اصحاب برداشت کردهاند، وقت ضیق نیست. پس آیه هم دلالت میکند بر اینکه این نمازها باید خوانده بشوند، و هم دلالت میکند بر سعه وقت این نمازها و ضیق نبودن وقتشان.
منتها همانطور که عرض کردم، این تعیین، تعیین اجمالی است و تعیین تفصیلی نیست. معین نکرده است که حتماً ظهر و عصر تا غروب باشد و از غروب تا نصف شب، مغرب و عشا باشد. این بین ما رایج است که وقت اینچنین است، ولی در آیه آمده است: ﴿لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ﴾ این چهار نماز خوانده بشود، بدون اینکه تفصیلاً تعیین کند.
سپس با روایاتی نیز همین مطلب را که وقت وسیع است و این دلوک شمس تا غسق اللیل وقت چهار نماز است، تأیید میکنند؛ که از آن روایات روشن میشود این وقتی که در آیه آمده است، وقت چهار نماز است و این چهار نماز هم وقتشان وسیع است. اما روایاتی که میخوانیم، مقداری تعیینش تفصیلیتر از تعیینی است که در آیه آمده است؛ یعنی ظهر و عصر را تعیین کرده است و حتی بیان فرموده که یکی باید قبل از دیگری خوانده بشود؛ مغرب و عشا را هم تعیین کرده است و فرموده که یکی باید قبل از دیگری خوانده بشود.
آن مقدار تعیینی که در این روایات وجود دارد، بیش از مقدار تعیینی است که در آیه آمده است؛ ولی بالاخره مطلب همان مطلب است. بنابراین با آن روایات میتوانیم مستفاد از این آیه را تقویت کنیم. این تقریباً مطالبی است که مرحوم طبرسی در مجمعالبیان فرموده است، که میشود گفت سخنان خود محقق است که قبلاً توضیح دادیم و ذکر کردیم.
صفحه ۹۳ هستیم، سطر ششم: «و اقول: انه یمکن الاستدلال بالآیة علی ذلک»،[3] میتوانیم به همین آیهای که مورد بحثمان است استدلال کنیم بر آن، «علی ذلک یعنی علی وسعة الوقت». نه تنها استدلال کنیم به آیه بر اینکه نمازهای یومیه واجب هستند، بلکه استدلال کنیم بر اینکه وقت وسیع است و وقت ضیق نیست، آنگونه که بعضی از اصحاب پنداشتهاند. «علی الوجه المشهور»؛ سعه به همان وجهی است که مشهور بیان کرده است، که چهار تای آن از ظهر تا نصف شب است و یکی از آنها صبح است.
«بان یقال»؛ نحوه استدلال به این است که چنین گفته شود: «ان الله سبحانه جعل دلوک الشمس» یعنی زوال شمس را، «الذی هو الزوال»؛ خداوند دلوک شمس را که به معنای زوال شمس است، «الی غسق اللیل»، نه یک وقت ضیق، بلکه از دلوک شمس تا غسق اللیل را وقت صلوات اربع قرار داده است؛ یعنی وقت نماز ظهر و عصر، و مغرب و عشا.
از زوال تا غسق، که دیروز توضیح دادیم زوال عبارت است از ظهر، چون دلوک را به معنای زوال گرفتیم و قبول نکردیم که به معنای غروب باشد؛ غسق را هم به معنای پهن شدن تاریکی گرفتیم نه اول شب، بنابراین تا نصف شب هم گفتیم غسق صادق است. با آن توضیحاتی که جلسه گذشته گفتیم و مرحوم طبرسی هم آنها را قبول دارد، از دلوک شمس تا غسق اللیل یعنی از ظهر تا نصف شب است.
خب، از ظهر تا نصف شب وقت چهار نماز است؛ در حالی که این وقت، بیش از چهار نماز گنجایش دارد. از اینجا کشف میکنیم که این چهار نماز وقتشان وسیع است. اگر وقت به اندازه این چهار نماز بود میگفتیم وقت ضیّق است، ولی چون وقت وسیعتر از این چهار نماز است، میگوییم وقت این چهار نماز وسیع است. پس وسعت وقت را از این آیه میتوانیم استفاده کنیم.
«الا ان الظهر و العصر اشترکا» در وقتی که عبارت است از زوال تا غروب. ظهر و عصر را در این وقت مشترک میتوانیم بخوانیم، که دیگر بعد از این، وقت ظهر و عصر نیست. «و المغرب و العشاء الآخرة»؛ عشا آخر است و غالباً «الآخرة» را قید عشا قرار میدهند، چون بنا است در انتهای شب خوانده بشود. «اشترکا فی الوقت»ـی که عبارت است از مغرب تا غسق، یعنی تا نصف شب. پس این چهار نماز در این وقت باید خوانده بشوند. آیه هم تعیین نکرده است که کدام مقدم و کدام مؤخر است؛ و حتی برای ظهر و عصر، وقتی را جدا از مغرب و عشا تعیین نکرده است؛ ولی ما با کمک ادله دیگر این اوقات را تعیین میکنیم.
«و افرد صلاة الفجر بالذکر»؛ «بالذکر» متعلق به «افرد» است: «افرد بالذکر صلاة الفجر» یعنی نماز فجر را که نماز صبح است، جدا ذکر کرد. این چهار نماز را با هم ذکر کرد، و نماز فجر را یعنی نماز صبح را جدا ذکر کرد در قولش که فرمود: ﴿وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ﴾.[4] اینها همه مطالبی است که دیروز توضیح داده شده بود و دیگر احتیاجی به تکرار ندارد.
«ففی الآیة»،[5] یعنی در همین آیهای که داریم بحث میکنیم، بیان وجوب صلوات خمس است، این یک؛ و بیان اوقات این صلوات است، این هم دو. دو چیز از این آیه استفاده میشود: اولاً وجوب این پنج نماز، ثانیاً اوقاتشان و سعه اوقاتشان.
