90/08/20
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی آیه اول و دوم سوره مؤمنون /کتاب الصلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب الصلاة /بررسی آیه اول و دوم سوره مؤمنون
بررسی آیه اول و دوم سوره مؤمنون و تبیین حقیقت خشوع قلبی و جوارحی در نماز و احکام فقهی مرتبط با آن
صفحه ۸۵، سطر هجدهم: «الرابعة ﴿قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ﴾[1] ﴿الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾[2] ».[3] چهارمین آیهای که درباره اصل صلاة مطرح میکنیم - که آخرین آیه در این نوع اول است - عبارت از این آیه یک و دو سوره مؤمنون است که میفرماید مؤمنون رستگار شدند، آنهایی که در نمازشان خشوع دارند.
ما این آیه را و بعد هم بعضی آیات بعدی را در این قسمت میآوریم و توضیح میدهیم.
الآن توضیحی که شروع میکنیم در ذیل آیه دوم که ﴿الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾[4] است، بحثی است درباره خشوع، که نماز باید با خشوع خوانده بشود. بعداً آیه بعدی را که ﴿وَ الَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾[5] است و بقیه را پشت سرش میآوریم و توضیح میدهیم. در این دو تا آیهای که خواندیم، کلمهای که بخواهیم توضیحش بدهیم جز خشوع نیافتیم، لذا خشوع را توضیح میدهیم.
از آیه برمیآید که خشوع در نماز لازم است. ولو اینکه دستور داده نشده، ولی فلاح و رستگاری را موقوف بر خشوع کرده؛ و چیزی که فلاح و رستگاری بر او متوقف باشد باید واجب باشد. پس خشوع در نماز واجب است؛ منتها وجوبی که اگر ترکش کردیم نمازمان باطل نمیشود، ولی کاری را ترک کردیم که بر ما لازم بوده ترک نکنیم.
خشوع را گفتند خشوع به قلب است و خشوع به جوارح است. خشوع به قلب این است که انسان تمام توجهش را به نماز و مخاطبی که در نماز دارد معطوف کند و از ماسوا توجهش را بگیرد. «تمام توجه» که میگوییم، تعبیر میکنیم به تمام توجه، یا به تعبیری که عرفا گفتند: توجه بالکلیه به خدا پیدا کند، که قید «بالکلیه» مهم است؛ قید «تمام» در این تعبیری که شد و قید «بالکلیه» در آن تعبیر مهم است.
گاهی ممکن است آدم در لحظهای توجه داشته باشد، لحظات بعد توجه نداشته باشد. این یک معنا برای توجه ناقص؛ که در بعضی لحظات توجه داشته باشد، در بعضی لحظات توجه نداشته باشد، این میشود توجه ناقص. ولی این مراد ما نیست. یک معنای دیگری برای توجه داریم که آن مراد است؛ البته این اولی هم مهم است، ولی دومی منظور ما است.
معنای دیگر این است که در وقتی که حواسمان جمع است، کاملاً جمع باشد؛ یعنی اینطور نباشد که در عین اینکه فکرمان معطوف به جایی هست، توجهمان را هم به خدا بدوزیم. این کافی نیست، این توجه ناقص است؛ توجه کامل لازم است. توجه کامل یعنی باید از تمام ماسوا قلبمان را خالی کنیم تا توجه تاممان و بالکلیهمان به خدا باشد.
البته یک معنای سومی هم برای توجه بالکلیه داریم که آن مسلماً در اینجا مراد نیست؛ و آن این است که به تمام وجودمان توجه به خدا داشته باشیم، هم به روحمان هم به جسممان؛ به طوری که جسم کاری را انجام ندهد که در مقابل بزرگ انجام نمیدهد، حتی حرکتهای معمولی را هم انجام ندهد، درست مثل درخت خشکی در مقابل خدا بایستد. این الآن مسلماً در اینجا مراد نیست، چون ما داریم خشوع قلب را میگوییم.
خشوع جوارح را بعداً توضیح میدهیم، الآن خشوع قلب دارد گفته میشود. پس مراد ما در اینجا این خشوع نیست؛ ولو این خشوع هم با ضمیمه کردن خشوع جوارح تأمین میشود، ولی الآن چون بحث ما در خشوع قلب تنها است، این خشوع مراد ما نیست. پس خشوع قلب روشن شد که چیست.
خشوع جوارح را میفرماید که عبارت از این است که چشم را ببندیم. ببندیم نه اینکه یعنی پلک را روی هم بگذاریم؛ یعنی از اینکه به چپ و راست نگاه کنیم اباء داشته باشیم، پرهیز داشته باشیم. به طوری باشد که همانطور که در فقه تعیین شده، در وقت ایستادن به مهرمان نظر کنیم، در وقت رکوع بین دو قدممان نظر کنیم، در وقتی که تشهد میخوانیم به دامنمان نظر کنیم؛ بالاخره جوری باشد که چشم به یک جا دوخته بشود و اینور و آنور را نگاه نکند که بقیه حواسها پرت بشوند، همه حواسها جمع الی الله باشند. بازی هم نکند با انگشتش و امثال ذلک، این هم بالاخره جزء خضوع جوارح است.
این مطلب را گفتند که هم باید قلب خاشع باشد هم باید جوارح خاشع باشد. در مورد خشوع قلب ما بحثی نداریم، همهمان معتبر میدانیم و لازم میدانیم. اما درباره خشوع جوارح؛ خشوع جوارح را هم ما از امور نماز میدانیم و آن را هم لازم میدانیم، البته بعضیهایش در حد استحباب، بعضیهایش در حد وجوب.
اما این آقایان برای خشوع جوارح تعیین کردند، امری را تعیین کردند که باید چشم چطور باشد، التفات و اقبال به صلاة باشد و امثال اینها؛ این جزئیاتی که تعیین شده ما در آنها حرف داریم. بستن چشم را قبول نداریم؛ چون در فقه بیان میکنیم که چشم نباید بسته بشود، بلکه در حال قیام باید بر مهر دوخته بشود، در حال رکوع باید که به روی پا نظر بشود و امثال ذلک، که در فقه مفصلاً این بحث شده. ما غض بصر و بستن چشم را واجب نمیدانیم، لازم نمیدانیم، جزء خضوع بدن قرار نمیدهیم، بلکه در هر حالتی برای چشم وظیفهای را تعیین میکنیم که آن را جزء خضوع جوارح قرار میدهیم.
بعد اشاره میکنند به روایتی که در بعضی روایات دارد در حال رکوع چشم را غض کنید - یعنی ببندید - در بعضی روایات دارد که بین دو قدم را نظر کنید. بعد میفرماید که این دو تا روایت را باید با هم جمع کنیم. جمعی را شیخ طوسی قائل شده که آن را ذکر میکنیم، جمعی را هم ما میگوییم که آن را هم عرض میکنیم، که وقتی رسیدیم بیان خواهیم کرد انشاءالله.
«في مجمع البيان»[6] در تفسیر آیه دوم که فرموده ﴿الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾،[7] فرموده: «أي خاضعون»[8] خاشعون را اینطور معنا کرده: خاضعون، «متواضعون متذللون»، که اینها تقریباً مرادف با هم هستند. «لا يرفعون أبصارهم عن مواضع سجودهم»، در وقت قیام البته، «و لا يلتفتون يمينا و لا شمالا»؛ این طرف و آن طرف نظر نکنند که حواسشان پرت بشود. روایت شده که نبی (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) «رأى رجلا» که با ریشش بازی میکرد در نمازش؛ حضرت فرمودند: «أما»، «إنه» - این «أما» تنبیه است، یعنی آگاه باشید - «إنه لو خشع قلبه لخشعت جوارحه». اینکه میبینید دارد با دستش بازی میکند به خاطر این است که قلبش هم غافل است؛ اگر قلبش غافل نبود، جوارحش هم غافل نبودند.
