90/08/19
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر آیه وامر هلک بالصلاة /کتاب الصلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام /کتاب الصلاة /تفسیر آیه وامر هلک بالصلاة
تفسیر آیه «و امر اهلک بالصلاة» و پیوند آن با زهد و رزق الهی
صفحه هشتاد و سه، سطر چهاردهم: «الثالثة: ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُكَ وَ الْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى﴾[1] ».[2]
دستور بده به اهل بیتت که نماز بخوانند. بعضی گفتند به اهل بیتت و اهل دینت، که اهل را عام گرفتند؛ یعنی به تمام رعیتت دستور بده که نماز بخوانند. ﴿وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾،[3] صبر کن بر نماز؛ اگر مشقتی دارد، مشقتش را تحمل کن. ﴿لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا﴾، ما از تو نخواستیم که رزق خودت را تهیه کنی، رزق اهلت را تهیه کنی؛ بعضیها وسیعتر گفتند: رزق خلایق را تهیه کنید، رزق دست تو نیست.
حتی رزق خودت هم لازم نیست کسب کنی، ما به تو رزق میدهیم، تو عملی را که به تو گفتیم انجام بده؛ تبلیغ کن، عبادت کن. ﴿نَّحْنُ نَرْزُقُكَ﴾، ما تو را رزق میدهیم و احتیاجی نیست که کسب کنی؛ اینطور گفتند مفسرین؛ که پیغمبر کسب نکرد، ترک کسب کرد به کلی تا به کارهایش برسد.
آن وقت در اینجا بعضیها گفتند که به طلاب هم گفته میشود که امر به معروف کنید، کسب بر شما واجب نیست، و خدا به نحوی به شما میرساند؛ میخوانیم عبارتش را؛ که به طالبین فقه گفته شده است که شما هم کسب به عهدهتان نیست، خداوند روزیتان را میرساند؛ حالا دیر یا زود، سخت یا آسان.
﴿وَ الْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى﴾، یعنی و عاقبت خیر هم برای تقوا است؛ یعنی کسانی که متقی هستند عاقبت خیر، عاقبتشان به خیر منتهی میشود. آیه را ایشان معنا میکند و از آیه وجوب صلاة برداشت میشود و ما هم در این کتاب صلاة همین را فعلاً لازم داریم؛ چون در نوع اول داریم بحث میکنیم و در نوع اول بحث در کلی صلاة است، کاری به خصوصیات صلاة نداریم.
شرح مفردات آیه، مشقت نماز و ضمانت الهی در رزق
بعد آیه را هم قسمتهایش را جدا میکنیم و بحث میکنیم؛ یعنی مثلاً ﴿لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا﴾ را و ﴿الْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى﴾ را همه را تکهتکه بیان میکنیم. مقداری از مباحث مربوط به تفسیر است، مقداری مربوط به فقه است؛ ما همه را میآوریم، اگرچه منظور اصلیمان و مقصود بالذاتمان آن مطالب مربوط به فقه است. «ای اقبل انت مع اهلک علی عبادة الله و الصلاة»؛[4] رو بیاور تو با اهلت بر عبادت و صلاة، که البته مطلق عبادت منظور است، منتها صلاة به عنوان اینکه فرد برگزیده عبادت است، جدا ذکر شده است.
از تفسیر مرحوم محقق این دارد برمیآید، و الا در آیه «عبادة» مطرح نبود، فقط «صلاة» بود؛ ولی مرحوم محقق دارد تفسیر میکند «علی عبادة الله و الصلاة»، که هم عبادت الله را گفته، هم صلاة را گفته است. در این عبارت مرحوم محقق هم عام ذکر شده است، هم خاص ذکر شده است. توجیهی که عرض کردم که خاص به خاطر اهمیت ذکر شده است، مربوط به عبارت محقق بود، مربوط به آیه نبود؛ در آیه عام و خاص نیامده بود، فقط صلاة آمده بود.
«و استعینوا بها علی حاجتکم». داریم ﴿وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾؛[5] ﴿وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾ یعنی صبر کن بر مشقتهایی که نماز دارد؛ بالاخره کاری است دیگر، کار سختی است. علیالخصوص که گاهی شیطان هم در آن دخالت میکند. حالا برای ائمه دخالت نمیکند، ولی برای ماها دخالت میکند، و این دخالت بیشتر در مورد شیعه است؛ و این عجیب است.
