90/08/21
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی آیه نهم تا یازدهم سوره مؤمنون /کتاب الصلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام /کتاب الصلاة /بررسی آیه نهم تا یازدهم سوره مؤمنون
بررسی آیه نهم تا یازدهم سوره مؤمنون: وجه تکرار ذکر صلاة، معنای محافظت بر نماز و وجوه تفسیری ارث بردن بهشت
صفحه ۸۸، سطر ششم: «قوله ﴿وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ﴾[1] »[2] داشتیم آیات اولیه سوره مؤمنون را توضیح میدادیم که بخشی از آن آیات مربوط بود به صلاة و به همین مناسبت هم مورد بحث ما قرار گرفت؛ چون ما بحثمان در صلاة است.
آیه نهم این سوره ﴿وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ﴾[3] است، که در این آیه هم ذکر صلاة شده در حالی که در آیه دوم هم ذکر صلاة شده بود: ﴿الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾[4] چرا تکرار شده؟ دو مطلب گفتند: یکی اینکه خداوند به صلاة اهمیت میداده و به خاطر اینکه به ما هم بفهماند که این امر، امر مهمی است تکرارش کرده.
دوم اینکه گفتند در واقع این تکرار نبوده؛ زیرا که در هر آیهای برای صلاة یا برای مؤمنینی که نماز میخوانند وصفی ذکر شده و چون وصفها مختلف هستند پس صلاة تکرار نشده. در یک جا خشوع آمده، در یک جا حفظ آمده؛ ﴿الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾ این یک صفت است، ﴿وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ﴾[5] صفت دیگر است. چون حفظ با خشوع فرق دارد، پس کأنه آیه تکرار نشده.
البته بحث در تکرار آیه نیست تا اینطوری که الآن جواب دادیم جواب بدهیم. اگر بحث در تکرار آیه بود جواب خوبی بود که آیه تکرار نشده؛ آنجا خشوع در نماز، اینجا تحفظ بر نماز مطرح است و دو چیزند، تکراری نیست.
اما بحث در تکرار آیه نیست، بحث در تکرار کلمه صلاة است؛ چرا صلاة تکرار شد؟ با قطعنظر از وصف خشوع و با قطعنظر از وصف تحفظ، سؤال این است که چرا صلاة تکرار شد؟ آن جواب اول خوب است: چون خداوند به صلاة اهمیت میداد و به ما هم میخواست بفهماند که صلاة امر مهمی است، شما هم به او اهمیت بدهید.
صفحه ۸۸ هستیم، سطر ششم. آیه نهم سوره مؤمنون این است که مؤمنون کسانی هستند که یکی از صفاتشان این است که بر صلاةشان تحفظ میکنند. تحفظ بر صلاة یعنی چه؟ در مجمع البیان تحفظ را اینطور معنا کرده: «أي يقيمونها في أوقاتها»[6] - یک - «و لا يضيعونها» - این دو.
در اوقات انجام میدهند، قضا نمیکنند؛ یا در اوقات انجام میدهند یعنی در اول وقت، که البته ظاهر عبارت این نیست که در اول وقت انجام میدهند و الا میگفت «یقیمونها فی أول أوقاتها»، اول ندارد. در اوقات انجام میدهند یعنی قضا نمیکنند. «و لا يضيعونها»، تضییع هم نمیکنند. تضییع معنایش این نیست که از وقت نمیگذارند از وقت خارج بشود؛ تضییع نمیکنند معنایش این نیست که نمیگذارند از وقت خارج بشود، چون آن «يقيمونها في أوقاتها» این مطلب را فهمانده بود.
این تضییع به معنای این است که بدجور نمیخوانند، عباراتش را خراب نمیخوانند؛ نه تضییع به لحاظ وقت، تضییع خود نماز. البته اگر ما «يقيمونها في أوقاتها» را نداشتیم، «لا يضيعونها» را عام میگرفتیم به طوری که شامل بشود که خروج از وقت هم، خارج وقت هم قرارش نمیدهند؛ «لا يضيعونها» یعنی نه خارج وقت میاندازندش و نه هم که خراب ادایش میکنند.
در صورتی که ما «يقيمونها في أوقاتها» را نداشتیم، «لا يضيعونها» را اینطوری معنا میکردیم؛ ولی حالا که داریم، آن «يقيمونها في أوقاتها» را مربوط میکنیم به اینکه قضا نمیکنند، «لا يضيعونها» را مربوط میکنیم به اینکه خراب ادا نمیکنند.
«و إنما أعاد ذكر الصلاة تنبيها على عظم قدرها و علو رتبتها» عند الله، «عنده تعالى» چرا ذکر صلاة را اعاده کرد؟ نمیگوید چرا آیه را اعاده کرد، چون روشن است که آیه اعاده نشده، صفتها مختلفاند؛ ذکر صلاة را اعاده کرد تنبیهاً بر «عظم قدرها و علو رتبتها»، علو رتبه صلاة، «عنده تعالى».
﴿أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ﴾[7] وارثاند؛ وارث چه هستند؟ آیه بعد میگوید: ﴿الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ﴾،[8] یعنی وارث جنتاند. وارث جنت یعنی چه؟ مگر کسی جنت را مالک بود، بعد مُرد به ما داد که ما ارث ببریم؟ وارث جنت اصلاً معنایش چیست؟ چند تا معنا برای ارث جنت گفتند: در یک معنا در کلمه ارث، در دو معنا در کلمه ارث تصرف نکردند - دو تا معنا که گفتند در کلمه ارث تصرفی نکردند، ارث به همان معنای اصلیاش است - در معنای دیگر در کلمه ارث تصرف کردند.
معنای اولی که در کلمه ارث تصرف ندارد این است که در روایات آمده که تمام انسانها چه کافر چه مسلمان دو تا خانه در آخرت دارند: یکی در بهشت، یکی در جهنم. اگر شخصی جهنمی شود، خانه بهشتش را به بهشتیها ارث میدهند، واگذار میکنند. در واقع مثل این است که آن صاحبخانه مرده؛ ارث، در ارث تصرف نمیکنیم، در میت تصرف میکنیم، ورود در جهنم را به منزله موت میگیریم. میگوییم این آقا مالک بود، خدا او را مالک قرار داده بود، مالک این خانه بهشتی قرار داده بود، و او مُرد. مُرد یعنی چه؟ یعنی وارد جهنم شد. میبینید تصرف در موت داریم میکنیم؛ و چون مُرد، مالش به ارث واگذار میشود. حالا به کی واگذار میشود؟ خود خدا دیگر میداند به کی واگذار کند. پس ارث به معنای اصلیاش است، یعنی ماترک یک میت؛ ولی میت در اینجا معنایش فرق کرده، یعنی کسی که وارد جهنم شده به او گفتیم میت.