«و في هذا»، در این نقلی که از پیغمبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) شده، دلالتی است بر اینکه خشوع در صلاة به دو چیز است: «يكون بالقلب و الجوارح»؛ هم به قلب است هم به جوارح است.
تبیین کلام طبرسی در معنای خشوع قلب و جوارح، نقد محقق اردبیلی بر اطلاق غض بصر و بررسی وجوه جمع روایات حماد و زراره
ما هم هر دویاش را قبول داریم، منتها بعداً خواهیم گفت که خشوع جوارح را تطبیق کردند بر بعضی امور که آن تطبیقاتش یک مقداری برای ما مشکل دارد.
«أما بالقلب»، یعنی اما خشوع به قلب، «فهو» این است که خالی کند قلبش را به تمام همتی که دارد «لها»، برای نماز. همت یعنی از ماده «مهم» است؛ مهم یعنی ما یهتم به، چیزی است که به او اهمیت داده میشود. همت هم عبارت است از نیرویی که اقدام به شیء میکند. ایشان میفرماید که تمام همتش را جمع کند «لها»، یعنی للصلاة؛ یعنی تمام آن نیرویی را که میخواهد اقدام کند جمع کند به صلاة و فکر کند که الآن کاری جز صلاة ندارد، تمام کارهای بیرونی و درونی را کنار بگذارد؛ نه از بیرون تأثیر قبول کند، نه از ذخیرههایی که در درونش دارد اثری بپذیرد.
«و الإعراض عما سواها»؛ اعراض کند از ماسوای صلاة. خب توجه دارید که خدا ماسوای صلاة به حساب نمیآید! آنچه که به صلاة مربوط نیست ماسوای صلاة به حساب میآید؛ خدا که مخاطب صلاة است، خدا که اساسیترین شیء است در صلاة، بنابراین او را نمیشود جزء ماسوای صلاة حساب کرد، توجه به او باید باشد. «فلا يكون فيه غير العبادة»؛ «فيه» یعنی فی القلب، پس در قلب این آدم غیر از عبادت و معبود چیز دیگری نباشد. این میشود خشوع قلب.
«و أما بالجوارح»؛ اما خشوعی که بالجوارح باشد، «فبغض البصر» - روشن است - «و الإقبال إليها» - إلیها یعنی إلی الصلاة - «و ترك الالتفات و العبث». این «و ترك الالتفات» را میشود تفسیر برای اقبال إلی الصلاة بگیریم؛ ترک التفات یعنی التفات به جاهای دیگر نکردن، خب همان اقبال به صلاة همین ترک التفات است. تمام شد، این حرفهای مرحوم طبرسی بود در مجمع البیان.
مرحوم محقق میفرماید: «و فيما ذكر من غض البصر مطلقا تأمل».[9] به طور مطلق ایشان خضوع در جوارح را غض البصر قرار داد، به طور مطلق؛ ایشان میفرماید که در این ما تأمل داریم، مگر اینکه مراد از غض البصر همانهایی باشد که در فقه گفته شده و الا اگر بخواهند خلاف کنند، خب چون بخواهند مطلق بگویند با حرف فقه سازگار نیست. زیرا مستحب نظر کردن به موضع سجده است در حال قیام و نظر کردن به بین دو قدم است در حال رکوع، «إلى آخر ما هو المشهور»، یعنی فقط ما دو تایش را گفتیم، بقیهاش را هم شما اضافه کنید.
بعد اشاره میکنند به آن دو روایتی که مخالف هم هستند: «إذ قد ورد غض البصر حال الركوع في رواية حماد»، و در روایت زراره رسیده که «النظر إلى ما بين الرجلين». پس این دو تا روایت با هم مخالفاند: یکی میگوید چشم بسته شود، یکی میگوید چشم را در حال رکوع به سمت ما بین الرجلین قرار بده که آنجا را نظر کنی؛ این دو تا با هم سازگار نیستند.
شیخ اینطور حمل کرده: اولی را حمل بر دومی کرده؛ به این معنا که گفته غض یعنی چشمت را متمرکز کن بین دو قدم و بپوشان از یمین و یسار و جای دیگر. یعنی غض البصر را عبارت از بستن چشم نگرفته؛ عبارت از این گرفته که چشم را به این سمت و آن سمت نبر، بین القدمین را ملاحظه کن. پس توجه میکنید که بین دو تا روایت جمع شد دیگر؛ غض را حمل کرده بر همان نگاه کردن بین الرجلین، پس روایت اول را حمل کرده بر روایت دوم.
احتمال دیگری هست که ما این دو تا روایت را اینطور جمع کنیم که شما مخیرید بین هر کدام دلتان خواست؛ دلتان خواست به آن روایت عمل کنید، دلتان خواست به این روایت عمل کنید. تخییر بین الخبرین هم یک نوع جمع است.
«و حمل الشيخ الأولى على الثانية»، یعنی روایت اولی را حمل کرده بر ثانیه؛ به این معنا که غض را عبارت گرفته از همان نظر به بین الرجلین. گفته غض کن یعنی ببند از جای دیگر، جای دیگر را نگاه نکنی، متمرکز کن نگاهت را بر همانجا. «بأنه» - این «بأنه» بیان حمل است - «بأنه» به اینکه این مصلی زمانی که نظر نکند «إلا إلى ما بين رجليه فكأنه غض بصره»؛ اگر نظر نکند جز به ما بین رجلین چنانچه در روایت زراره دارد، فکأنه غض بصره چنانچه در روایت حماد دارد.
«و يحتمل العمل بهما»، این جمع دوم است که مرحوم محقق ذکر میکند. در جمع شیخ توجه کردید که روایت اول حمل شد بر روایت دوم و در واقع به روایت دوم عمل شد، به روایت اول عمل نشد؛ ولی ایشان میفرماید: «يحتمل العمل بهما»، ممکن است ما عمل به هر دو بکنیم، که هم به روایت اول عمل کنیم هم به روایت دوم. چطوری عمل کنیم؟ «فيكون» - این «فيكون» توضیح «يحتمل العمل بهما» است - «فيكون كل واحد من الغض و النظر مستحبا تخييريا». نظر یعنی نظر بین الرجلین؛ هر یک از این دو مستحب تخییری است، پس ما مخیریم بین روایت حماد و روایت زراره، هر کدام را دلمان خواست عمل میکنیم.
یک جور دیگر هم این عبارت را میتوانیم معنا کنیم و بخوانیم؛ من الآن «یُحتمل» خواندم، «یَحتمل» هم میتوانیم بخوانیم، که البته معنای خوبی نیست، همان معنای اول خوب بود که عرض کردم، معنای خوبی نیست ولی خب اشاره میکنم: «یحتمل» این حمل شیخ - نه یُحتمل - یَحتمل این حمل شیخ «العمل بهما» را، آنوقت «فيكون كل واحد من الغض و النظر مستحبا تخييريا»، که این همان دنباله حمل شیخ باشد. ولی ظاهراً همان معنای اولی که عرض کردم بهتر بود؛ این حمل دوم با حمل اول فرق دارد. همانطور که اشاره کردم در حمل اول روایت اول کنار گذاشته شد و به روایت دوم عمل شد، اما در حمل دوم به هر دو روایت میشود عمل کنیم.
خب، ابتدای بحث با مرحوم طبرسی گفتیم: «و فيما ذكر من غض البصر تأمل»؛ حالا در انتها دوباره میگوییم: «و أيضا كون الإقبال إليها من الجوارح غير ظاهر». اشکال دومی است که بر مرحوم طبرسی وارد میشود. «أيضا» یعنی علاوه بر آن تأملی که در غض البصر داشتیم، اشکالی هم در اقبال إلی الصلاة داریم؛ نمیدانیم مراد ایشان از اقبال إلی الصلاة چیست.