«و یؤید ذلک»، یعنی وجوب این پنج نماز و تعیین این اوقات برای این پنج نماز را تأیید میکند روایاتی که عیاشی به اسناد خودش از عبیدالله بن زراره از ابیعبدالله (علیهالصلاةوالسلام) در کلام خداوند متعال نقل کرده است؛ که در ذیل کلام خداوند ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ﴾،[6] آمده است: «قال: ان الله افترض اربع صلوات»،[7] که اول وقت این چهار نماز «من زوال الشمس است الی انتصاف اللیل».[8] وقتی «اول» گفته میشود، «آخر» هم باید به دنبال آن بیاید.
پس وقتی گفته میشود اول وقت آن زوال شمس است، باید گفته بشود آخر وقت آن هم انتصاف لیل است؛ منتها چون امام در اینجا با «من» اول را فهماندند، با «الی» آخر را میفهمانند و دیگر احتیاجی به تصریح به کلمه «آخر» نیست.
چون فهماندند که اول آن «من زوال» است، میفهمانند که آخر آن «الی انتصاف» است؛ دیگر تعبیر به «آخر» نمیکنند به خاطر اینکه کلمه «الی» آمده و از تعبیر به «آخر» بینیاز کرده است. در بقیه عبارات هم همین قاعده جاری است، که اول را تعیین میکنند و آخر را با «الی» بیان میکنند و دیگر کلمه «آخر» را نمیآورند.
«منها صلاتان»، یعنی از این چهار نماز، دو نماز است که اول وقت آنها «من عند زوال الشمس است الی غروب الشمس». دو نماز از این چهار نماز اینگونه هستند که از زوال شمس تا غروب شمس وقت هر دوی آنها است، منتها یکی قبل از دیگری است: «الا ان هذه قبل هذه»؛ یعنی یکی قبل از دیگری، یعنی ظهر قبل از عصر. باز هم تعیین نکردند که کدام قبل از دیگری است، ولی معلوم است و روایات دیگر نشان میدهد که ظهر قبل از عصر است.
«و منها صلاتان»، باز از آن چهار نماز، دو نماز دیگر است که اول وقت آنها «من غروب الشمس است الی انتصاف اللیل». باز هم این دو نماز وقتشان مشترک است، ولی «الا ان هذه قبل هذه»، یکی قبل از دیگری است.
«و الی ذلک»، تمام شد. «و الی ذلک» باز مرحوم طبرسی میفرماید: «و الی ذلک ذهب المرتضی علم الهدی فی اوقات الصلوات». به این وقتی که در روایت عیاشی تعیین شده بود و از آیه هم استفاده میشود، ذهب المرتضی علم الهدی (قدساللهروحه) فی اوقات الصلوات؛ یعنی اوقات صلوات را طبق آنچه در روایت عیاشی آمده، اینگونه قرار داده است. تا اینجا کلام مرحوم طبرسی است.
بررسی سعه وقت در کلام شیخ طوسی و نقد دیدگاه زجاج و کشاف پیرامون قنوت
از «و هذه الروایة» کلام مرحوم محقق اردبیلی است: «و هذه الروایة موجودة فی الاصول». این روایت عیاشی اختصاص به کتاب تفسیر عیاشی ندارد، بلکه در اصول هم آمده است؛ یعنی در کتب روایی نیز نقل شده است. «و یوجد غیر هذه الروایة ایضا»؛ یعنی این روایت تنها نیست که فقط همین یک مورد باشد و روایات دیگری در این زمینه نداشته باشیم، بلکه علاوه بر این روایت عیاشی، روایات دیگری هم داریم که وقت نماز را به همین صورتی که گفته شد تعیین کردهاند.
«و نقل هذه الروایة»، یعنی روایت عیاشی را، «الشیخ فی کتبه و قال بها»؛ یعنی شیخ طوسی نیز به این روایت اعتقاد پیدا کرده و طبق همین روایت فتوا داده است. عرض کردم بعضی از فقها با این روایت مخالفت دارند و وقت نمازهای یومیه، علیالخصوص صبح، ظهر و عصر را تنگ میدانند. میگویند صبح را باید تا وقتی بخوانیم که هوا دارد روشن میشود و اگر روشن شد دیگر قضا است؛ یعنی به طلوع خورشید کاری ندارند، بلکه میگویند با روشن شدن هوا قضا میشود.
در نماز ظهر هم میگویند اول وقت باید خوانده بشود و نماز عصر هم در اول وقت خودش، که فقط به اندازه چهار رکعت وقت است و پس از آن وقت تمام میشود و وقت این نمازها را ضیق قرار میدهند. اکنون ایشان میفرماید که سید مرتضی وقت را وسیع گرفته است و مرحوم محقق نیز اشاره میکند که شیخ طوسی هم «قال بها»، یعنی قائل به همان وقتی شده است که در روایت عیاشی تعیین شده است؛ یعنی سعه وقت را قائل است، نه ضیق وقت را. البته بعداً اشاره میکنیم که شیخ در خلاف و مبسوط اشاره به ضیق وقت دارد.
«و قال الزجاج»؛ دوباره کلام مرحوم طبرسی است. همین یک بخشی که خواندیم کلام مرحوم محقق اردبیلی بود و اکنون عبارت «و قال الزجاج» ادامه کلام مرحوم طبرسی در مجمعالبیان است. طبرسی در مجمعالبیان از زجاج نقل میکند که چرا خداوند برای نماز صبح تعبیر فرمود به ﴿قُرْآنَ الْفَجْرِ﴾؟[9] فجر به معنای تعیین وقت است و فجر را فرمود تا وقت نماز صبح را تعیین بفرماید، اما چرا قرآن فرمود و نفرمود صلاة الفجر؟ میتوانست صلاة الفجر بفرماید و نماز صبح فهمیده میشد؛ اما چرا خداوند فرمود ﴿قُرْآنَ الْفَجْرِ﴾؟ زجاج میگوید به خاطر اینکه خداوند بفهماند در نماز، قرائت مهم است؛ زیرا قرآن از همان ماده قرائت است.