البته روایات اینطور نیست که اگر کسی وارد جنت بشود خانه ناریاش را هم به دیگری واگذار میکنند؛ و الا آن که در نار میشود صاحب دو تا خانه میشود، جایش وسیع میشود! ولی نار جای وسیع ندارد، جایش تنگ است. آنجا را نداریم که خانه ناری را اگر شخصی بهشتی شد، خانه ناریاش را به اهل نار میدهند. آنجا اینقدر تنگ است که... نمیدانم حالا چه میشود، به هر صورت ظاهر امر نشان میدهد که خانهاش را به ارث به کسی نمیدهند، روایات هم چیزی ندارد.
ولی این طرفش هست؛ این طرفش هست که اگر کسی جهنمی شد، خانه بهشتیاش را در اختیار دیگری قرار میدهند، چون در بهشت وسعت مشکلی ندارد، هر چه خانه بیشتر بشود، وسعت بیشتر بشود مسئلهای نیست. در جهنم باید جا تنگ باشد؛ اگر بخواهند خانه بهش اضافه بدهند اینجا بالاخره با آن تنگی جهنم نمیسازد.
به هر حال در مورد این، روایات چیزی نگفته، ما هم باید چیزی نگوییم. اگر قیاس جایز بود قیاس میکردیم، ولی خب قیاس هم جایز نیست به خصوص در امور آخرت. خب این معنای اول بود برای ارث، که توجه کردید در این معنا تصرفی در کلمه ارث نکردیم.
معنای دوم این است که پدر ما را در بهشت وارد کردند و بعد از بهشت اخراج کردند؛ او دیگر از مالک بودن درآمد، ارثش را به بچههایش دادند. کسی را اگر بهشت ببرند به ارث پدرشان باید بروند بهشت؛ پس ﴿يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ﴾ یعنی یرثون من حضرت آدم. آنوقت اینجا هم توجه میکنید در ارث تصرف نمیشود در این معنا؛ در این معنا در ارث تصرف نمیکند، ارث همان ارث است، ماترک است، منتها اخراج را به معنای موت میگیرند. پدر را از بهشت خارج کردند یعنی میراندند؛ گویا که او مرد، وقتی مرد ماترک پیدا کرد، ماترکش را به ورثهاش که اولادش است دادند.
ادامه بررسی وجوه تفسیری ارث بردن بهشت، معنای فردوس و نقل کلام کشاف در عدم تکرار صلاة
البته این توجیه را همه نگفتند؛ چون بعضیها معتقدند آن بهشتی که حضرت آدم داخلش شد بهشت اخروی نبود. بهشت اخروی بهشت خلد است، کسی را از او خارج نمیکنند؛ این یک بهشت دیگر بود. خدا هم نفرموده بهشت اخروی؛ جنت هست ولی جنت مطلق باغ است. شاید جنت مثالی بود، شاید در عالم مثال بود، شاید در همین دنیا بود، هیچچیز ما نمیدانیم کجا بوده.
بهشت اخروی چون جنت الخلد است کسی در او برود بیرون نمیآید؛ بنابراین آدم در آن نرفته بوده، تازه شیطان در آنجا راه ندارد. این بهشت دیگری بوده. خب اگر این بوده که وقتی ﴿يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ﴾، این توجیه، توجیه دوم را قبول نمیکند؛ توجیهی که ارث از حضرت آدم میبرند قبول نمیکند، چون حضرت آدم که مالک نشد که بعد بچههایش ارث ببرند. این توجیه دوم.
توجیه سوم: در توجیه سوم ما در ارث تصرف میکنیم. ﴿يَرِثُونَ﴾ یعنی یصلون، یعنی ینتهون؛ منتهی میشوند، واصل میشوند. اهوالی را در قیامت پشت سر میگذارند، هی به تدریج میآیند تا واصل میشوند به بهشت؛ این واصل شدن به بهشت را اسمش را گذاشتیم ﴿يَرِثُونَ﴾، یرثون یعنی ینتهون، منتهی میشوند به بهشت. توجه بکنید که اینجا تصرف در کلمه ارث کردیم؛ یعنی موتی، ماترکی را تقدیر نگرفتیم و توجیه نکردیم. این سه تا توصیف، این سه تا معنا برای ﴿هُمُ الْوَارِثُونَ﴾[9] گفته شده.
﴿أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ﴾؛ معنایش این است که: «من كان بهذه الصفات»[10] - ﴿أُولَئِكَ﴾[11] را دارد معنا میکند، ﴿الْوَارِثُونَ﴾ را نه، ﴿الْوَارِثُونَ﴾ را بعداً معنا میکند - ﴿أُولَئِكَ﴾ معنایش این است: «من كان بهذه الصفات»،[12] این صفاتی را که در این آیات نهگانه قبلی ذکر کردیم دارا باشد، «و اجتمعت فيه هذه الخلال»، این خصلتها در او جمع شده باشد - خلال جمع خَله است، خله به معنای خوی و خصلت - کسی که این صفات را داشته باشد و این خلال یعنی این خویها و خصلتها در او جمع شده باشد، این کسان «هم الوارثون يوم القيامة»، ارث میبرند در روز قیامت - «يوم القيامة» ظرف است - چه را ارث میبرند؟ متعلق ارث چیست؟ «منازل أهل النار»، منازل اهل النار؛ منازل اهل نار را ارث میبرند.
خب کدام منازلشان؟ اهل نار الآن که رفتند در نار منزل ناری دارند؛ نه، آن منزل مراد نیست، «من الجنة». منازلی که من الجنة، این منازل متعلق به جنت است، مربوط به جنت است؛ منازل بهشتیِ اهل نار را ارث میبرند.
مگر اهل نار منزل بهشتی هم داشتند که بهشتیها آن منازل را ارث ببرند؟ میفرماید بله، «فقد روي» - این «فقد روي» حالت تعلیل دارد، دارد جواب دخل مقدر میدهد - «فقد روي عن النبي (صلیاللهعليهوآلهوسلم)» که فرمودند: «ما منكم من أحد» - احدی از شما انسانها، خطاب به کل انسانهاست، احدی از شما انسانها نیست - «إلا و له منزلتان»، در قیامت دو منزل دارد: «منزل في الجنة و منزل في النار فإن مات»، اگر این شخص بمیرد «و دخل النار»، داخل در آتش شود، «ورث أهل الجنة منزله»؛ منزل بهشتیِ این شخص ناری را آن بهشتیها وارث میشوند. تعبیر به «ورث» هم در روایت آمده.