«و أيضا كون الإقبال» إلی الصلاة «من الجوارح»، اینکه اقبال إلی الصلاة از جوارح باشد ظاهر نیست. اقبال إلی الصلاة از قلب باشد ظاهر است؛ میفهمیم که میگوید اقبال إلی الصلاة کن یعنی قلبت را متوجه به صلاة کن، این روشن است. ولی اقبال إلی الصلاة به وسیله جوارح برای ما روشن نیست. اگر میگفت اقبال إلی القبلة به وسیله جوارح، خب یک خرده روشن بود؛ اما اقبال إلی الصلاة آن هم به توسط جوارح برای ما روشن نیست.
اقبال إلی الصلاة به توسط قلب روشن است، اقبال إلی القبلة به توسط جوارح روشن است - آن هم به وسیله جوارح، به وسیله مقادیم بدن باز هم، جوارحی که جلوی بدن هستند، آن رو به قبله قرار میگیرد - ولی اقبال إلی الصلاة به توسط جوارح برای ما روشن نیست، که با جوارح به سمت صلاة رو کنیم یعنی چه. «و أيضا كون الإقبال» إلی الصلاة «من الجوارح غير ظاهر» است.
در کشاف مطلبی دارد که آن را از رو میخوانیم؛ در کشاف اینطور آمده که خشوع در صلاة خشیت قلب است - یک - و الزام بصر است موضع سجود را؛ یعنی بصر باید ملزماً دوخته شود به آن موضع سجود. البته مرحوم محقق میفرماید: «و لعل مراده حال القيام»؛ شاید مرادش این است که بصر را به موضع سجود بدوزیم در حال قیام، نه مطلقا؛ و الا در حال سجده که نمیشود این کار را کرد، در حال رکوع هم از ما نخواستند این کار را بکنیم.
تبیین نظر محقق اردبیلی درباره حقیقت خشوع قلبی و جوارحی و آغاز بررسی آیه سوم سوره مؤمنون درباره اعراض از لغو
«و بالجملة الظاهر أنه حضور القلب و تأثره»؛ تمام شد. این «و بالجملة» اگر سر خط نوشته میشد بد نبود. «و بالجملة الظاهر أنه»، أنه یعنی خشوع؛ خشوع را تا حالا معنا کردیم، معنا کردیم که خشوع قلبی داریم، خشوع جوارحی داریم، حالا ایشان هم میخواهد معنا کند.
خشوع قلبی را معنا میکند، بعد هم به خشوع جوارحی میپردازد: «و بالجملة» ظاهر این است که این خشوع، حضور قلب است، تأثر قلب است و خوف و طمع قلب است؛ خشوع را دارد معنا میکند. قلب باید حاضر باشد و به سمت خدا توجه کند، این یک.
مسلماً در وقتی که ما توجه به خدا کنیم، فیوضاتی از بالا بر قلب ما سرازیر میشود و ما دریافتهایی میکنیم، باید از این دریافتها متأثر بشویم، دو. حضور قلب کار ما است؛ تأثر هم کار ما است، ولی تأثر انفعال ما است که از بالا فیوضات داده میشود، قلب ما منفعل میشود.
این اتفاق در نماز میافتد که ما حضور قلب پیدا میکنیم، احساس میکنیم قلبمان در تصرف دیگری قرار گرفته و به انحاء مختلف دارد تصرف میکند، گاهی ذهن ما به سمت اموری معنوی منعطف میشود که در حالات معمولی برای ما پیش نیامده؛ اختیار ما مثل اینکه در کف دیگری قرار میگیرد. این همان تأثر قلب است که بعد از حضور قلب انجام میگیرد.
خوف قلب؛ چون در حضور کسی ایستاده که ابهت کامل است، بنابراین خوف برایش عارض میشود. خوف نه به معنای آن ترس مذموم؛ خوفی که از هیمنه مخاطب حاصل میشود، که همان ما از او تعبیر به ابهت میکنیم. از ابهت مخاطب یک حالتی برای انسان حاصل میشود که آن را به او میگوییم خوف.
طمع؛ خب کسی که حضور قلب دارد خدا را به عنوان کریم، آن هم کریمی بینهایت میبیند و به او طمع میبندد. طمع هم جزء صفات پسندیده ما است؛ منتها ما هستیم که این طمع را متوجه امری میکنیم که نباید متوجه او بکنیم، ما طمعمان را به دنیا میبندیم و افت میکنیم. اما خدا ما را طماع آفریده، که هی بگوییم «﴿رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا﴾[10] و عملا»؛ اینها طمع است دیگر.
طمع صفت نیک ما است، منتها ما از او بد استفاده میکنیم. خب وقتی که ما محتاجیم، سراپا احتیاج، در مقابل کسی ایستادیم که غنای کامل است و میدانیم کریم است، نمیشود طمع نکنیم! محتاج در مقابل بینیاز، آن هم بینیازی که دریغ ندارد از افاضه بایستد، بدون شک طمع میکند. قلب ما این طمع را باید داشته باشد، و طمع از خدا صفت پسندیده است، طمع به دنیا نیست که ناپسند باشد.
«و يظهر ذلك بالتوجه بالكلية إلى الصلاة و إلى الله»؛[11] ظاهر میشود این حضور قلب، تأثر قلب، خوف و طمع قلب به اینکه انسان به طور کلی متوجه صلاة و متوجه الله باشد. چطوری این دو تا میشود؟ آن هم توجه بالکلیه داشتن به صلاة آدم را از خدا غافل میکند، توجه بالکلیه داشتن به خدا آدم را از صلاة غافل میکند؛ به دو چیز توجه داشته باشی آن هم بالکلیه، این چطوری میشود؟ این را خود آقایان حلش کردند.
یک وقت ما در نماز توجه به الفاظ داریم، این باعث غفلت میشود و به ما گفتند توجه به الفاظ نداشته باشید - حالا ولو به وسواسی هم منتهی نشود، اگر منتهی بشود که دیگر فاجعه است - اگر هم منتهی نشود باز هم به ما فرمودند که به الفاظ کار نداشته باشید؛ الفاظ را شما طبق عادت میخوانید. به معانی توجه کنید؛ توجه به نماز یعنی توجه به معانی.
خب عرض کردم اگر توجه به معانی باشد ما با توجه به معنا از خدا غافل میشویم! اینجا راهحل به ما نشان دادند: توجه موضوعی به معانی نداشته باشید، توجه طریقی به معانی داشته باشید؛ یعنی معانی را وسیله توجه به خدا قرار بدهید، گویا که خدا را در این معانی میبینید. این شدنی است که ما مثلاً ﴿الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ﴾[12] که میگوییم، به معنای ﴿الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ﴾ توجه نداریم، به آن مصداقش توجه میکنیم، نه به مفهوم؛ اگر هم به مفهوم توجه میکنیم، مفهوم را طریق مصداق میگیریم، یعنی در واقع او را مییابیم.
وقتی میگوییم ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾،[13] این ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾ یک صورت علمی در ما ترسیم نمیکند؛ ما کأنه خود مالک را داریم مشاهده میکنیم که در یوم الدین دارد سلطنت میکند و چون داریم خدا را مشاهده میکنیم لذا از غیبت به خطاب ملتفت میشویم، میگوییم ﴿إِيَّاكَ﴾[14] تا حالا خدا را غایب فرض میکردیم، داشتیم با غیبت حرف میزدیم؛ تا میرسیم به ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾[15] کمکم خودمان را در حضور میبینیم و او را حاضر میبینیم، به او خطاب میکنیم.