برای اینکه بفهماند در نماز قرائت مهم و رکن است؛ رکن به همان معنایی که دیروز گفتیم، یعنی عملی که اگر عمداً ترک بشود باطل است، نه اینکه مطلقاً با ترکش باطل بشود؛ زیرا رکن در اصطلاح ما شیعیان به معنای عملی است که ترک عمدی و سهوی آن مبطل است، ولی رکنی که اکنون میگوییم عملی است که ترک عمدی آن مبطل است و ترک سهوی آن مبطل نیست. قرائت چنین رکنی است؛ یعنی رکنی است که ترک عمدیاش موجب بطلان است.
چون قرائت رکن بوده است، خداوند خواسته است بفهماند که در نماز قرائت رکن است، لذا فرموده است: ﴿وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ﴾ تعبیر به قرائت به خاطر اهمیت دادن به قرائت است، یا به خاطر این است که تفهیم کند قرائت رکن است و اگر عمداً ترک بشود نماز باطل است. این برداشتی است که زجاج مطرح میکند، اما مرحوم محقق این سخن را نمیپذیرد که دلیلش را خواهیم خواند.
«و قال الزجاج: ان فی قوله تعالی: و قرآن الفجر، فائدة عظیمة»؛[10] یعنی از این تعبیر، فایده بزرگی به دست میآید و آن فایده این است که قرائت در نماز رکن است و حتماً باید انجام شود. «هی انها تدل»؛ آن فایده این است که کلمه﴿قُرْآنَ الْفَجْرِ﴾[11] دلالت میکند بر اینکه «الصلاة لا تکون الا بقراءة».[12] «لا تکون» در اینجا تامه و به معنای «لا تتحقق» است؛ یعنی تحقق نماز به قرائت است و اگر قرائت نباشد، نماز محقق نمیشود.
زجاج این مطلب را از کجا استفاده کرده است؟ از اینکه خداوند در یک جا فرموده است ﴿أَقِمِ الصَّلاة﴾،[13] و وقتی به قرآن فجر رسیده است همان «اقم» تکرار میشود: ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ..... وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ﴾ یعنی «و اقم الصلاة لقرآن الفجر».[14] ما در اینجا دو «اقم» داریم؛ یکی به صلاة تعلق گرفته و دیگری به قرآن فجر تعلق گرفته است.
وقتی این دو را که هر دو مدخول «اقم» هستند با هم جمع کنیم، استفاده میکنیم که صلاة همان قرآن است و صلاة فجر همان قرآن فجر است؛ پس به جای صلاة، قرآن گفته شده است. هنگامی که به جای صلاة، قرآن گفته شد، معنایش این است که صلاة همان قرائت است و این نشاندهنده اهمیت قرائت است که صلاة را عین قرائت قرار داده است؛ مانند اینکه بگویند صلاة همان قرائت است یا صلاة تحقق پیدا نمیکند مگر با قرائت.
«لان قوله» که فرموده است ﴿أَقِمِ الصَّلاة﴾،[15] و بعداً با حذف «اقم» فرموده است ﴿وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ﴾، «قد امر فیه ان یقیم الصلاة بالقراءة»؛[16] یعنی وقتی این دو را کنار هم بگذارید معلوم میشود که نماز باید همراه با قرائت باشد. این قرائتِ نماز آنقدر مهم است که حتی «سمیت الصلاة قرآنا»، به طوری که نماز را قرآن نامیدهاند؛ «فلا تکون صلاة الا بقرآن». «تکون» در اینجا نیز تامه است؛ یعنی «فلا تتحقق صلاة الا بقرآن»، یعنی «الا بقراءة».
کلام مجمعالبیان در اینجا به پایان رسید و از اینجا به بعد کلام مرحوم محقق اردبیلی است: «فیه تأمل، کما فی قول الکشاف تأملا»؛ خصوصاً در کلام کشاف که گفت: «و قنوتا». ما دو صفحه قبل در کتاب، کلام کشاف را نقل کردیم که میگفت: «و قال فیه ایضا: و قرآن الفجر صلاة الفجر سمیت قرآنا و هو القراءة لانها رکن، کما سمیت رکوعا و سجودا و قنوتا».
این عبارتی بود که قبلاً از کشاف نقل کردیم. اکنون مرحوم محقق میفرماید این سخن زجاج که گفته است نماز همان قرائت است، «فیه تأمل». همانگونه که در کلام گذشته کشاف تأمل بود، به خصوص در آن قسمتی که میگفت نماز را قنوت نامیدهاند، در آن هم تأمل است؛ زیرا نماز را نمیتوان قنوت نامید.
اما اینکه در نامیدن نماز به قرائت تأمل وجود دارد، تقریباً روشن است؛ زیرا ایشان اجازه نمیدهد که ما جزئی از نماز را نام کل نماز قرار دهیم، به خصوص اگر آن جزء، جزء مستحب باشد مانند قنوت. قرائت جزء واجب است و قنوت جزء مستحب است؛ حاصل کلام مرحوم محقق این میشود که نامیدن نماز به جزئش محل تأمل است، به ویژه اگر آن جزء، جزء مستحب باشد. بنابراین نامیدن صلاة به قرائت محل تأمل است و نامیدن آن به قنوت تأمل بیشتری دارد.
«فیه»، یعنی در این سخن زجاج که گفته است نماز را قرائت مینامیم تأمل است؛ «کما فی قول الکشاف تأملا»، یعنی در سرتاسر کلام کشاف که نقل کردیم تأمل است، به ویژه در این بخش که گفته است «و قنوتا» و نماز را به نام قنوت نامیده است، که تأمل بیشتری دارد. «فانه لیس» مربوط به اصل تأمل نیست، بلکه مربوط به تأملی است که درباره قنوت داریم.