«و قيل» - این معنای سوم است، معنای دوم هم گفته نشده اینجا؛ معنای دوم در مسالک آمده، مسالک الأفهام، مرحوم کاظمی معنای دوم را آورده که عرض کردم حضرت آدم اخراج شد از بهشت و بهشت ماترک او به حساب آمد، اولادش ارث بردند - «و قيل إن معنى الميراث»، این معنای سوم است، بعضی گفتند معنای میراث - یعنی تصرف در میراث کردند - معنای میراث در اینجا این است که «أنهم»، یعنی این مؤمنون، این کسانی که این صفات مذکوره را دارند، «يصيرون إلى الجنة».
«يصيرون» یعنی میرسند، منتهی میشوند، یا منتقل میشوند «إلى الجنة بعد أحوال متقدمة»؛ بعد احوال متقدمه یعنی احوالی که در آخرت پشت سر گذاشتند، چون تا به بهشت برسند طول میکشد دیگر، باید عقباتی را بگذرانند تا برسند به بهشت. البته کسانی هستند که مستقیم از قبر بلند میشوند وارد بهشت میشوند بدون گذراندن این عقبات.
«و ينتهي أمرهم إليها»، یعنی إلی الجنة؛ این «و ينتهي أمرهم إليها» تفسیر برای «يصيرون إلى الجنة» است. آنوقت جنت میشود کالمیراث؛ در این توجیه، جنت میشود «كالميراث»ی که «يصير الوارث إليه»، میراثی که وارث به آن میراث میرسد و منتهی میشود. جنت هم همینطور است؛ میشود میراث، یعنی ما ینتهی إلیه الورثة.
خب، «ثم وصف الوارثين»؛ بعد در آیه بعد، وارثین را خدا توصیف کرده، یعنی هم بیان کرده که چه چیزی بهشان میدهیم، هم حالتشان را که خلود است ذکر کرده: «فقال ﴿الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ﴾[13] ».[14] خب ﴿هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ﴾[15] روشن است؛ فردوس چیست؟ در او سه قول گفته شده:
قول اول: «الفردوس اسم من أسماء الجنة»؛[16] چه بگویی فردوس چه بگویی جنت فرق نمیکند، همه جای بهشت را فردوس میگویند. این قول اول.
قول دوم: نه، همه جای بهشت فردوس نیست؛ باغهای بهشت را فردوس میگویند، و به تعبیر دیگر نیکوترین و سرسبزترین جاهای بهشت را فردوس میگویند. به تعبیر دیگر گفتند روضات الجنات؛ اینجا میگوید ریاض، بعضی گفتند روضات الجنات. روضات هم همان بهترین و سرسبزترین جای بهشت است.
«و قيل هم»... «هم» دارد کتابتان؟ «هی» دارید؟ آها، «هی» درست است، یعنی فردوس. ما کلمه کتابمان «هم» دارد و درست نیست. بله؟ «و قیل هم»، دومی «هم» است، بله؛ دومی کتاب ما و شما مثل هم است، «هم» دارد.
پرسش: مال ما «هو» است.
پاسخ: آها، دومی را «هو» دارید شما؟ «هو» هم خوب است؛ «هو» هم برمیگردد به فردوس، به اعتبار، بله، به اعتبار خبرش که «اسم» است میشود مذکر. «هو» هم خوب است. در هر صورت ما کتابمان «هم» دارد، «هم» غلط است؛ یا باید «هی» باشد یا «هو».
«هو اسم لرياض الجنة»، یعنی فردوس؛ ریاض هم یعنی باغها. «و قيل هي جنة مخصوصة»؛ بعضی گفتند یک بهشت مخصوص است، نه جای خاصی از بهشت، بلکه اصلاً یک بهشت مخصوصی، یک طبقه مخصوصی است؛ چون بهشت طبقات دارد، جاهای مختلف دارد، ما بهشتهای مختلف داریم، یک بهشتی اسمش فردوس است.
«قال في الكشاف ليس ذكر الصلاة هنا مكررا»؛ ذکر آیه در اینجا مکرر نیست. این توجیه دیگری است برای تکرار. ما گفتیم تکرار هست، منتها به خاطر اهمیت تکرار شده؛ کشاف میگوید تکرار نیست. چرا؟ چون در یک آیه خشوع ذکر شده، در یک آیه تحفظ ذکر شده و این دو صفت فرق دارند؛ چون دو صفت فرق دارند پس ذکر صلاة تکرار نشده.
«ليس ذكر الصلاة هنا مكررا بل لأنهما مختلفان»... «بل» دارید؟ «بل» هم ندارد، «لأنهما مختلفان». عبارت را اینطوری معنا میکنیم: ذکر صلاة در اینجا مکرر نیست، بلکه هر کدام مفادی دارد، «لأنهما مختلفان»، که تقدیری در اینجا میگیریم.
تبیین کلام صاحب کشاف درباره معنای محافظت بر نماز و وجه افراد و جمع لفظ صلاة در آیات سوره مؤمنون
تکرار نیست چون این دو تا مختلف هستند، یعنی در یک جا همراه خشوع و در یک جا همراه تحفظ ذکر شدند. «إذ وصفوا أولا بالخشوع في صلاتهم»؛ یعنی مؤمنون وصفوا. «أولا» یعنی در آیه اولی که آیه دوم سوره مؤمنون است، متصف شدند «بالخشوع في صلاتهم و آخرا»، یعنی در آیه دیگر که آیه نهم است، همین مؤمنون متصف شدند «بالمحافظة عليها»، یعنی علی الصلاة.
در یکی خشوع در صلاة مطرح است، در یکی تحفظ بر صلاة مطرح است، و لذا تکرار نیست. خب، حرف کشاف ظاهرش این است که میخواهد بیان کند که ذکر صلاة تکرار نیست؛ ولی در توضیحش میبینید که وصف مؤمنون، ثابت کرده که وصف مؤمنون تکراری نیست. نگفته صلاة تکراری نیست، گفته وصف مؤمنون تکراری نیست.