این به خاطر این است که معنا را طریق وصول إلی الله قرار دادی؛ همانطور که عرض کردم در مفهوم نماندی، مفهوم را که آینه مصداق است ما آینه مصداق قرار دادیم و به مصداق رسیدیم. اینجا توجه بالکلیه به نماز و به خدا با هم داریم؛ با هم به این معنا که یکی طریق است، یکی هدف. به هر دو توجه داریم، منتها آن را به عنوان طریق، این را به عنوان هدف.
«بحيث يظهر أثر البكاء في العين»؛[16] وقتی توجه حاصل شد، این اثر ظاهر میشود قهراً، «بحيث يظهر أثر البكاء في العين»، چشم تر میشود. یعنی اثر قهری است، در نماز این اتفاق میافتد هر کسی حواسش کاملاً جمع بشود. «و الاضطراب في القلب»، در قلب اضطراب حاصل میشود. اضطراب باز همان اضطراب ممدوح، نه اضطراب ناپسند و مذموم.
اضطراب ناپسند همین ترسهایی است که ترسهای حیوانی به حساب میآید؛ اضطراب ممدوح همین است که ما در مقابل بزرگی ایستادیم و بالاخره عملمان را داریم کم میبینیم، اضطراب برای ما درست میشود که ما، خدا کجا و این عملی که من دارم به او ارائه میدهم کجا! بالاخره یک حالت اضطراب به آدم دست میدهد.
«و استعمال الأعضاء»؛ خب این دارد خضوع جوارح را هم بیان میکند. از «بحيث يظهر أثر البكاء» خضوع جوارح را دارد شروع میکند. میگوید اعضاء را به همان نحوی به کار بگیر که در فقه تعیین شده و گفتند مستحب است: دست را مثلاً روی زانو بگذار؛ اگر میخواهی تکبیرة الإحرام بگویی چهار تا انگشت را ببند، شست را باز کن؛ اگر تکبیرة الإحرام را گفتی در حال قرائتی شست را هم ببند که هر پنج تا انگشت بسته بشود؛ بیحرکت بایست و امثال اینها که گفتند.
«و استعمال الأعضاء الظاهرة على الوجه المندوب»، به همان نحوی که در فقه تعیین شده که مندوب است، «و ترك المكروهات»، مکروهات را هم ترک کن، «مثل العبث بجسده و ثيابه» - بازی با بدن یا بازی با ثیاب نکند - و مثل «الالتفات يمينا و شمالا»؛ اینها همه چیزهای مکروهی است که باید ترک بشود. «بل النظر»، بلکه باید ترک شود نظر «إلى غير المسجد» - یعنی محل سجود - «حال القيام»؛ در حال قیام نظر به غیر مسجد باید ترک بشود.
این «بل النظر» عطف بر «العبث» است: ترک کند مکروهات را مثل عبث و بقیه، بلکه نظر به غیر مسجد حال القیام؛ «و التمطي» - تمطی کشیدن بدن است، کشیدن دست و پا است؛ گاهی آدم وقتی میخواهد استراحت کند و خستگی در کند بدن را میکشد، این میشود تمطی - «و التثاؤب»، خمیازه کشیدن، دهاندره کردن؛ «و الفرقعة»، ترکاندن انگشت؛ «و غير ذلك مما بين في الفروع و ورد في الأصول». اصول یعنی کتب روایی، که اصل هستند نسبت به کتب فقهی؛ کتب فقهی برداشتی از این روایات هستند، بنابراین آنها اصولاند، اینها فروع.
«يعني» - این «يعني» میخواهد خلاصه کند جمیع ما ذکر را - «يعني لا يفعل المصلي المكروهات» را، «بل يفعل المندوبات في الصلاة»؛ هم مکروهات را لا یفعل، هم مندوبات را یفعل. این وظیفه مصلی است و این وظیفه عبارت است از خشوع جوارح؛ پس خشوع جوارح این است که ما گفتیم، نه آنی که مرحوم طبرسی گفت. مرحوم طبرسی بعضیهایش را گفت، بعضیهایش هم که ما نتوانستیم بپسندیم و بعضیهایش را هم نتوانستیم بفهمیم.
﴿وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾؛[17] آیه بعدی سوره مؤمنون، آیه سوم است. به ترتیب این آیات را توضیح میدهیم. مراد از لغو چیست؟
تبیین مفهوم «لغو» بر اساس قوای نفس و بررسی دیدگاه طبرسی و زمخشری درباره اعراض از لغو و جدیت در عبادت
چرا لغو باید مورد اعراض قرار بگیرد؟ آیه ظاهرش این است که در همه حال باید از لغو اعراض کرد. ولی ما چون میخواهیم آیات الأحکام بنویسیم، میتوانیم این آیه را مربوط به نماز هم قرار بدهیم؛ خب وقتی در همه حال باید از لغو اعراض کرد، در نماز هم یکی از حالات است دیگر، در آن وقت هم باید از لغو اعراض کرد. بنابراین اشکال ندارد که ما بگوییم در نماز هم باید از لغو اعراض کرد.
آیهای که مطلق است داریم تطبیقش میکنیم بر یکی از مصادیق و منحصرش هم نمیکنیم در آن مصداق، بلکه از او داریم در آن مصداق استفاده میبریم به خاطر اینکه مربوط به بحث ما است. پس اگر ما این آیه را مربوط به صلاة بگیریم اشکالی ندارد؛ نمیخواهیم بگوییم منحصراً مربوط به صلاة است، ولی اگر مربوط به صلاة گرفته بشود اشکال ندارد.
میفرماید که مراد از لغو آن فعل و قولی است که مقصود تو نیست و مورد توجه نفس عاقله تو نیست. دقت کنید چه تعبیری عرض میکنم: مورد توجه نفس عاقله تو نیست، ولو مورد توجه و خواست نفس حیوانی باشد؛ ولی تو انسانی و نفس عاقلهات باید تصمیم بگیرد. کاری و قولی که مورد توجه و مقصود نفس عاقله نیست لغو به حساب میآید، ولو اینکه نفس حیوانیه، خیالیه و وهمیه بپسندد. مؤمن این است که از اینجور اموری که عقل نمیپسندد دوری کند.
البته نمیگوییم کارهای خیال را دور بریزد؛ کارهای خیال را نگفتیم دور بریزد، میگوییم کارهای خیال را انسانی کند. خیال، گاهی از اوقات خیال و حواس همه بالاخره در یک ردیف هستند - حواس ظاهره و خیال که جزء حواس باطنه است - همه کارهای حیوانی میکنند؛ به این زرق و برق دنیا توجه میکنند، این میشود کار حیوانی. ولی نفس از این کارهای حیوانی میتواند حسن استفاده ببرد.
به ما هم گفتند که قوه خیالتان را، قوه حواستان را در اختیار نفس قرار بدهید تا اینکه به نفستان کمک کند و نفستان را مشایعت کند. نفس میخواهد به سمت الله تعالی که عالم ملکوت است متوجه بشود، وطن اصلی نفس هم همان عالم است؛ از آن عالم فرستادندش اینجا، اینجا که رسیده به خاطر این قوت نیروی حیوانی اسیر دنیا شده. ولی چون انسان بوده و از عالم ملکوت آمده، خب باید متوجه عالم ملکوت بشود.
وقتی که این زرق و زیور دنیا را میبیند، نفس میخواهد به سمت خدا برود؛ قوه خیال یا قوه حس به نفس میگوید که این آیتی است از آیات الهی، این آیت را ملاحظه کن و به سمت خدا متوجه بشو. خیالی که در اختیار نفس است، حواسی که در اختیار نفس است اینطوری به نفس کمک میکنند که نفس به خواستههای ملکوتی خودش برسد.
اما آن خیال و حسی که در اختیار نفس انسانی نیستند، در اختیار قوه عاقله نیستند، آنها این زرق و زیور را به عنوان اینکه زرق و زیور هستند ملاحظه میکنند، اصلاً ارتباطشان را به خدا نمیدهند و آیت الهی قرارشان نمیدهند، و در نتیجه نفس عاقله را هم مشغول میکنند و از آن وظیفه اصلی بازش میدارند.