در اصل تأمل عرض کردم که نماز و کل مرکب را نمیتوان به نام جزئش نامید مگر به صورت مجازی یا به دلالت تضمن، والا نمیتوان نام جزء را بر کل گذاشت، به خصوص در صورتی که آن جزء مستحب باشد که قنوت نیز مستحب است.
نقد کلام کشاف در تسمیه صلات به قنوت
عبارت «فانه» دلیل بر این است که ما در نامیدن نماز به قنوت تأمل داریم و این تأمل به دو جهت است: جهت اول اینکه نزد خود اهل سنت و صاحب کشاف، قنوت جز در دو نماز مشروع نیست: یکی نماز وتر و دیگری نماز صبح. ایشان در نماز صبح و نماز وتر قنوت میگیرند، اما مشروعیت قنوت نزد آنان فقط در همین دو نماز است.
نماز وتر همانطور که قبلاً توضیح دادم، عبارت از نماز سه رکعتی است که با یک سلام خوانده میشود و در رکعت سوم قنوت میگیرند؛ در حالی که ما شیعیان در رکعت دوم قنوت میگیریم. این نماز در شب خوانده میشود و اگر کسی در اول شب آن را خواند، هنگامی که نزدیک صبح برای نماز شب برمیخیزد دیگر نباید وتر را تکرار کند، چون نزد خودشان وارد شده که در یک شب دو وتر مشروع نیست.
همچنین اگر به جماعت خوانده شود، چنانچه امام بلند بخواند، مأموم باید آهسته بخواند و حق ندارد بلند بخواند. این خصوصیاتی که برای نماز وتر هست. قنوت فقط در نماز صبح و وتر مشروع است و در سایر نمازها اصلاً مشروع نیست؛ پس جزئی که تنها در دو نماز مشروعیت دارد و در بقیه مشروع نیست، چگونه میتواند نام مطلق نماز قرار گیرد؟ این اشکال اول است.
اشکال دوم این است که این جزء، یک جزء مستحب است؛ ما اجازه نمیدهیم نماز را به نام جزء واجب بنامید، تا چه رسد به جزء مستحب. «فانه لیس بمشروع»، یعنی قنوت نزد اهل سنت مشروع نیست «الا فی بعض الصلوات عندهم...» یعنی پیش آنها در بعضی صلوات مشروع است. آن صلوات کدامند؟ «و هو الوتر و الصبح»، که این اشکال اول است.
اشکال دوم: «و جزء مستحبّ» این «جزء مستحبّ» عطف بر «ليس بمشروع» است: «فإنّه ليس بمشروع» این یک، و إنّه «جزء مستحبّ» این دو. هم مشروعیت ندارد جز در دو نماز، بنابراین جزء چنینی نمیتواند اسم همه نمازها بشود؛ هم اینکه جزئی است مستحب و جزء مستحب نمیتواند اسم مرکب قرار بگیرد.
خب، از این قسمت هم بیرون آمدیم، وارد بقیه آیه میشویم.
در ذیل آیه دارد: ﴿وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ﴾[17] هجد هجوداً یعنی شبزندهداری کرد.
پرسش: ببخشید، اینکه ایشان قائل نیست که ﴿قُرْآنَ الْفَجْرِ﴾[18] نماز صبح است یا اینکه وجه تسمیه را که آنها گفتهاند قبول ندارد؟
پاسخ: نه، ایشان قبول ندارد، یعنی مرحوم محقق قبول ندارد که علت تعبیر به قرآن، تفهیم این باشد که نماز را به نام قرائت میشود نامید. ممکن است تعبیر به قرآن برای تفهیم این باشد که قرائت خیلی مهم است، ولی برای تفهیم این نیست که نماز را قرائت مینامیم؛ یعنی از این آیه نمیشود استفاده کرد که تسمیه نماز به قرائت درست است. این را مرحوم محقق دارد اشکال میکند.
عیبی هم ندارد که بگویید از این آیه نمیتوانیم رکن بودن قرائت را هم استفاده کنیم. این هم ممکن است؛ چون مرحوم محقق گفته: «فيه تأمّل»،[19] یعنی در کلام زجاج تأمل است، چه در صدرش چه در ذیلش. منتها من الان دارم تأمل را مربوط میکنم به ذیل کلام زجاج. هیچ عیبی هم ندارد که مربوطش کنیم به ذیل و صدر، همه. دو تا استفاده زجاج کرد دیگر: یک استفاده اینکه قرائت رکن است، استفاده دوم اینکه نماز را میتوان به نام این رکن نامید.
ما «فيه تأمّل» را اشاره گرفتیم به این استفاده دوم. عیبی ندارد که شما «فيه تأمّل» را اشاره بگیرید به هر دو استفاده؛ یعنی هر دو استفاده زجاج را ما باطل میدانیم یا در آن تأمل داریم.
تفسیر آیه تهجد و اختصاص وجوب نماز شب به پیامبر اکرم
«قوله: ﴿وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ﴾».[20] عرض کردم هجود به معنای شبزندهداری کردن است. ﴿فَتَهَجَّدْ﴾، ﴿مِنَ﴾، من تبعیضیه است؛ ﴿وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ﴾ یعنی بعضی از شب را هجود داشته باش، شبزندهداری داشته باش.
این دستور، دستور به پیغمبر است. اگر ما باشیم و همین ﴿فَتَهَجَّدْ﴾، همانطور که ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ﴾ را که در صدر آیه آمده بود و خطاب به پیغمبر داشت ما تعمیم دادیم، به غیر پیغمبر هم تعدیاش دادیم، تهجد را هم که خطاب به پیغمبر است تعدی میدادیم؛ اما پشت سرش دارد: ﴿لَكَ﴾.