خب، تحفظ بر صلاة چیست؟ خشوع را که معنا کرده، کشاف خشوع را معنا کرده قبلاً از او نقل کردیم؛ اما تحفظ بر صلاة چیست؟ اینجا دارد معنا میکند: «و ذلك»، یعنی محافظت بر صلاة، به این است که «لا يسهوا عنها» - ضمیر «لا يسهوا» برمیگردد به مؤمنین - مؤمنین غفلت نکنند از نماز، که یک وقتی یادشان برود نماز را نخوانند؛ نماز را جزء برنامههای اساسی زندگی قرار بدهند به طوری که در ذهنشان رسوخ کند و یادشان نرود، هرگاه که وقت نماز شد بدانند که نماز وظیفهشان است و باید بخوانند، هیچوقت غفلت از نماز نکنند. این یک.
دوم: «و يؤدوها في أوقاتها»؛[17] نماز را در، نمازها را در اوقات خودشان انجام بدهند، نگذارند قضا بشود. البته اهل سنت اوقاتشان با اوقات ما فرق میکند. ما سه تا وقت داریم - البته پنج تا وقت داریم، ولی در سه وقت میتوانیم نماز بخوانیم: صبح و ظهر و شب - آنها صبح، ظهر، عصر، مغرب و عشاء، پنج تا وقت دارند.
این مال شروع نمازشان است؛ مال ختم وقتشان هم خیلی سریع وقت تمام میشود، در وقت نخوانند نماز قضا میشود. مثل ما نیست که بگویند تا چهار رکعت به غروب آفتاب وقت ادای نماز ظهر و عصر است؛ آنها اینطور نیستند، از وقت بگذرد دیگر نمیخوانند، میگذارند تا بعداً قضایش کنند. حالا دیگر نمیخوانند یعنی در آن وقت دیگر نمیخوانند. حالا چقدر وقتشان است؟ وقت محدودی دارند.
میبینید اول مغرب ماشین نگه میدارد، اینها میآیند پایین نمازشان را میخوانند؛ اگر یک خرده دیر بشود دیگر نمیتوانند بخوانند، ولی وقت عشاء مثلاً ماشین نگه نمیدارد، دیگر به او نمیگویند نگه دار، میروند تا قضا کنند؛ در حالی که ما تقریباً تا نصف شب وقت داریم. وقت آنها با وقت ما یک خرده فرق میکند؛ من دقیق وقتهایشان را نمیدانم، ولی بالاخره وقتشان با وقت ما فرق میکند.
«و يؤدوها في أوقاتها»، یعنی نماز را این مؤمنون در اوقاتش انجام میدهند، «و يقيموا أركانها»، ارکان نماز را اقامه میدارند، برپا میدارند، به طوری که خللی در ارکان وارد نکنند که نماز ناقص بشود. «و يوكلوا نفوسهم بالاهتمام بها»؛ نفسشان را واگذار میکنند به اینکه اهتمام بدهد به صلاة.
واگذار میکنند یعنی چه؟ یعنی گویا که این نفس را فقط برای همین امر خواستهاند، که نفس را واگذار میکنند به این اهتمام؛ نه اهتمام را واگذار کنند به نفس، یعنی نفس را در دست و در اختیار این اهتمام قرار میدهند، به طوری که همتی جز نماز نداشته باشند. به عبارت دیگر، «يوكلوا» معنایش وقف کردن نیست، ولی ما وقف کردن معنا میکنیم: وقف میکنند نفوسشان را بالاهتمام به صلاة، یعنی منحصر میکنند کار را بر صلاة، یعنی اینقدر اهمیت میدهند به صلاة. نه به خود صلاة تنها، بلکه به چیزی که اوصاف صلاة را کامل میکند؛ مثل در مسجد خواندن، با قرائت درست خواندن، با تأنی، طمأنینه خواندن و امثال ذلک، که متمم اوصاف صلاة است.
هم اهمیت میدهند به خود صلاة، هم اهمیت میدهند به این چیزهایی که متمم اوصاف صلاة است: «و بما ينبغي أن يتم به أوصاف الصلاة»؛ یعنی به عملی که به توسط آن عمل سزاوار است که اوصاف صلاة تمام شود و کامل شود، مثل اینکه مثلاً در مسجد خواندن، به جماعت خواندن و امثال ذلک؛ اینها اموری هستند که صفت صلاة را، صلاة را کامل میکنند. این آدمها، این مؤمنون نه تنها به خود صلاة، بلکه به این امور هم اهمیت میدهند و نفسشان را وقف اهمیت به این صلاة و این امور میکنند.
خب، بعد از اینکه کشاف محافظت را معنا کرد و نکتهای که در مورد تکرار صلاة بود توضیح داد، به توضیح نکته دیگر میپردازد: چرا در آیه دوم مفرد آورده: ﴿الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾[18] و در آیه نهم جمع آورده: ﴿وَ الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ﴾؟[19] چرا آنجا مفرد آورده، اینجا جمع آورده؟ کشاف میخواهد این را توجیه کند.
میگوید که خشوع با یک نماز انجام میشود، اما محافظت بر یک نماز صدق محافظت نمیکند؛ ما باید بر تمام نمازها محافظت کنیم تا صدق کند تحفظ. پس در خشوع، جنس نماز کافی است ولو این جنس در یک فرد حاصل شود؛ ولی در تحفظ، تحفظ بر یک فرد کافی نیست، ما باید بر تمام افراد نماز تحفظ کنیم تا صدق تحفظ بشود، و الا بر یک نماز تحفظ کنیم صدق نمیکند که تحفظ کردیم.
«و أيضا»؛[20] «أيضا» یعنی علاوه بر آن نکتهای که درباره تکرار صلاة گفتیم، نکته دیگری هم درباره واحد آمدن صلاة در آیه دوم و جمع آمدن صلاة در آیه نهم داریم: «فقد وحدت»، مفرد آمده، واحد آمده، «أولا»، یعنی در آیه اولیه، یعنی اولین آیهای که صلاة را مطرح کرده بود که آیه دوم بود.
چرا واحد آمده این صلاة؟ «لتفاد الخشوع في جنس الصلاة» أیَّ صلاة، أیةَ صلاة، «في أي صلاة كانت»؛ تا افاده کند که خشوع لازم است در جنس صلاة، هر نمازی میخواهد باشد. نمیخواهد بگوید در همه نمازها؛ در هر نمازی خشوع لازم است. البته شاید نتیجه این بشود که در همه نمازها، ولی خب ظاهر عبارت این نیست.