شخصی میآید پیش امام، سنی بوده است و بعداً شیعه میشود؛ بعداً میآید گزارش میدهد که من شیعه شدم، حضرت به او میفرمایند: نماز برایت سخت شد؟ میگوید: بله. من خودم تجربه کردم، اهل تسنن را میبینم میایستند نماز میخوانند خیلی راحت؛ و از همان طایفه، شیعه را میبینم میایستد سخت نماز میخواند. و این برای من عجیب بود تا وقتی به این روایت برخورد کردم که امام به او میفرماید که از وقتی شیعه شدی نماز برایت سخت شد؟ میگوید بله.
حالا سرّش چیست؟ شاید چون دین او خیلی کامل نیست، شیطان به نمازش خیلی کار ندارد؛ ولی این دینش کامل است، اقلاً یک نمازش را خراب کند، حالا دینش که خراب نیست، بگذار نمازش را خراب کند. نماز کار با مشقتی میشود؛ وقتی با مشقت شد، خداوند میفرماید: ﴿وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾، صبر کن بر آن. صبر کن بر نماز، یا صبر کن بر امر به نماز؛ هر دو گونهاش را میخوانیم و در پیش داریم.
این عبارت آیه است که ﴿وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾؛ خود ایشان هم بعداً ﴿وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾ را به همین معنا میگیرد. اما در اینجا میگوید: «و استعینوا بها علی حاجتکم»؛[6] یعنی به توسط نماز بر خواستههایتان استعانت کنید، که ما نماز را وسیله استجابت دعا هم میتوانیم قرار بدهیم.
از ﴿لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا﴾،[7] اینطور تفسیر میکند: «و لا تهتم بامر الرزق و المعیشة»،[8] اهتمامی نسبت به امر رزق و معیشت نداشته باش، وقتت را صرف معیشت و کسب نکن. «فان رزقک یاتیک من عندنا»، از پیش ما میآید، ضمانت شده است. «و نحن رازقوک، و لا نسئلک ان ترزق نفسک و لا اهلک»؛ ما از تو نخواستیم که خودت را روزی بدهی و اهلت را روزی بدهی.
دیگران خب میروند کاسبی میکنند، از آنها خواسته شده است که اقدام بکنند تا روزیشان برسد؛ ما نسبت به تو هیچ اقدامی نخواستیم، تو فقط باید بروی تبلیغ کنی و عبادت کنی، روزیت به عهده ما است. «ففرغ بالک لامر الآخرة»؛ «بال» به معنای حال آمده است، به معنای دل، خاطر، جان، همه اینجا مناسب است؛ یعنی دلت را خالی کن برای امر آخرت، حالت را، حالتت را خالی کن برای امر آخرت؛ یعنی تمام حالاتت را صرف امر آخرت کن، تمام دلت را، اندیشهات را، فکر و خاطرت را به امر آخرت مرتبط کن.
پیوند آیه با آیه «لا تمدن عینیک» و سیره عروة بن زبیر در زهد
«و عن عروة بن الزبیر» نقل شده است: «انه اذا کان...» آیه را تا این قسمت را ایشان تفسیر کرد، حالا داستان میخواهد نقل کند: از عروة بن الزبیر نقل شده است که «انه»، این عروه، «اذا کان رای ما عند السلاطین»، وقتی میرفت پیش سلاطین و آن زر و زیورهایی که در اطراف سلاطین بود میدید، «قرا»، میخواند این آیه قبل را: ﴿لَا تَمُدَّنَّ ﴾،[9] آیهای است قبل از این آیهای که ما داریم میخوانیم، قبل از آیه ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ﴾.[10]
آیه ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ﴾، آیه صد و سی و دو سوره طه است؛ ﴿لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ﴾،[11] آیه صد و سی و یک سوره طه است. اول ﴿لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ﴾ است، بعداً همین ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ﴾[12] است. من آیه را میخوانم: ﴿وَ لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَ رِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَ أَبْقَى﴾.[13] بعداً دارد: ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ﴾[14] تا آخر.