این ﴿لَكَ﴾ دلالت بر اختصاص میکند: ﴿نَافِلَةً لَّكَ﴾، ﴿وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ﴾، که ﴿لَكَ﴾ در تفاسیر و اینها خاصه، در کنار ﴿لَكَ﴾، «خاصةً» را اضافه کردهاند مفسرین؛ یعنی این مخصوص تو است. پس این تهجد امر به پیغمبر است و به خاطر ﴿لَكَ﴾ دیگر تعمیم داده نمیشود. دلالت بر وجوب هم میکند، ولی وجوبی که اختصاصی پیغمبر است؛ به کسان دیگر سرایت داده نمیشود.
«قوله: ﴿وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ﴾ الآية»؛[21] یعنی اذکر آیه را تا آخر، چون بقیه آیه را ایشان نمیخواهد تفسیر کند، لذا گفته: «الآية»؛ یعنی به طور اجمال به بقیه آیه اشاره کرده بدون اینکه تفصیلاً ذکرش کند و توضیحش بدهد. این قول خداوند «تدلّ على وجوب صلاة الليل»؛ که صلات لیل واجب است، اما بر کی واجب است؟ بر پیغمبر؛ فقط بر پیغمبر، نه بر دیگران. «و اختصاصه به».
ما مأموریم که تأسی به پیغمبر کنیم، اما نه در کارهایی که ثابت شده مختص ایشان است. پس در کارهایی که ثابت شده مختص ایشان است ما وظیفه تأسی نداریم. ایشان در اینجا اشاره میکند به همین مطلب که چون اختصاص دارد این وجوب به (صلیاللهعلیهوآلهوسلم)، این اختصاص مانع از این است که بر ما واجب باشد تأسی در این وجوب.
اگر اختصاص نداشت ما هم تأسی میکردیم؛ ما هم تأسی میکردیم، این نماز شب که بر ایشان واجب بود بر ما هم واجب بود، همانطور که آن ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ﴾[22] بر ایشان واجب بود بر ما هم واجب بود. ما در ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ﴾ تأسی کردیم، اما در تهجد تأسی نمیکنیم. چرا؟ چون این تهجد اختصاصی ایشان است؛ با کلمه ﴿لَكَ﴾[23] معلوم شده که اختصاصی ایشان است. کلمه ﴿لَكَ﴾ هم که نبود دلایل بیرونی داریم که این تهجد واجب است ولی وجوبی است که اختصاص به ایشان دارد.
چون اختصاص به ایشان دارد، این اختصاص مانع از این است که ما تأسی کنیم. بر ما تأسی واجب نیست، در نتیجه وجوب نماز شب برای ما نیست؛ استحباب هست ولی وجوب نیست. عبارت را توجه کنید: «و اختصاصه به»؛[24] یعنی اختصاص این وجوب به پیغمبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) «مانع من وجوب التأسّي»؛ مانع از این است که ما تأسی کنیم در این وجوب. تأسی بر ما واجب نیست؛ همهجا تأسی بر ما واجب است ولی اینجا چون اختصاصی است تأسی بر ما واجب نیست.
معنای ظاهری و کنایی مقام محمود در ذیل آیه
بعد ذیل آیه که ایشان ذکرش نکرده اینطور دارد: ﴿عَسَى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَّحْمُودًا﴾[25] این ﴿مَقَامًا مَّحْمُودًا﴾ را دیروز معنا کردم؛ هم معنای ظاهریاش را میخواهم عرض کنم هم معنای کناییاش را. معنای ظاهریاش این است که تو به مقامی برسی که محمود باشی؛ محمود باشی یعنی یحمدک الأولون و الآخرون. همه تو را ستایش کنند، همه تو را تمجید کنند که چه مقام عالیای داری. تو را در قیامت به مقامی میرسانیم که تمام حاضرین در قیامت تو را حمد میکنند با داشتن این مقام، ستایشت میکنند؛ تو در مقامی قرار میگیری که محمود همه میشوی. این معنای ظاهری آیه است.
معنای کنایی: ﴿مَقَامًا مَّحْمُودًا﴾ را حمل کردهاند بر شفاعت؛ یعنی به تو اجازه شفاعت میدهیم، آن هم شفاعتی که با شفاعت بقیه فرق بکند، چون به بقیه هم اجازه شفاعت داده میشود احیاناً، ولی این شفاعتی که به ایشان داده میشود با بقیه فرق میکند؛ لذا داریم که این ﴿عَسَى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَّحْمُودًا﴾ یعنی تقریباً حالت اختصاص دارد که این مقام محمود را اختصاصاً به تو میدهیم.
از ظاهر آیه هم به دست میآید که این مقام محمود نتیجه این ماقبل است، یعنی نتیجه ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ﴾[26] و تهجد است؛ نتیجه آن است. هر کسی این کارها را هم انجام بدهد بالاخره این نتیجه برای او هم در حد خودش حاصل میشود؛ در حد خودش، نه در حد پیغمبر.
تفسیر آیه ۱۱۴ سوره هود و بررسی اقوال در مراد از طرفی النهار
خب، آیه اول از آیاتی که دلالت میکرد بر وجوب صلوات خمس و همچنین دلالت میکرد بر اوقات این صلوات و سعه اوقات، تمام شد. وارد آیه دوم میشویم که آیه ۱۱۴ سوره هود است: ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَ زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾[27] نماز را در دو طرف روز اقامه کن. دو طرف روز یعنی اول و آخر؛ طرف به معنای ابتدا و انتهاست، دو طرف روز هم ابتدا و انتهاست.
ابتدای روز نماز صبح است، در این کسی اختلاف ندارد. در انتهایش اقوالی گفته شده: بعضی گفتهاند مراد از انتها نماز عصر است، بعضی گفتهاند نماز مغرب است، بعضی که گفتهاند نماز عصر است ظهر را هم داخل کردهاند، گفتهاند ظهر و عصر. دلیلشان هم این است که ﴿طَرَفَيِ النَّهَارِ﴾ را اگر بخواهیم تطبیق کنیم میشود غدوةً و عشیةً؛ غدوه آن طرف ابتداست، عشیه طرف انتهاست.