«و جمعت آخرا»؛ «جمعت» عطف بر «وحدت» است. «و جمعت آخرا»، یعنی این کلمه صلاة را در آخر، یعنی در آن آخرین آیه که آیه نهم است - در آیه آخر یعنی آیه دیگری که صلاة در او مطرح است که آیه نهم است - میبینید جمع آورده، ﴿صَلَوَاتِهِمْ﴾[21] فرموده. چرا جمع آورده؟ «لتفاد»[22] از آیه «المحافظة على أعداد الصلاة» را؛ یعنی همه تکتک نمازها باید مورد محافظت قرار بگیرد، به جنس نماز نمیشود اکتفا کرد، به اشخاص نماز باید توجه کرد.
آن چند خط قبل گفت توجیه میکنیم تکرار صلاة را و بیان میکنیم که تکرار نشده؛ «و أيضا» را من حمل کردم بر همین، همانطور که آنجا تکرار نشده این نکته هست، اینجا هم این نکته هست که صلاة اول را مفرد و صلاة دوم را جمع آورده.
میخواهم یک معنای دیگری برای «أيضا» بکنم غیر از این معنایی که کردم؛ و آن این است که دقت کنید عبارت را: «إذ وصفوا أولا بالخشوع و آخرا بالمحافظة»،[23] اینجا هم میگوید: «و أيضا فقد وحدت أولا و جمعت آخرا».[24] این «أيضا» مربوط به آن است: همانطور که اول توصیف شدند به خشوع و بعداً توصیف شدند به محافظه، همچنین اول صلاة مفرد آمد و بعداً صلاة جمع آمد. همانطور که اختلاف در صفت درست شد، اختلاف در عمل هم درست شد، یعنی خشوع و محافظت. بله، اختلاف در عمل هم حاصل شد، یعنی عمل یعنی خشوع و محافظت.
بررسی مصادیق نمازهای واجب و نافله در کلام کشاف (وتر، ضحی، تسبیح) و تبیین حصر در آیه «أولئک هم الوارثون»
حالا اعداد صلاة را میشمارد که بعضیهایش را واجب میداند، بعضیهایش را مستحب؛ مستحب و واجب و همه را میگوید باید تحفظ کنی. «و هي الصلوات الخمس» یومیه، که به نظر همه مسلمین واجب است. «و الوتر»؛ وتر در نزد آنها نماز سه رکعتی است که ابوحنیفه قائل به وجوبش شده و ابویوسف قائل به استحبابش.
میگویند که در هر رکعت از این سه رکعت - سه رکعت هم به یک سلام - در هر یک از این سه رکعت، فاتحه یعنی سوره حمد را با یک سورهای ضمیمه میکنی؛ یعنی اگر بخواهد، میگویند اگر بخواهد با عمل پیغمبر موافقت کند، در رکعت اول حمد و سوره ﴿سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى﴾[25] را بخواند، در رکعت دوم حمد و ﴿قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ﴾[26] بخواند، در رکعت سوم حمد و ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾[27] بخواند. بعد در رکعت سوم قنوت میگیرد.
در قنوت دو جور دعا نقل کردند؛ یک دعایش این است که: «اللهم إنا نستعینک و نستغفرک و نؤمن بک و نخضع لک و نخلع و نترک من یکفرک. اللهم إیاک نعبد و لک نصلی و نسجد و إلیک نسعی و نحفد، نرجو رحمتک و نخشی عذابک، إن عذابک بالکفار ملحق».[28] یک دعای دیگر هم دارند به الفاظ دیگری، آن هم نزدیک به همین است؛ بعد حالا چه آن دعا را بخواند چه آن دعای دوم را بخواند، میگویند آخرش را ختم کند به صلوات اینطوری: «و صلی الله علی النبی و علی آله و صحبه و سلم». گفتند اگر کسی قبل از خواب این نماز وتر را خواند و بعد هم برای نماز شب بلند شد، لازم نیست دوباره این وترش را تکرار کند؛ چون در یک شب دو تا وتر نداریم.
«و السنن المرتبة مع كل صلاة»؛[29] با هر یک از نمازهای یومیهای یک نوافلی مستحب است: نافله نماز صبح دو رکعت قبل از صبح، نافله ظهر و عصر هر یک هشت رکعت قبل از نماز، نافله مغرب چهار رکعت بعد از نماز، نافله عشاء دو رکعت نشسته است بعد از نماز. اینها سننی هستند که با هر نمازی مرتب شدند و برای هر نمازی تعیین شدند.
«و صلاة الجمعة» روشن است، «و صلاة العيدين» و عیدین هم روشن است، «و صلاة الجنازة» منظور صلاة میت است، «و صلاة الاستسقاء» نماز باران است - برای درخواست باران نمازی میخوانند - «و صلاة الكسوف و الخسوف» صلاة آیات است، «و صلاة الضحى» که ما این را بدعت میدانیم.
صلاة چاشت گفته میشود، نماز چاشت گفته میشود؛ بعد از دو یا دو و نیم ساعت که از طلوع خورشید میگذرد، اینها معتقدند که نماز چاشت با فضیلت زیادی مستحب است و حداقلش دو رکعت است، حداکثرش هشت رکعت است. اهل سنت این را مستحب مؤکد میدانند، برایش فضیلت بزرگ قائلاند؛ ما معتقدیم که بدعت است.
«و التهجد»؛ تهجد همان نماز شب ما است، اینها به او میگویند نماز تهجد. «و صلاة التسبيح»؛ صلاة تسبیح را ما صلاة جعفر مینامیم، نماز جعفر طیار میگوییم. معتقدیم که پیغمبر به جعفر این صلاة را آموختند؛ اهل سنت معتقدند که این صلاة را پیغمبر به عمویشان حضرت عباس آموختند.
میگفتند که این نماز را ترک نکنید: اگر شد هر روز بخوانید، نشد هفتهای یک بار بخوانید، نشد ماهی یک بار، نشد سالی یک بار، اگر هم نشد بالاخره در عمرتان یک بار لااقل خوانده باشید؛ و این نماز بسیار مستحب است.
در کلمات شیعه داریم که کبریت احمر است؛ در کلمات اهل سنت داریم که این نماز از حیث اجر و ثواب در نوعیت خود یکتا است. بالاخره در هر دو مذهب به این نماز تشویق شده؛ آنها به او میگویند صلاة التسبیح، ما میگوییم نماز جعفر.