پس توجه میکنید که میشود از خیال استفاده درست برد، میشود از حواس استفاده درست برد، که همه این موجوداتی که ما در جهان میبینیم همه را به عنوان آیت ملاحظه کنیم. در چنین حالتی حواس ما مشایعت میکنند نفس ما را؛ یعنی نفسی که میخواهد مسافرت کند به عالم ملکوت، این حواس او را مشایعت میکنند، نه تنها مزاحمت نمیکنند بلکه مشایعت هم میکنند. حتی بیطرف نمیماند؛ زحمت که نمیدهد هیچ، بیطرف هم نمیماند، کمک میکند به نفس، همانطور که عرض کردم آیاتی در اختیار ما میگذارد.
اگر این حواس نباشند، نفس به این آسانی نمیتواند به خدا واصل بشود. این حواس وسیله وصول إلی الله هستند، پس چیزهایی هستند لازم، منتها ما باید از آنها حسن استفاده کنیم؛ غالباً حسن استفاده نمیشود بلکه سوءاستفاده میشود. پس لغو عبارت از چیزی است که نفس ما او را نمیپسندد؛ نه چیزی که قوه خیالمون انجام میدهد، هر چه که قوه خیال انجام داد لغو نیست. آنچه را که برای رسیدن نفس به آرزویش انجام میدهد جزء لغو به حساب نمیآید؛ چیزهایی که به صورت حیوانی انجامش میدهد آنها لغو است.
بعد برای لغو چند تا نمونه ذکر میکنند: یک نمونه خاص، بازی کردن؛ نمونه دوم هم شوخی کردن، این هم خاص است؛ نمونه سوم عام است: آنچه که مروت اقتضاء میکند ترکش را، همه میشود لغو. آنچه که مروت اقتضاء میکند ترکش را لغو است، باید همه اینها ترک بشوند تا لغو ترک بشود. مروت یعنی جوانمردی، یعنی بلندهمتی، که انسان عادل میگویند باید مروت داشته باشد، یعنی بلندهمت باشد. خب این بلند همتی اقتضاء میکند که یک چیزهایی ترک بشود؛ آن چیزها همه لغو هستند و باید ترک بشوند.
خب، چرا لغو را ترک میکنیم؟ چون این لغو باعث میشود که ما جد در عبادت نداشته باشیم. انسانی که به لغو عادت کند، در عبادتش جد ندارد. به طور کلی همین است؛ در عبادت نه، در چیزهای دیگر هم جد ندارد. انسان لاعب همهجا لاعب است، عادت میکند دیگر نفسش، آنوقت جدش از بین میرود. چون از ما جد در عبادت خواستند، ما را از لغو پرهیز دادند.
«و اللغو ما لا يعنيك»،[18] آنچه که مقصود تو نیست، آنچه که تو نباید بر حسب نفس عاقلهات به او عنایت داشته باشی؛ هر دو جور معنا شد: هم «یعنی» به معنای مقصود و قصد هست، هم عنایت داشتن، البته هر دو مادهاش یکی است، ولی دو جور معنا کردیم. آنچه که مقصود نفس تو نیست و آنچه که نفس تو به او عنایت ندارد - نفس ناطقه منظور است، نفس عاقله، نه نفس حیوانیه و اماره –
«و اللغو ما لا يعنيك من قول أو فعل كاللعب»، یعنی بازی کردن، «و الهزل»، یعنی شوخی کردن، و ما یوجب، «و ما توجب المروءة إلغاءه و اطراحه»؛ هر چه را که مروت اقتضاء میکند الغاء و طرحش را و دور ریختنش را، همه آن چیزها میشوند لغو، که باید ما کنار بگذاریمشان.
«يعني» تفسیر آیه است؛ این «يعني» تفسیر این کلماتی که خواندیم نیست. ﴿وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾[19] معنایش این است: «أن بهم»،[20] یعنی بالمؤمنین، أن بالمؤمنین «من الجد في العبادة» چیزی است که «يشغلهم عن الهزل».
آنها جد در عبادت دارند و این جد در عبادت آنها را از هزل و شوخی اعراض میدهد. «من الجد في العبادة» بیانِ مقدم است برای «ما يشغلهم». بیان گاهی مقدم میشود گاهی مؤخر میشود؛ غالباً مؤخر میشود ولی گاهی هم مقدم میشود، اینجا مقدم شده. «أن بهم» ما...
پرسش: استاد، نسخه ما «أن لهم» دارد.
پاسخ: «لهم» دارید؟ «أن لهم»، أن لهم، «لهم» هم خوب است. نسخه ما «بهم» است، نسخه شما هم که «لهم» است خوب است. «أن لهم ما يشغلهم عن الهزل» یا «بهم ما يشغلهم عن الهزل»؛ آن «ما يشغلهم» چیست؟ «من الجد في العبادة»، یعنی الجد فی العبادة. برایشان جد در عبادت هست، جدی که آنها را از هزل و شوخی بازمیدارد. علت اینکه ﴿عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾،[21] این است که آنها جد در عبادت دارند.
خب، آیا ما فقط در وقتی که مشغول عبادتیم و جد به عبادت داریم از لغو باید اعراض کنیم، یا مطلقاً باید از لغو اعراض کنیم؟ مؤمن باید مطلقاً از لغو اعراض کند. این بیان ایشان این است که چون جد در عبادت دارد و مشغول عبادت است، پس از هزل اعراض میکند؛ ظاهرش این است که ایشان دارد اعراض از هزل را محدود میکند به زمان عبادت! جواب این است که ما دائماً در حال عبادت باید باشیم.
عبادت فقط نماز که نیست؛ همین که ما در صدد اطاعت خدا هستیم خودش عبادت است، همین اندازه که ما داریم به این خلائق نگاه میکنیم به عنوان آیتی از آیات الهی عبادت است، همین که داریم راه میرویم تفکر میکنیم عبادت است، همین که میفهمیم این نعمت را خدا به ما داده ولو به زبان شکر نمیکنیم عبادت است و امثال ذلک. ما دائماً در حال عبادت باید باشیم.
اگر دائماً جد در عبادت داریم، پس دائماً اعراض از هزل هم داریم. پس این عبارت، عبارت جالبی است، هیچ اشکالی هم بر او وارد نیست. اینکه فرموده: «يعني أن بهم من الجد في العبادة ما يشغلهم عن الهزل»،[22] عبارت کاملی است، اشکالی هم بر او وارد نیست.
«و قال في الكشاف»؛ در کشاف زمخشری اینطور گفته که خداوند مؤمنین را اول توصیف کرد به خشوع، بعداً به دنبال وصف خشوع، وصف اعراض عن اللغو را آورد تا بفهماند که مؤمن دو تا کار شاق را انجام میدهد: یک کار ثبوتی که خشوع است، یک کار سلبی که اعراض از لغو است. اعراض از لغو یعنی ترک، خشوع یعنی فعل. خداوند خواست بیان کند که مؤمن دو کار را انجام میدهد، دو کاری که شاق است: یکی ثبوتی، یکی سلبی؛ ثبوتیاش خشوع است، سلبیاش هم اعراض است.
نقد کلام صاحب کشاف در تفکیک خشوع و اعراض از لغو و تبیین شمول لغو نسبت به فعل و ترک و ملازمه آن با ترک مباحات
«لما وصفهم بالخشوع في الصلاة»، چون مؤمنین را توصیف کرد به این صفت که صفت ثبوتی است، «أتبعه» این وصف را... «أتبعه» این وصف را «الوصف بالإعراض عن اللغو»؛ یعنی به دنبال وصف خشوع آورد وصف بالإعراض عن اللغو را.
پرسش: استاد، نسخه ما «أنبأ» دارد.