آنوقت خود عشیه را که ملاحظه کنیم، بعد از زوال را عرب میگوید عشیه. اگر عشیه به معنای بعد از زوال باشد هم ظهر داخل میشود هم عصر داخل میشود، چون ظهر و عصر مال بعد از زوالاند دیگر، دو تا نماز بعد از زوالاند. پس آیه دارد به سه نماز اشاره میکند.
گروهی گفتند به دو نماز اشاره میکند: صبح و عصر. گروه دوم گفتند باز هم به دو نماز اشاره میکند: صبح و مغرب. گروه سومی گفتند به سه نماز اشاره میکند: صبح و ظهرین، یعنی ظهر و عصر. این گروه سوم دلیلشان همین است که عرض کردم که ﴿طَرَفَيِ النَّهَارِ﴾ یعنی غدوةً و عشیةً، و عشیه از ظهر به بعد است.
اگر عشیه از ظهر به بعد است تنها اختصاص به عصر پیدا نمیکند، ظهر را هم شامل میشود؛ چون از زوال به بعد عشیه گفته میشود در کلام عرب، و از زوال به بعد وقت عصر و ظهر هر دو هست، بنابراین نباید بگوییم آن طرف نهار اشاره به عصر تنها دارد، بلکه اشاره به عصر و ظهر هر دو با هم دارد.
بعد مرحوم محقق میگوید اگر ظهر را داخل کردید باید مغرب و عشاء را هم داخل کنید، چون عشیه بر مغرب و عشاء هم صدق میکند. عشیه به قول شما از زوال شروع میشود، میآید مغرب را هم میگیرد، عشاء را هم میگیرد، به دلیل اینکه در عشاء میگویند عشاء الآخره؛ پس عشیه صدق میکند که میگویند عشاء الآخره، یعنی آخر عشیه. عشاء الآخره یعنی آخر عشیه.
پس عشیه از زوال شروع میشود، اینطور نیست که با غروب تمام بشود که شما بگویید بنابراین عشیه اشاره دارد به ظهر و عصر تنها؛ بلکه باید مغرب و عشاء را هم داخل کنید، چون عشیه از ظهر که شروع میشود به قول شما تا عشاء الآخره که وقت نماز عشاء است ادامه دارد، بنابراین هر چهار تا نماز را باید در همین داخل کنید: یک طرف نهار شامل صبح میشود، طرف دیگرش شامل چهار تای دیگر میشود.
آنوقت ﴿وَ زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾ میماند؛ ﴿وَ زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾ را باید چه کار کرد؟ بنابر قول شما ﴿وَ زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾ را باید حمل کرد بر نماز شب، همان نماز شبی که نزدیک صبح خوانده میشود. ﴿وَ زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾ را بعضیها حمل کردهاند بر شبی که نزدیک به این طرف روز است، یعنی اول شب.
اگر شما نماز مغرب و عشاء را داخل کنید در ﴿طَرَفَيِ النَّهَارِ﴾، ﴿وَ زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾ را باید تطبیق کنید بر شبی که نزدیک آن طرف روز است، یعنی نزدیک صبح است. دیگران گفتهاند منظور از ﴿وَ زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾ شبی است که نزدیک عصر است، چون زلف به معنای قرب است؛ ﴿وَ زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾ باید قرب را در آن اراده کنیم. بعضیها گفتهاند قریب به این طرف روز است که عصر است؛ بنابر قول شما قریب میشود به آن طرف روز، یعنی به طرف صبح.
﴿وَ زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾ بنابر قول بعضیها شامل مغرب و عشاء میشود، بنابر قول شما شامل نماز شب میشود. آنوقت نماز مغرب و عشاء نزدیک به این طرف روز است، نماز شب نزدیک به آن طرف روز است. پس عبارت معنا میشود، بنابر نظر شما معنا میشود، منتها معنایی که با معنای دیگران فرق میکند. مطلب شما غلط نمیشود، ولی با حرف دیگران فرق پیدا میکند.
بررسی اقوال در معنای طرفی النهار و ادخال ظهر و عصر
«قيل إنّ طرفي النهار وقت صلاة الفجر والمغرب»[28] این قول اول است؛ که دو طرف نهار، وقت نماز صبح است و وقت نماز مغرب. دو طرف یعنی ابتدا و انتها. ابتدا تطبیق میشود بر نماز صبح، انتها تطبیق میشود بر نماز مغرب. اصلاً در نماز صبح اختلافی نیست، همه طرف ابتدای صبح را بر نماز صبح تطبیق میکنند، طرف انتها اختلافی است.
قول دوم: «و قیل غدوة و عشیة»، دو طرف نهار یعنی غدوة و عشیة؛ غدوة طرف ابتداست، عشیة طرف انتهاست. آن وقت در خود غدوة و عشیة باز اختلاف دارند؛ غدوة صبح است، عشیة چیست؟ یکی گفته عصر است، یکی گفته مغرب است، یکی گفته ظهر و عصر با هم است.
«و هی»، یعنی غدوة و عشیة، صلاة الصبح و العصر، این شد قول دوم. پس قول اول صلاة الصبح و المغرب بود، قول دوم صلاة الصبح و العصر.
قول سوم: «و قیل و الظهر ایضا» این قول سوم اینطور است: صبح، ظهر و عصر با هم؛ که «ایضا» نشان میدهد که طرف دوم را نباید عصر تنها بگیری، عصر و ظهر بگیری. کلمه «ایضا» نشان میدهد که طرف انتها را هم عصر بگیری هم ظهر بگیری، نه ظهر تنها، نه عصر تنها.