این نماز چهار رکعت است؛ حمد را میخوانیم، سوره هم میخوانیم. اهل سنت برای سورهاش تعیینی نکردند که چه نوع سورهای بخوانیم، ولی شیعه گفته: رکعت اول زلزال بعد از حمد، رکعت دوم والعادیات بعد از حمد، در رکعت سوم بعد از حمد سوره ﴿إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ﴾[30] خوانده میشود، و در رکعت چهارم بعد از حمد سوره ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾.[31]
بعد در هر رکعتی قبل از رکوع پانزده تا تسبیحات اربعه - یعنی سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أکبر - در رکوع بعد از ذکر رکوع ده مرتبه همین تسبیحات اربعه گفته میشود، از رکوع سر بلند کردیم ده مرتبه، رفتیم سجده اول ده مرتبه، بین السجدتین ده مرتبه، در سجده دوم ده مرتبه، بعد از بلند شدن از سجده دوم هم ده مرتبه؛ مجموعاً در هر رکعتی میشود هفتاد و پنج مرتبه، در چهار رکعت میشود سیصد مرتبه. بعد در سجده آخر شیعیان دعایی را نقل میکنند که خوانده بشود مستحب است، بعد از نماز دعای دیگر نقل میکنند؛ بالاخره این نماز، نماز مهمی است که هر دو مذهب به استحباب قبولش دارند.
«و صلاة الحاجة»؛[32] نماز حاجت که برای خواستن یک مطلوبی این نماز خوانده میشود. البته این یک نماز خاصی نیست، انواع مختلف دارد، به نحوههای مختلف گفتند که خوانده بشود؛ در کتابهای دعا تعیین شده نوعهایش. «و غيرها من النوافل»؛ نمازهای دیگر هم داریم که جزء نوافلاند. حالا اینها بعضیهایشان واجب بودند، بعضیهایشان نافله بودند، بقیه هر چه هست دیگر جزء نوافل است.
خب، «أي أولئك»؛ «أي أولئك» کلام کشاف است. کتاب ما مصحح نوشته: ﴿أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ﴾،[33] آیه را دو مرتبه تکرار کرده، بعداً آورده که «أي أولئك الجامعون».[34] در کشاف و همچنین در نسخه اصل زبدة البیان ﴿أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ﴾[35] تکرار نشده؛ ولی مصحح ما تکرار کرده برای اینکه مطلب روشن بشود.
عبارت هم عبارت کشاف است، کشاف دارد توضیح میدهد؛ چون دارد ﴿أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ﴾ را بیان میکند، لذا مصحح ﴿أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ﴾ را تکرار کرده. «أي أولئك الجامعون لهذه الأوصاف»،[36] اینهایی که این اوصاف گفتهشده در آیات قبل را جمع کردند و واجد شدند، «هم الوارثون الأحقاء بأن يسموا وراثا».
نه که ﴿هُمُ الْوَارِثُونَ﴾[37] حصر را میفهماند؟ یعنی مبتدا که ﴿أُولَئِكَ﴾ است و ﴿الْوَارِثُونَ﴾ که خبر است، ﴿هُمْ﴾ که ضمیر فصل است فاصله شده و خبر هم معرفه به لام شده. گفتند هرگاه بین مبتدا و خبر ضمیر فصل فاصله شود و خبر معرفه به لام باشد، جمله مفید حصر است؛ اینجا هم همینطور است، پس ﴿أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ﴾ مفید حصر است. زمخشری دارد عبارت را طوری معنا میکند که حصر از تویش استفاده بشود: «أولئك الجامعون لهذه الأوصاف هم الوارثون دون من عداهم»؛[38] آنها وارثاند، من عدایشان وارث نیست. این حصر را میخواهد افاده کند. «هم الوارثون الأحقاء بأن يسموا وراثا»؛ وارثهایی هستند که حقشان این است که وراث نامیده شوند، یا سزاوار به این هستند که وراث نامیده شوند.
تبیین کلام صاحب کشاف درباره معنای ارث در سوره مریم و مؤمنون و اوصاف بهشت فردوس
اینها هستند که سزاوارند وراث به حساب بیایند و وراث نامیده بشوند، «دون من عداهم». «ثم ترجم الوارثين»؛ بعد خدا پرده از وارثین برداشته و وارثین را ترجمه کرده، توضیح داده، تفسیر کرده به قولش که فرموده: ﴿الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ﴾[39] از آن میراثشان چون مهم است و عظیم، فهمانده که خودشان هم عظیماند، خود این مؤمنون هم عظیماند؛ یعنی فخامت و عظمت میراث، فخامت و عظمت خود آنها را فهمانده.
«فجاء بفخامة و جزالة لإرثهم»؛[40] خداوند آورده - جاء وقتی با باء متعدی میشود به معنای آورده میشود - خداوند آورده «بفخامة» - فخامت یعنی بزرگی - «و جزالة» - جزالت به معنای بزرگی و فراوانی است - «لإرثهم»؛ «لإرثهم» هم متعلق به جزالت است هم متعلق به فخامت است. در واقع فخامت و جزالت یک چیزند، عطف تفسیر هم بر همدیگرند.
«لا يخفى على الناظر»؛ «لا يخفى» ضمیرش برمیگردد به این آوردهشده که فخامت و جزالت است؛ فخامت و جزالتی که «لا يخفى على الناظر»، اگر کسی تأمل کند مییابد که ارث اینها را فخیم و جزیل قرار داده.
خب، ارث چیست؟ «و معنى الإرث ما مر في سورة مريم»؛ کشاف دارد میگوید. سوره مؤمنون است، میگوید در سوره مریم گذشت؛ معنای ارث در سوره مریم گذشت، که یکی دو تا سوره قبل از مؤمنون است، چند تا سوره، خیلی کم، قبل از مؤمنون است. ارث را در سوره مریم اینطور معنا میکند زمخشری؛ در سوره مریم این آیه را داریم: ﴿تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا﴾.[41]
در ذیل این آیه زمخشری میگوید: چون که میراث و مال الارث بر وارث باقی میماند - بر مورث باقی نماند، مورّث ترکش کرد و رفت، ولی بر وارث باقی میماند، مگر اینکه وارث هم استفاده نکند تا بعد از این مورث بشود و وارثِ او بگیرد، بالاخره این مال بر وارث باقی میماند، بر مورث باقی نماند - جنت هم بر شخصی که استحقاق ورود در جنت پیدا کرده باقی میماند؛ به این مناسبت جنت را میگویند ارث، چون حکم ارث را دارد، چون حکم ارث را دارد. پس ارث را خدا استعاره آورده برای جنت، چون شباهتی به، جنت شباهتی به ارث داشته. این یک بیانی که زمخشری برای ارث میآورد، این یک بیان.