پاسخ: بله؟
پرسش: «أنبأه الوصف بالإعراض عن اللغو»...
پاسخ: «أنبأ» با عین دارد یا با الف؟
پرسش: با همزه و نون و باء...
پاسخ: «أنبأه الوصف بالإعراض عن اللغو»؛ همینطور دارید؟ «أنبأه الوصفُ» دارید؟ خب، «أنبأ» باشد باید به معنای همان خبر دادن معنا کنیم دیگر. میشود معنایش کرد؛ «أتبعه» بهتر است. «أتبعه» که نسخه ما است بهتر است، ولی نسخه شما را میشود معنا کرد: وقتی که خدا آنها را متصف کرد به خشوع در صلاة، خبر داد به اینکه آنها موصوف بالإعراض عن اللغو هم هستند؛ وصف را به معنای موصوف بگیریم. «أنبأه»... بله؟
پرسش: یعنی این وصف خبر داد...
پاسخ: یا این وصف خبر داد، بله، این هم میشود: «أنبأ» این وصف؛ أنبأ این وصف، وصف به اعراض عن اللغو را. این هم میشود و خوب هم هست، منتها از نظر ادبی یک مقدار مشکل دارد؛ و آن این است که ضمیر «أنبأه» را شما به وصف برمیگردانید، و آنوقت فاعل جواب با فاعل شرط فرق میکند: «وصفهم الله، أنبأهم الوصف». دقت میکنید؟ شرط و جزا هستند این دو تا.
«لما» آمده «وصفهم» را شرط قرار داده، آن بعدی را جزا قرار داده؛ شرط و جزا باید هماهنگ باشند، فاعلشان باید یکی باشد! باید هماهنگ باشند، هماهنگ نشدهاند: چون خدا وصف کرد آنها را به خشوع، این خشوع خبر داد آنها را به اعراض! یک خرده از نظر ادبی مشکل پیدا میکند. البته عرض کردم قابل قبول هست، منتها یک مقدار تسامح ادبی پیدا میکند. کتاب ما «أتبعه» دارد، بهتر است؛ منتها «أنبأه» هم عرض کردم به زحمت معنا میشود.
چرا خداوند این کار را کرد؟ «ليجمع لهم»، یعنی برای مؤمنین، فعل و ترکی را که شاق هستند بر انفس؛ «اللذين» صفت برای آن فعل و ترک است: آن دو فعل و ترکی که «هما قاعدتا بناء التكليف»، اساس بنای تکلیف این دو تا هستند. یعنی تکلیف به عنوان یک بنایی بر این دو قاعده و بر این دو اساس بنا شده و اینها مبنا هستند؛ فعل و ترک مبنا هستند و تکلیف بنا.
خداوند به فعل و ترک که مبنا است اشاره کرد تا این مبنا حکایت از بنا کند؛ یعنی مؤمنین وقتی که فعل و ترک را انجام میدهند یعنی همه تکالیف را انجام میدهند، چون وقتی قاعده، مبنا و اساس مورد عمل قرار گرفت آن فروعات هم دیگر در ضمن این قاعده انجام میگیرد.
مرحوم محقق این کلام کشاف را کافی نمیداند. میفرماید خشوع خودش امر اثباتی هست، و هم فعل را در بر میگیرد هم ترک را در بر میگیرد؛ دیگر احتیاج نبود که خداوند ﴿عَنِ اللَّغْوِ﴾[23] را هم اضافه کند، ﴿عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾ را هم اضافه کند. وقتی ما خاشعیم، آن کارهای خوب را باید انجام بدهیم، کارهای بد را هم باید ترک بکنیم؛ خود کلمه خشوع هم فعل را در بر دارد هم ترک را در بر دارد، احتیاجی نیست که ﴿عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾ پشت سرش بیاید و ترک را افاده کند.
بله، اگر شما خشوع را اختصاص به فعل بدهید، آنوقت برای ترک شما ناچارید که ﴿عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾ را بیاورید؛ اما خشوع که مختص به فعل نیست، خشوع هم شامل فعل میشود هم شامل ترک میشود، بنابراین احتیاج به ذکر ﴿عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾ پیدا نمیشود. پس این توجیهی که صاحب کشاف برای ذکر ﴿عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾ گفت، توجیه کاملی نیست.
«و أنت تعلم»[24] که خشوع در صلاة هم مشتمل بر فعل است، هم مشتمل بر ترک است؛ احتیاجی نیست که بعد از ذکر خشوع دو مرتبه ﴿عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾[25] برای افاده همان معنایی را که خشوع افاده میکند بیاوریم.
«و ترك اللغو أي ما لا يعني مطلقا»؛[26] این «ترك اللغو» مبتدا است، «أي ما لا يعني مطلقا» خبرش. آنوقت «أي ما لا يعني مطلقا» تفسیر لغو است، تفسیر ترک لغو نیست! ترک لغو یعنی ترک چیزی که مقصود نیست؛ «ما لا يعني» یعنی مقصود نیست. دقت میکنید؟ بعد از «أي» من کلمه «ترک» را تکرار کردم؛ چون این تفسیر لغو است، تفسیر ترک نیست.
چون تفسیر لغو است، آن ترکی که بر سر لغو داخل شده بود بر سر این تفسیر هم داخل میشود؛ اینطور شد: «و ترك اللغو أي ترک ما لا يعني مطلقا». ترک لغو معنایش ترک ما لا یعنی است، «مطلقا». مهم این «مطلقا» است که ایشان این جمله را به خاطر همین «مطلقا» آورده. «مطلقا» یعنی «فعلا كان» آن لغو، یا «تركا» کان. یک وقت ممکن است ترکی لغو باشد، شما باید آن ترک را هم ترک کنید؛ یک وقت ممکن است فعلی لغو باشد، مؤمن باید آن فعل را ترک کند.
«فترك الترك الذي هو ما لا ينفع أيضا داخل في الإعراض عن اللغو». «أيضا داخل»[27] خبر برای «ترك» اول است؛ «الذي هو ما لا ينفع» صفت برای «الترك» دوم است. عبارت اینطور معنا میشود: ترکی که ما لا ینفع است، اگر ترک شود، اینچنین ترکی داخل در اعراض عن اللغو است. یعنی لازم نیست حتماً فعلی ترک شود، فعلی که لا ینفع است ترک شود؛ ترکی هم که لا ینفع است اگر ترک شود اعراض از لغو است. «فترك الترك الذي هو ما لا ينفع» - ترکِ ترکی که این ترک دوم ما لا ینفع است، پس ترکِ ما لا ینفع - «أيضا داخل» است در «الإعراض عن اللغو». «فكأنه للتأكيد»...
پرسش: استاد، اگر «الذي» صفت ترک اول باشد چطور؟
پاسخ: صفت اول بگیری یک خرده عبارت روان نمیشود. چون گفت «فعلا كان أو تركا»، تعمیم داد، حالا ترک را دوباره دارد معنا میکند، ترک را دارد بیان میکند. لغو میتواند فعل باشد میتواند ترک باشد و از ما خواسته شده که هر دویاش را ترک کنیم: هم آن لغوی که فعل است، هم آن لغوی که ترک است. خب لغوی که فعل است روشن است، ترکش هم روشن است؛ اما لغوی که ترک است و ترکش، احتیاج به توضیح دارد، لذا این را توضیح داد. به نظرم میرسد که «الذي» صفت ترک دوم باشد.
«فكأنه للتأكيد»؛ یعنی گویا که این اعراض عن اللغو تأکید است برای همان خشوع. چون خشوع شامل فعل و ترک هر دو میشد؛ اعراض عن اللغو هم دارد همین کار را میکند، آن هم شامل فعل و ترک هر دو میشود. پس میشود گفت ﴿وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾[28] همان تأکید همان ﴿الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾[29] است.