﴿ لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ﴾،[15] یعنی نظر نکن، چشم را نکش؛ ﴿إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ﴾، ﴿أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ﴾ یعنی «اصنافا من الکفار». به آنچه که به اصنافی از کفار به عنوان بهره دادیم، شما چشم نکش و نظر نکن. بسیار عبارت بلیغی است این ﴿لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ﴾؛ یعنی اینهایی که به کفار دادیم از شأن تو دور است، اگر بخواهی ببینی اینها دم دسترس تو نیست، دور است، باید چشمت را بکشی تا آنها را ببینی.
یعنی نمیگوید نظر نکن؛ مثل اینکه این چیزهایی که پیش کفار است، اینها از شأن تو دور است، دور و برت نیست که بخواهی نظر به آن بکنی، اگر بخواهی ببینی باید آن دور دورها را ببینی، چشم را باید بکشی تا ببینی. این تعبیر، تعبیر جالبی است که در بعضی نوشتههای عرفانی هم «طمح نظر» دارد؛ میگوید به دنیا طمح نظر نکن، یعنی نظرت را... طمح نظر یعنی از دور نگاه کردن و چشم را از دور بر یک چیزی دوختن.
از همین آیه و امثال این آیه گرفته شده است این تعبیرات؛ یعنی شأن شمایی که میخواهی عارف بشوی این نیست که دنیا دور و برت باشد، دنیا باید دور باشد و تو از دور به آن نگاه کنی؛ آن وقت تازه میگوید از دور هم نگاه نکن: ﴿لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ﴾.
﴿زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنيَا﴾، یعنی طلبا لزهرة الحیاة الدنیا؛ زهره به معنای زینت، به معنای بهجت است. ما اینها را به کفار دادیم ﴿لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ﴾؛ این ﴿زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنيَا﴾ هم مربوط به ﴿ مَتَّعْنَا﴾ است، نه مربوط به ﴿لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ﴾. بعد میفرماید که ﴿لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ﴾، یعنی اینها را به اصناف کفار اینها را دادیم ﴿لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ﴾؛ لنفتنهم را دو گونه معنا کردند: یکی اینکه امتحانشان کنیم، یکی اینکه نه، عذابشان کنیم؛ لنفتنهم یعنی گرفتارشان کنیم، فتنه یعنی گرفتاری؛ تا گرفتارشان کنیم یا تا امتحانشان کنیم.
﴿وَ رِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ﴾؛ رزق ربک را دو گونه معنا کردند: گفتند که آن جزایی که خدا در آخرت به عنوان روزی برای تو تعیین کرده است، یا همین علم و نبوتی که در دنیا به تو داده است. ﴿رِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ﴾، یعنی خیرٌ یعنی بهتر از این متاعی است که خدا در اختیار کفار قرار داده است، بنابراین نظر به سوی آنها نکن. ﴿خَيْرٌ وَ أَبْقَى﴾، ابقی یعنی ابدی. بعد آن وقت دارد ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾[16] که همین آیه مورد بحث ماست.
وجوب نماز بر پیامبر اکرم و نهی از مانعیت طلب رزق
وقتی عروة بن زبیر وارد این دستگاه سلاطین میشد و اشیایی را که در نزد سلاطین بودند مشاهده میکرد، این را میخواند: ﴿لَا تَمُدَّنَّ﴾[17] تا آخر. بعد که این آیه تمام میشد: «ینادی: الصلاة الصلاة رحمکم الله»؛[18] که این «الصلاة الصلاة رحمکم الله» را از پیغمبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) گرفته است.
پیغمبر اکرم وقتی که این آیه نازل شد، میرفتند درِ خانه حضرت امیر و حضرت فاطمه (علیهماالسلام)، اینها را حدود نه ماه، ظاهراً اینطور که گفته میشود، بیدار میکردند؛ حالا اگر هم بیدار بودند، باز هم بالاخره دستور صلاة میدادند: «الصلاة الصلاة رحمکم الله». آن وقت عروه این را از پیغمبر یاد گرفته بود؛ آن آیه را که میخواند، پشت سرش این سخن را میگفت و به سیره پیغمبر پیوند میخورد.
مناسبت این داستان که اکنون مرحوم محقق در ذیل این آیه نقل میکند روشن شد؛ چون بالاخره این عروة بن زبیر دارد همین آیه را میخواند و بعد از خواندن این آیه دارد دستور صلاة میدهد؛ پس معلوم میشود این آیه دلالت بر وجوب صلاة میکند و آن عروه هم وجوب فهمیده است و او هم دارد تبلیغ صلاة میکند.