به چه دلیل ظهر را داخل میکند در عشیة؟ «لان» را توجه کنید، دلیل بر چیست؟ به چه دلیل ظهر در عشیة داخل شد؟ آخه این قول سوم عصر را در عشیة داخل کرد، ظهر را هم اضافه کرد. در قول دوم فقط عصر را در عشیة داخل کرد. قول سوم ظهر و عصر را در عشیة داخل میکند. آن وقت سؤال میکنیم ظهر را چرا در عشیة داخل کردید؟
جواب میدهد: «لان بعد الزوال کله عشیة»، تمام بعد از زوال عشیة است. پس ظهر هم داخل میشود، داخل در عشیة میشود. «لان بعد الزوال کله عشیة و مساء عند العرب، فتدل علی سعة وقتهما فی الجملة». پس آیه دلالت میکند بر اینکه وقت ظهر و عصر سعه دارد، دلالت میکند بر اینکه وقت ظهر و عصر سعه دارد.
«فی الجملة» قید سعه است؛ یعنی این سعه را معین نمیکند که از کی تا کی، فقط میفهماند که سعه دارد. چون عشیة از زوال شروع میشود، کی ختم میشود؟ ختمش را دیگر بیان نکرده است. بنابراین وقت وسیعی را اعلام کرده، ولی سر و ته این وقت را به طور تفصیل معین نکرده، بلکه فی الجملة اشاره به سعه وقت دارد.
مرحوم محقق میفرماید: «و ینبغی ادخال العشائین ایضا». این «ینبغی» مربوط به این قول سوم است؛ یعنی حالا که شما به بهانه اینکه عشیة شامل زوال به بعد میشود ظهر را داخل کردید، سزاوار است که مغرب و عشا را هم داخل کنید. چون مغرب و عشا هم در عشیة خوانده میشود؛ عشیة از زوال شروع میشود، عند الغروب تمام نمیشود، بلکه ادامه پیدا میکند.
اگر ادامه پیدا کرد پس نماز مغرب و عشا هم در عشیة خوانده میشود. پس باید گفت که عشیة اشاره به مغرب و عشا هم دارد؛ یعنی باید گفت که این ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ﴾،[29] هر پنج تا نماز را شامل میشود. یک طرف نهار نماز صبح را شامل میشود، طرف دیگر هر چهار تا نماز را شامل میشود.
پرسش: نماز ظهر و عصر قبل از غروب خوانده میشوند، مغرب و عشا بعد از غروب. این کافی نیست برای اینکه ظهر هم داخل باشد؟
پاسخ: از آیه میخواهیم استفاده کنیمها، شما از یک جای دیگر دارید استفاده میکنید. اگر از جای دیگر بخواهید استفاده کنید بله، فی الجملة ممکن است بتوانید بگویید؛ اما میخواهیم از آیه استفاده کنیم. فقط ﴿طَرَفَيِ النَّهَارِ﴾ فرموده، طرف یعنی غدوة و عشیة، آن وقت عشیة را داریم تشریح میکنیم که چیست.
شما در اینجا از روایات استفاده نمیکنید مگر اینکه اشاره کنید که داریم از روایات استفاده میکنیم، از اجماع استفاده میکنیم، در کل کتاب همین وضع را داریم. هر چه ما میگوییم مستفاد از آیه است، چون آیات الاحکام داریم میخوانیم. هر چه میگوییم مستفاد از آیه است؛ اگر خواستیم چیزی را از غیر آیه استفاده کنیم تذکر میدهیم، که این از روایات استفاده شد، از اجماع استفاده شد.
خب، عرض کردم بنابر این قول سوم، این قسمت از آیه که ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ﴾ است، شامل هر پنج نماز میشود. آن وقت برای ﴿زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾ دیگر نماز یومیه باقی نمیماند، این ﴿زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾ را باید اختصاص بدهیم به نماز شب. اما بنابر قول کسانی که ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ﴾ را شامل هر پنج نماز نمیگیرند، ﴿زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾ را میخواهیم معنا کنیم: «قیل العشائین»[30] زلف عرض کردم به معنای قرب است. اینکه میگوییم زُلفی، یعنی قُربی؛ نماز مثلاً زلفی است یعنی ما یتقرب به الی الله است.
اصلاً زلفة به معنای قرابت است. اینجا هم زلفا من اللیل به معنای ساعاتی از شب، ولی ساعاتی از شب که نزدیکند؛ نزدیک به چیاند؟ به طرفی النهار. به کدام طرف؟ نوعاً گفتهاند طرف عصر. که عرض کردم بنابر قول سوم باید بگوییم زلفی یعنی قریب به طرف صبح، ولی نوعاً گفتهاند قریب به طرف عصر. مفسرین هم مراجعه کنید میبینید زلفی را به معنای قریب الی العصر گرفتهاند. «قیل العشائین»، بعضی گفتهاند مراد از زلفا من اللیل نماز مغرب و عشاست، که لیل است، ولی لیل نزدیک به عصر.
«و قیل»، این قول دوم و سوم را هم نقل میکنیم خیلی فرقی با قول اول ندارد، «و قیل ای ساعات من اللیل» زلف را به معنای ساعات گرفتهاند، مفسرین نوعاً زلف را به معنای ساعات گرفتهاند، منتها معنای قرب را هم رعایت کردهاند.
«و قیل ساعات من اللیل»، و هی ساعاته، یعنی ساعات اللیلی که قریب است من آخر النهار، یعنی نزدیک به عصر است. عرض میکنم این «القریبة من آخر النهار» را برای این میآورد که زلف به معنای قرب است، میخواهد آن معنای لغوی را رعایت کرده باشد. «و قیل زلفا من اللیل ای قربا من اللیل»، که این اصلاً دیگر نظر نکرده به اینکه شبی باشد که نزدیک به روز باشد، بلکه گفته نزدیک به شب باشد؛ زلفا من اللیل، نزدیک به شب. این قول سوم اصلاً وارونه رفته است.