به این ترتیب مشکل را حل میکنیم، آنوقت اشکال بر کشاف هم ضعیفتر میشود. چون کشاف اینها را دو تا گرفت: یکی را ناظر گرفت به فعل، یکی را ناظر گرفت به ترک. ما این دو تا را دو تا نمیگیریم، یکی میگیریم که یکی مؤکِّد دیگری است؛ او دو تا گرفت، ما دو تا نمیگیریم، ما یکی میگیریم منتها تأکید؛ یکی مؤَکَّد، یکی مؤکِّد.
«و بالجملة هو»،[30] یعنی خشوع، شامل است «لكل من الفعل و الترك اللذين لا ينفعان». «هو» را میتوانید به لغو هم برگردانید، بهتر هم هست؛ «هو» به لغو برگردد. «و بالجملة» لغو شامل هر یک از فعل و ترکی که بینفع هستند میشود.
«و لا يحصل الإعراض عن ذلك»؛ خب، ایشان یک مطلبی را میگوید که بسیار دقیق است. آن مطلب این است که ما اگر بخواهیم از لغو پرهیز کنیم، از باب مقدمه واجب یا از باب احتیاط باید از کل مباحات تفرغ کنیم. چون وقتی ما فکر بکنیم که این شیء مباح است و فقط حرام و مکروه را ترک بکنیم، خب ممکن است در بین این مباحات یک امر لغوی باشد و ما ناخودآگاه آن امر لغو را مرتکب بشویم.
اما اگر ما از مباحات هم پرهیز کردیم، لغو و اینها هم داخل در مباحات میشوند دیگر، از آنها هم پرهیز خواهیم کرد، قهراً از آنها پرهیز خواهیم کرد. پس اگر کسی بخواهد از لغو اعراض کند، باید مباحات را هم کنار بگذارد. «و لا يحصل الإعراض عن ذلك» - یعنی از لغوی که شامل کل من الفعل و الترک است - اعراض از این لغو حاصل نمیشود «إلا بترك المباحات أيضا». «أيضا» یعنی همانطور که حرام را ترک میکنیم، مکروه را ترک میکنیم، مباحات را هم ترک کنیم؛ چه مباحات فعل باشند چه ترک باشند.
خب اگر این کار را کردیم نتیجهاش را هم میبینیم؛ نتیجهاش این است که: «فيوجب ذلك الاشتغال بالعبادة دائما». «الاشتغال» مشارٌالیه «ذلك» نیست - لذا من بعد از «ذلك» مکث کردم - مفعول «يوجب» است. «فيوجب ذلك»؛ باعث میشود این ترک مباحات که انسان دائماً مشغول عبادت باشد. عبادت هم عرض کردم، عبادت عام است؛ آنوقت میتوانیم ما دائماً مشغول عبادت باشیم. اگر مشغول مباحات بشویم، بالاخره یک مدتی سرگرم مباحاتیم و چه بسا که به مباحات هم محبت پیدا کنیم و به همان مقدار از عبادت دور میشویم.
استنباط وجوب خشوع و اعراض از لغو از طریق اقتران با زکات و ترک زنا و بررسی مصدریت واژه زکات در آیه چهارم سوره مؤمنون
«فدلت»؛ حالا که این مطلب تمام شد، آیه را میخواهیم معنا کنیم. آیه را از همان قبل میخواهیم معنا کنیم: ﴿الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾[31] تا برسیم به ﴿وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾؛[32] همه را میخواهیم معنا کنیم، فقط این آیه ﴿وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾ معنا نمیشود، قبلی هم معنا میشود.
«فدلت الآية على الترغيب بالخشوع»؛[33] ما را راهنمایی کرد که باید خاشع باشید، «بالمعنى المتقدم»، به همان معنایی که برای خشوع گفتیم. ما بعد از اینکه کلام مرحوم طبرسی را درباره خشوع نقل کردیم، کلام کشاف را هم نقل کردیم، بعد گفتیم: «و بالجملة الظاهر أنه حضور القلب و تأثره و خوفه و طمعه و يظهر ذلك»[34] تا آخر؛ آن معنایی بود که ما برای خشوع ذکر کردیم دیگر. ایشان میفرماید که این آیه ما را ترغیب به این خشوع میکند به همان معنایی که گفتیم.
اینقدر این ترغیب شدیم به خشوع که به ذهنمان رسیده که گویا خشوع دخالت عظیمی در اصل ایمان دارد؛ که اگر کسی مؤمن باشد قهراً خاشع است، اگر میبینی خشوع ندارد در ایمانش شک کن. پس اینقدر خشوع مورد ترغیب و سفارش قرار گرفته که ما فکر میکنیم دخالت عظیمی در ایمان دارد؛ یعنی دخالت عظیمی در اصل ایمان یا در کمال ایمان؟ ایشان میگوید در کمال ایمان.
«فدلت الآية على الترغيب بالخشوع بالمعنى المتقدم»،[35] چنان ترغیب کرده که «كاد أن يكون له» - یعنی للخشوع - «دخل عظيم في الإيمان أي في كمال الإيمان». در اصل ایمان حالا شاید دخالتش ندهیم، ولی در کمال ایمان حتماً دخالت دارد.
«فدلت»، «فدلت..... على الإجمال» بعداً میآید - «فدلت» علی الإجمال، آیه دلالت کرده «على استحباب بعض الأفعال في الصلاة و كراهة بعض». و به همین جهت این آیه مربوط میشود به آیات الأحکام؛ گذشته از اینکه نماز را واجب کرده به دلالت التزام، دلالت بر استحباب بعض افعال و کراهت بعض افعال هم داشته. «فدلت» این آیه بر استحباب بعض افعال در صلاة و کراهت بعض، منتها دلت «على الإجمال»؛ علی الإجمال متعلق به «دلت» است.
خب توجه کنید فاء «فدلت» اینجا چه نقشی دارد؟ چون خشوع در ایمان دخالت دارد، «فدلت على استحباب» استحباب بعض الأفعال. خشوع را در نماز لازم دانسته؛ خشوع با بعض افعال حاصل میشود و با بعض تروک، الآن گفتیم خشوع با بعض افعال و با بعض تروک حاصل میشود.
آن افعالی که خشوع به نسبت آنها انجام میشود مستحب قرار داده میشوند؛ آن افعالی که با ترکشان خشوع حاصل میشود مکروه قرار داده میشوند. وقتی آیه میگوید خشوع کنید، بالإجمال دارد میگوید آن افعال مستحب را انجام دهید، آن افعال مکروه را هم ترک کنید. پس آیه دارد دلالت میکند بر انجام مستحبات و ترک مکروهات فی الصلاة، منتها دلالتش علی سبیل الإجمال است، تفصیل نداده. «و تفصيله يعلم من الأخبار و مذكور في الفروع»، یعنی در کتب فقهی.
خب، آیه دوم دلالت کرد بر ترغیب بر خشوع؛ «و كذا دلت» این آیه سوم - که ﴿وَ الَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾[36] باشد - دلالت کرد بر ترغیب به اینکه اعراض کنید از لغو. خب این دو تا مطلب: آیه دلالت کرد بر ترغیب به خشوع و ترغیب به اعراض عن اللغو. کلمه «الترغیب»[37] را توجه کنید؛ آیه دلالت بر ترغیب کرد.
بعد ایشان میفرماید نه، دلالت بر ترغیب نکرده، دلالت بر وجوب کرده، بالاتر از ترغیب! اینطور نیست که ما را تحریک کرده به این کار، به ما گفته واجب است بر شما این کار. از کجا میگویی وجوب؟ میفرماید ببین که این دو تا را - یعنی خشوع را و اعراض عن اللغو را - مقرون کرده به دو چیزی که یکیاش واجب است، یکیاش حرام است: مقرونش کرده به زکات که واجب است - یعنی فعلش واجب است - و زنا که حرام است - یعنی ترکش واجب است.