بیان دیگر این است که این انسانهایی که وارد بهشت شدند تقوا داشتند و از آن تقوایشان این بهشت را ارث بردند. در واقع این بهشت جزای آن تقوا است و ارث آن تقوا است. خب، تقوا از ناحیه عمل درست شده بود؛ عمل هم گذشت، یعنی انجام شد و تمام شد. درست است اثر عمل که ملکه است یا جنت است نگذشته - یک اثر درونی دارد که ملکات حسنه است، یک اثر بیرونی دارد که جنت است - درست است که اثر از بین نرفته، ولی خود عمل از بین رفته؛ پس عمل مرده و ما ارث آن عمل را داریم میبریم! بهشت ارث آن عمل است؛ ارث تقوایی است که از آن عمل آمده یا بفرمایید ارث آن عمل است.
ارث در اینجا به معنای جزا است، و در واقع ما ارث را در او تصرف نکردیم، آن عمل را در او تصرف کردیم؛ گفتیم عمل مرده و این ارث را برای ما گذاشته، یعنی این جزا را برای ما گذاشته. این دو معنا را زمخشری برای ارث گفته: یکی اینکه همانطور که میراث بر وارث باقی میماند، جنت هم بر صاحب، بر اهل جنت باقی میماند، به این مناسبت جنت را ارث گفته؛ و یکی دیگر اینکه جنت اثر و ثمره اعمالی است که ما انجام دادیم، و چون اعمالمان گذشتند به منزله مرده به حساب میآیند، بنابراین آنها میمیرند و جزای خودشان را به ما ارث میدهند.
خب، فردوس مؤنث نیست، مذکر است؛ ما هم قبلاً گفتیم «الفردوس اسم من أسماء الجنة»،[42] و بعد گفتیم «قيل هو» - در نسخه شما داشت «هو» - «قيل هو اسم لرياض الجنة»، وقتی هم گفتیم «قيل هي جنة» به اعتبار خبرش که جنت است «هي» را مؤنث آوردیم، و الا فردوس مذکر است. اگر مذکر است چرا خداوند ﴿فِيهَا﴾[43] فرموده؟ ضمیر ﴿فِيهَا﴾ که مؤنث است به فردوس برمیگردد! میفرماید: «أنث الفردوس على تأويل الجنة»؛[44] به جای فردوس جنت را گذاشت و ضمیر را مؤنث آورد.
حالا فردوس چه هست؟ «و هي البستان الواسع» - ایشان هم دارد ضمیر را مؤنث برمیگرداند تقلیداً للقرآن - «و هي البستان الواسع»؛ بستان یعنی باغ، همان معرب بوستان است. بستان واسعی است که «الجامع لأنواع الثمرة» باشد؛ صرف واسع بودن کافی نیست، باید همه ثمرات در او باشد، همه میوهها در او باشد.
«و روي أن الله تعالى بنى جنة الفردوس» - «جنة الفردوس» اضافهاش اضافه بیانیه است، جنتی که عبارت است از فردوس - بنا کرد خداوند جنت فردوس را به این صورت که خشتی از طلا و خشتی از نقره: «لبنة من ذهب و لبنة من فضة».
«و جعل خلالها المسك الأذفر»؛ خلال یعنی شکاف، یعنی فاصله بین دو خشت. چون خشتها را که روی هم میگذارند فاصله بینشان هست؛ این فاصله را در بناییها با سیمانی، گچی، گلی، با یک چیزی پر میکنند. حالا «خلالها» یعنی آن شکافی که بین این لبنهها هست، آن شکاف را خدا از مسک اذفر قرار داد. مسک یعنی مشک، که ما مُشک هم میگوییم.
اذفر یعنی تیزبوی، که بویش خیلی تیز است و شاید مسافتها را پر کند. و در روایت دارد: «و لبنة من مسک مذری»، یعنی خشتی از طلا، خشتی از نقره، «و لبنة من مسک مذری»، خشتی هم از مسک که مذری است.
مذری یعنی دو شعبه، دو شاخه؛ چون این خشتی که از مسک است دو تا شاخه باید داشته باشد: یکی با آجر بالایی که مثلاً طلا است مرتبط بشود، یکی با آجر پایینی که مثلاً نقره است مرتبط بشود، چون میخواهد وسط این دو تا قرار بگیرد؛ پس باید دو تا شاخه داشته باشد، دو تا شعبه: «و لبنة من مسک مذری».
البته مذری را هم، همینجور معنا کردیم که معنا کردند لغویین، منتها مِذَرّه هم گفته شده که اسم آلت است؛ آنوقت مذری هم از همان باب میشود گرفته بشود، یعنی عطرپاش، وسیلهای که عطر را میپاشد.
تکمیل اوصاف بهشت فردوس و استنباط احکام فقهی از آیه در ترغیب به محافظت بر جمیع صلوات و بدعت بودن نماز ضحی
اینجا اگر بخواهیم این معنا را بگیریم یعنی مسک پاشنده؛ پاشنده یعنی بویش را پراکنده میکند در اطراف، ولی نه که کم بشود. در دنیا کم میشود؛ مشک وقتی عطرش را پخش میکند جرمش کوچک میشود، در آخرت قرار نیست که چیزی از بین برود، بنابراین مشک کم نمیشود.
«و غرسها»، کاشت در فردوس، غرس کرد «من جيد الفاكهة» - «جيد الفاكهة» اضافه صفت به موصوف است، یعنی فاکهههای جیده - «و جيد الريحان». ریحان در اینجا به معنای مطلق زراعت است، منتها چون زراعتش خوشبو است گفته شده ریحان. شاید اینطور باشد که ریحان را بتوانیم تعمیم بدهیم، که فقط اختصاص پیدا نکند به این ریحان معروفی که پیش ما است؛ ریحان یعنی هر نباتی، هر زراعتی.
پس درختهایش بهترین میوه را دارند و گیاهش هم بهترین گیاه است. کلام کشاف اینجا تمام میشود. از «ففيها دلالة» کلام محقق است.
«ففيها»، یعنی در آیه با برداشتی که از کشاف نقل کردیم؛ کلمه فاء در اینجا اینطور است: حالا که حرف کشاف را فهمیدی، بدان که در آیه این دلالت هست. دلالت بر چند چیز هست: یک: «دلالة» هست «على الترغيب بمحافظة الصلوات»، آن هم محافظت «بالمعنى الذي مر»؛ محافظت به معنای گذشته یعنی «يقيمونها في أوقاتها و لا يضيعونها» که قبلاً گفتیم. البته میتوانید «فيها» را ضمیرش را برگردانید به عبارت کشاف، ولی خب حالا ما برگرداندیم به آیات.
«و أنه»، یعنی و باز فیها دلالة علی أنه...