پرسش: قول دوم با قول اول چه فرقی داشت؟
پاسخ: قول دوم عرض کردم با قول اول که عشائین است خیلی فرق ندارد، منتها آن قول اول فقط گفته عشائین، قول دوم تفسیری کرده که تطبیق میشود بر عشائین؛ تفسیری کرده یعنی تفسیر وسیعتری کرده که تطبیقش همان عشائین است.
بررسی نحوه عطف زلفا من اللیل و تطبیق بر نماز شب
خب، زلفاً عطف بر چه میگیریم؟ بنابر قول اول، زلفاً به معنای عشائین است؛ خب عشائین از سنخ صلاة است، پس زلفاً میشود از سنخ صلاة. آن وقت میتوانید زلفاً را عطف بگیرید بر صلاة: اقم الصلاة و اقم زلفاً، اینطور میشود: اقم الصلاة و اقم زلفاً، یعنی اقم العشائین. که توجه میکنید معطوف و معطوفعلیه با هم مسانخند؛ معطوفعلیه صلاة است، معطوف هم زلفاً است که کنایه از عشائین است، یعنی معطوف هم صلاتین است، صلاتین، صلاة عشا و مغرب. آن وقت صلاة عشا و مغرب را عطف میگیریم بر صلاة، عطف مسانخ بر مسانخ میشود و عیبی ندارد.
اما بنابر آن دو تفسیر دیگر که زلف به معنای ساعات است، منتها ساعات قریبه، دیگر نمیتوانیم بگوییم زلفاً عطف است بر صلاة؛ چون عطف ساعات بر صلاة عطف مسانخ بر مسانخ نیست، عطف را نامناسب میکند. اینجا هم باز ایشان میفرماید که زلفاً باز هم عطف بر صلاة است، بنابر قول دوم و سوم عطف بر صلاة است، منتها تقدیر میگیرد. اینطور میگوید: «اقم صلوات یتقرب بها الی الله عزوجل». اقم الصلاة طرفی النهار و اقم صلوات یتقرب بها الی الله عزوجل فی بعض اللیل. آن وقت «من» را هم «من» تبعیضیه میگیرد، «من اللیل» هم «من» تبعیضیه میشود.
خب، به این ترتیب باز هم زلفاً میتواند عطف بر صلاة باشد، چون داریم تقدیر میگیریم؛ یعنی تقدیر میگیریم به این معنا که زلف را کنایه میگیریم. درست است زلف به معنای ساعات قریبه است، ولی داریم کنایه میگیریم از صلواتی که منشأ قرب الی الله هستند. وقتی کنایه از صلوات گرفتیم، معنای کنایی میشود صلاة، آن وقت این معنای کنایی را عطف میکنیم بر صلاتی که در اقم الصلاة آمده است. آن وقت مناسبت بین معطوف و معطوفعلیه رعایت میشود.
«و حقها»، یعنی حق این زلفاً، حق زلفاً من اللیل بنابر این تفسیر آن است که عطف شود بر صلاة؛ یعنی «اقم الصلاة و اقم زلفاً من اللیل». آن وقت «علی معنی»، معنا اینطور میشود: «اقم صلواتی که یتقرب بها الی الله عزوجل، اقم این صلوات را فی بعض اللیل». «فی بعض اللیل» متعلق به «یتقرب» نیست، متعلق به «اقم» است. اقم صلواتی را که یتقرب بها الی الله عزوجل، اقم این صلوات را فی بعض اللیل.
اگر عبارت را اینطوری معنا کنیم، دیگر تقرب را، تقرب به معنای آخر النهار یا اول النهار قرار ندهیم، بلکه تقرب را به معنای تقرب الی الله قرار بدهیم، میتوانیم بگوییم این زلفاً من اللیل اشاره به نماز شب دارد؛ چون نماز شب هم مقرب الی الله است.
دقت میکردید که ما در گذشته میگفتیم ﴿زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾[31] یعنی ساعاتی که آن ساعات نزدیکند به روز، ساعاتی از شب که نزدیکند به روز؛ که متعلق قرب را روز قرار میدادیم، میگفتیم نزدیک به روز است. حالا در اینجا زلف را به معنای ساعات نمیگیریم، کنایه از صلاة میگیریم، آن وقت قرب را اینطور معنا میکنیم: نه قرب به روز، بلکه قرب الی الله؛ نه قرب الی الیوم، الی النهار، بلکه قرب الی الله.
خب اگر قرب الی الله باشد، نماز شب هم شامل میشود؛ چون «صلواتی که یتقرب بها الی الله عزوجل»،[32] همانطور که شامل صلوات واجب میشود، شامل صلوات مستحب هم میشود. پس میتوانیم این آیه را ناظر به نماز شب هم قرار بدهیم.
فیمکن، فای تفریع، توجه کنید، حالا که ما آیه را به این معنا معنا کردیم و تقرب را تقرب الی الله گرفتیم، «یمکن ان یکون» این قول خدا اشاره به صلاة لیلی که مشهود است.
﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾،[33] آن مقداری که ما در باب صلاة میخواستیم از آیه استفاده کنیم تمام شد. این دو بخش از آیه را که یکی ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ﴾ است، یکی هم ﴿زُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾ است، تطبیق کردیم بر نمازها. دیگر بعدش با نماز کاری نداریم، ولی باز هم یک مباحثی هست که مربوط به نماز میشود، لذا ذیل آیه را هم ادامه میدهیم و تفسیر میکنیم.
آن برداشتی که ما در این باب یعنی در باب صلاة میخواستیم از آیه داشته باشیم، به دست آوردیم تمام شد؛ ولی ذیل آیه هنوز مربوط به احکام هست، چون مربوط به احکام است تفسیر ذیل آیه را هم ذکر میکنیم. ولی چون ظاهراً وقت نمیرسد که ما ادامه بدهیم، ذیلش را در جلسه آینده انشاءالله میخوانیم.