این دو تا را مقرون کرده به دو کاری که هر دویشان واجباند: یکی فعل زکات که واجب است، یکی ترک زنا که واجب است. این دو تا مقرون به آن دو تا شدند و از اقتران به دست میآوریم که این دو تا هم واجباند، صرف ترغیب نبوده. اینطور نبوده که خدا ما را ترغیب کرده باشد به خشوع، ترغیب کرده باشد به اعراض عن اللغو، بلکه این دو تا را بر ما واجب کرده.
«بل يفهم وجوب ذلك» - «ذلك» را من هم اشاره گرفتم به خشوع، هم اشاره گرفتم به اعراض عن اللغو، یعنی اشاره گرفتم به هر یک - بلکه فهمیده میشود وجوب ذلک. از کجا فهمیده میشود؟ «حيث إن له دخلا»؛ این دو تا مطلب میگوید، من مطلب اولش را نگفتم، مطلب دومش را گفتم: «حيث إن له»، یعنی لهریک چه خشوع چه اعراض عن اللغو، دخالت در ایمان یعنی در کمال ایمان است.
از این جهت - حیث، حیثِ تعلیلی است - چون این خشوع یا اعراض عن اللغو دخالت در ایمان یعنی در کمال ایمان دارد، واجب شده؛ چون هر چیزی که دخالت در ایمان یا در کمال ایمان داشته باشد واجب است. این یک جهت؛ جهت دوم همانی است که از خارج گفتم: «و قارنه بفعل الزكاة و ترك الزنا» مقرون کرده هر یک از این دو را به فعل زکات که واجب است و ترک زنا که آن هم واجب است.
«و دلت أيضا» آیه با دو تا آیه بعدش - این آیهای که گفتیم، نه خود همین دو تا آیهای که ذکر شد، دو تا آیه بعدش - دلالت کرده بر اینکه «فعل الزكاة و ترك الزنا كذلك». «كذلك» یعنی چه؟ یعنی هم واجب، هم دخل عظیم دارد در ایمان یعنی کمال ایمان. «و دلت» آیه بر اینکه فعل زکات... چون ببینید، ما خشوع و اعراض عن اللغو را فهمیدیم که در ایمان دخالت دارد؛ با اقتران خشوع و اعراض عن اللغو به زکات و زنا فهمیدیم که واجب هم هست.
از آن طرف، اقتران زکات و زنا را هم داریم، که این دو تا هم مقترن شدند با اعراض عن اللغو و با خشوع، پس اینها هم از این اقتران استفاده میکنند! استفادهشان این است: همانطور که خشوع و اعراض عن اللغو دخالت عظیم دارند در ایمان یعنی کمال ایمان، این دو تا هم - یعنی فعل زکات و ترک زنا هم - دخالت عظیم دارند در ایمان یعنی کمال ایمان.
توجه میفرمایید چه عرض میکنم؟ این اقتران آن دو تا (یعنی خشوع و اعراض عن اللغو) با این دو تا (یعنی فعل زکات و ترک زنا) باعث میشود که وجوبی که در طرف فعل زکات و ترک زنا است به خشوع و اعراض عن اللغو داده بشود؛ و همچنین باعث میشود که دخالت عظیم در ایمان و کمال ایمانی که برای خشوع و برای اعراض عن اللغو هست، به فعل زکات و ترک زنا داده بشود.
یعنی این دو تا که با این دو تا مقارنت پیدا کردند با هم دارند معامله میکنند: یک چیزی آن به این میدهد و یک چیزی این به آن میدهد! «و دلت أيضا» بر اینکه «فعل الزكاة و ترك الزنا كذلك»، یعنی هم واجباند هم دخالت عظیم در ایمان و کمال ایمان دارند؛ «حيث قال»، زیرا خدا عاطفاً بر «الذین» قبل فرموده: ﴿وَ الَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ﴾[38] - این عطف، اقتران درست کرده - ﴿وَ الَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ﴾ ﴿وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ﴾[39] مطلب تمام شد.
حالا میخواهیم این آیه ﴿وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ﴾[40] را توضیح مختصر بدهیم؛ ﴿وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ﴾[41] را کاری نداریم، همین مقدار توضیح در موردش اکتفا میکنیم. اما در مورد آیه ﴿وَ الَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ﴾[42] اینطور میگوییم: مراد از زکات در اینجا چیست؟ اسم مصدر است یا مصدر؟ وضو اسم مصدر است، یعنی آن طهارتی که حاصل میشود؛ توضؤ خود مصدر است، یعنی عملی که اسمش را وضو میگذاریم، وضو گرفتن.
زکات در اینجا مصدر است یا اسم مصدر است؟ آن مالی که ما میدهیم، یا آن عملی که انجام میدهیم، پرداخت مال؟ زکات مصدر است، یعنی پرداخت مال؛ نه زکات اسم مصدر باشد که خود همان مال است. آن مال را هم زکات میگوییم، کاری هم که ما انجام میدهیم - یعنی پرداختنی هم که ما داریم - زکات میگوییم. اینجا مراد مصدر است: «و المراد بالزكاة هنا المصدر»؛[43] یعنی حدث مراد است، نه آن شیئی که متعلق حدث است و حاصل از این حدث است.
«فيكون» این «فاعلون للزکاة» - این ﴿لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ﴾[44] یعنی فاعلون للزکاة دیگر - «فيكون»[45] این قول خدا که فرموده فاعلون للزکاة، مثل اینکه گفته شود «فاعل الضرب». فاعل الزکاة یعنی فاعل الضرب، مثل فاعل الضرب میشود؛ «بإضافة الفاعل إلى الأحداث». فاعل را به احداث که یکیاش ضرب است، یکیاش زکات است اضافه کرد؛ به احداث اضافه کرد. احداث یعنی مصادر که حدثاند، نه اسم مصدر که حدث نیست.
پس فاعل را اضافه کرده به ضرب؛ ضرب نه به معنای آن کتکی که وارد میشود، به معنای آن عملی است که ضارب انجام میدهد. «كما هو المتعارف»؛ متعارف هم همین است که وقتی کلمه فاعل اضافه میشود به احداث اضافه شود، یعنی این شخص فاعل این کار است، نه به توسط فاعل این کار، فاعل آن حاصل کار.
مستقیماً فاعل حاصل کار نیست، مستقیماً فاعل کار است؛ این ضارب فاعل آن درد نیست، فاعل این ضرب است، ولی به واسطه، فاعل آن درد هم هست. «كما هو المتعارف» که فاعل را اضافه میکنیم به احداث، مثل اینکه گفته میشود: «من فاعل هذا؟» در جواب هم گفته میشود زید یا الله یا خلق الله، که فاعل تعیین میشود.
او میپرسد فاعل کیست - یعنی آن کسی که این حدث را انجام داده کیست - جوابش همان فاعلهایی است که کار را انجام میدهند. پس معلوم میشود که متعارف این است که فاعل اضافه شود به کار. در اینجا هم ﴿فَاعِلُونَ﴾[46] مربوط شده به زکات - اضافه نشده ولی مربوط شده، مربوط یک نوع اضافه است، فرموده ﴿لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ﴾ و مثل این است که فرموده باشد فاعلو الزکاة.
خب، همانطور که در جاهای دیگر، در مثالی که زدیم و همچنین در متعارف، فاعل اضافه میشود به فعل و به حدث، اینجا هم فاعل اضافه شده به فعل و حدث، پس زکات حدث است، یعنی مصدر است نه اسم مصدر. مال که حدث نیست، آن پرداخت مال حدث است، یعنی کاری است که انجام میدهیم. با این بیاناتی که گفتیم روشن شد که مراد از زکات در این آیه مصدر است نه اسم مصدر.