پرسش: استاد، بعدش که میگوید «كما ذكره صاحب الكشاف»، نشان این نیست که «فيها» همان آیه باشد؟ چون از عبارتهای اینجا دارد میگوید «كما ذكره»...
پاسخ: بله، ولی نه، آن «كما ذكره» حالا برسیم، معلوم میشود که مانعی نیست که ما ضمیر «فيها» را به عبارت کشاف برگردانیم. اگرچه به آیه برگردانیم بهتر است، ولی عبارت بعدی یک مقداری آدم را به شک میاندازد که نکند که ضمیر به عبارت کشاف بتواند برگردد.
«و أنه لا بد من محافظة جميعها»؛ و باز در این آیه دلالت بر این است که باید محافظت کنید جمیع صلوات را. از کجا میفهمیم؟ یعنی از کجا این آیه دلالت میکند بر اینکه محافظت جمیع صلوات لازم است؟ یکی اینکه ﴿صَلَوَاتِهِمْ﴾[45] فرمود، جمع آورد.
دوم اینکه ارث فردوس را حصر کرد در متصف، فرمود: ﴿أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ﴾؛[46] حصر جنت کرد در آنهایی که وارثاند، یعنی متصف به این اوصافاند. اگر ما در تمام نمازهایمان محافظت کنیم، ارث فردوس برایمان هست و الا اگر محافظت نکنیم داخل در آن کسانی میشویم که از این حصر بیروناند. پس محافظت بر جمیع لازم است تا نتیجهاش این باشد، تا نتیجهاش حصر باشد.
«و أنه لا بد من محافظة جميع»[47] صلوات، تا اینکه بتواند این محافظت موجب حصرِ ارث فردوس - یک - خلود در این فردوس - دو - در متصف بها باشد؛ «في المتصف بها» متعلق به خلود نیست، متعلق به حصر است. یعنی ارث فردوس را و همچنین خلود در فردوس را خداوند حصر کرده «في المتصف» به این اوصاف، و شخص باید بر تمام نمازها تحفظ کند تا صفت تحفظ بر او صدق کند.
«بخلاف الخشوع»، که در خشوع لازم نیست در همه نمازها خشوع کند؛ چون همانطور که گفتیم خشوع مربوط به جنس نماز شده. صلاة را مفرد آورده، مراد جنس است؛ خشوع مربوط شده به جنس صلاة و با یک صلاة هم خشوع حاصل میشود.
«فإنه يكفي»، یعنی خشوع کافی است، «في الواحدة»، یعنی در یک نماز، «أيها كانت»، هر نمازی باشد، «كما ذكره صاحب الكشاف». دقت میکنید این «كما ذكره صاحب الكشاف» بیان این است که کشاف گفت خشوع در نماز با خشوع در یک نماز حاصل میشود، خشوع در جنس نماز با خشوع در یک نماز حاصل میشود؛ این ربطی به آن «ففيها دلالة» ندارد.
عبارت قبل را ملاحظه بکنید، اینطور داشت که: «و أيضا فقد وحدت أولا لتفاد الخشوع في جنس الصلاة في أي صلاة كانت»؛ این تصریح کشاف بود که تصریح کرده بود به اینکه در خشوع احتیاج به این نیست که در همه نمازها داشته باشیم، «في أي صلاة كانت» کافی است.
پرسش: اگر «فيها» به کلام کشاف برگردد، دیگر نباید «كما ذكره» را بفرماید، چون دارد از اول از خودش میفرماید؛ اما ایشان دارد میگوید آیه...
پاسخ: نه، «كما ذكره» مطلب بعدی است. خود مرحوم محقق میفرماید در عبارت کشاف این دلالت هست، بعد میرسد به یک جایی میگوید صاحب کشاف هم همین را گفته؛ این عیبی ندارد که در ضمنی که دارد عبارت کشاف را بیان میکند میگوید صاحب کشاف هم این را گفته.
حالا علی ای حال «ففيها» را ما میتوانیم به آیه مربوط کنیم، عرض کردم، ما هم داریم به آیه مربوط میکنیم، از آیه داریم استخراج میکنیم دیگر. گفتم دلالت دارد بر ترغیب به محافظت صلوات، خب دلالتش در آیه است دیگر؛ وقتی دارد از مؤمنین تمجید میکند معلوم میشود که به این اوصاف دارد ترغیب میکند، از جمله اوصاف هم تحفظ بر صلاة است، پس به تحفظ بر صلاة هم دارد ترغیب میکند.
خود آیه دارد ترغیب میکند، نگوییم در عبارت کشاف هست؛ من هم ترجیح دادم که ضمیر «فيها» به آیه برگردد، گفتم شاید بتوانیم به عبارت کشاف هم برگردانیم. پس دلالت بر ترغیب دارد - یک - و دلالت بر محافظت جمیع دارد، این را هم از خود آیه استفاده کردیم که دلالت میکند بر محافظت بر جمیع صلوات.
«و أن جميع» یا «و إن جمیع» «ما ذكره من الصلوات مرغوب فيها»؛ باز آیه دلالت میکند بر این مطلب سوم که تمام آن صلواتی که کشاف نقل کرد همه مرغوب است. چرا؟ چون آیه مطلق است دیگر، ﴿عَلَى صَلَوَاتِهِمْ﴾؛[48] چون آیه مطلق است، مقید به قیدی نکرده و قرار شد که بر همه نمازها تحفظ باشد، پس معلوم میشود آیه به کل نمازها دارد ترغیب میکند.
همه نمازها را مرغوب میداند، همه نمازهایی که زمخشری گفت، مگر صلاة الضحی که به نظر ما شیعیان بدعت است. «و أن» که عطف باشد بر «الترغيب»،[49] آنوقت «ففيها دلالة على» هم بر سرش درمیآید؛ یعنی در آیه دلالت بر این است که جمیع آنچه که زمخشری ذکر کرد من الصلوات همه مرغوباند، «إلا صلاة الضحى» که ایشان ذکر کرد که «فإنها بدعة عندنا». پس از آیه و از دلالت آیه سه مطلب را استفاده کردیم: یکی ترغیب به محافظت صلوات، یکی اینکه محافظت مربوط به جمیع صلوات است، و سوم اینکه صلواتی که زمخشری ذکر کرد یا رایج است بعضیهایشان مرغوباند، بعضیها نه، بعضیها بدعتاند.
خب، بحث ما در نوع اول از انواع هشتگانهای که در کتاب صلاة باید مورد بحث قرار بگیرد تمام شد.