«و عن بکر بن عبدالله المزنی»، مزنی منسوب به مزینه است و مزینه اسم قبیلهای است که گروهی از آنها در سال هشتم هجرت در جنگ حنین به یاری حضرت پیغمبر آمدند. «کانت اذا اصابت اهله خصاصة»، اگر به اهل و بستگانش یا به اهل بیتش خصاصتی، یعنی درویشی، حاجتمندی و فقر وارد میشد، میگفت: «قوموا و صلوا»، نماز بخوانید؛ «بهذا امر الله رسوله صلیاللهعلیهوآلهوسلم»، خدا هم به همین دستور داده است پیغمبرش را.
بعد این آیه را همین بکر بن عبدالله میخواند که: ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُكَ﴾.[19] ﴿نَّحْنُ نَرْزُقُكَ﴾ را به اهلش میگفت؛ میگفت که خدا به شما روزی میدهد، حالا که فقر بر شما وارد شده است غصه نخورید، نماز بخوانید، خدا طبق این وعدهای که داده است به شما روزی میدهد.
از این کاری که بکر بن عبدالله میکرد برمیآید که این آیه اختصاص به پیغمبر و اهل پیغمبر ندارد، بلکه دیگران هم مخاطب این آیه هستند؛ که این بحث را ما در پیش داریم که آیا این آیه اختصاص به پیغمبر دارد و جزء خصائص پیغمبر است، یا اینکه نسبت به دیگران هم اجرا میشود.
شمول خطاب آیه نسبت به شخص پیامبر اکرم و عموم امت
بعد ایشان وارد این بحث میشوند که آیا ظاهر آیه نشان میدهد که پیغمبر مأمورند که فقط اهلشان را امر کنند به صلاة، یا اینکه همه افراد، هم اهلشان و هم رعیتشان را امر کنند به صلاة؟ میفرماید که ظاهر آیه تصریح به اهل دارد، ولی شاید مراد عام باشد و اختصاص به اهل نداشته باشد؛ یعنی هم اهلت را و هم دیگران را امر کن.
نخست اینکه خود حضرت داخل در آیه هست؛ میگوید امر کن اهلت را، و ندارد که خودت هم مأموری؛ ولی مراد این است که خودت هم مأموری، اهلت هم مأمور است. و اکنون که اهلت مأمور است، مراد کدام اهل است؟ اهل بیت است یا اهل دین است؟ هر دو.
پس توجه میکنید دو مطلب اینجا داریم: یکی اینکه در ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ﴾، آیا خودت هم مأموری؟ و دوم اینکه در ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ﴾، مراد اهل بیتت باشد یا اهل دینت باشد؟ ایشان میفرماید ظاهراً مراد این است که خود حضرت هم مأمور است؛ تنها این نیست که اهلت را امر کن، خودت هم مأموری، منتها چون ظاهر و روشن بوده است، این مطلب تصریح نشده است.
پرسش: از ﴿وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾ هم مشخص میشود که خود پیامبر مأمورند؟
پاسخ: از ﴿وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾ هم شاید بفهمیم که خود پیغمبر هم مأمور به صلاة است؛ ولی بعضی گفتند ﴿وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾ یعنی صبر کن بر امر به صلاة. امر به صلاة بکن، چون امر به صلاة هم بالاخره امر به معروف است و امر به معروف هم سختی است، پس بالاخره صبر بر این سختی هم بکن. ما گفتیم صبر بر صلاة بکن، بعضیها گفتند صبر بر امر به صلاة بکن؛ شاید هم هر دو را بتوانیم بگیریم.
پرسش: ضمیر «علیها»[20] مؤنث است.
پاسخ: ضمیر مؤنث مانعی ندارد که به امر به صلاة هم برگردد؛ علی ای حال این احتمال هم هست.
پس دو بحث داریم: یکی اینکه در ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ﴾،[21] آیا خودت هم مأموری؟ و دیگر اینکه در ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ﴾، آیا اهل بیت است یا اهل دین؟ که هر دو بیان میشود.
پرسش: در روایتی که فرمودید عروه آمد، آیا عبارت ﴿ لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ﴾،[22] تا آخر آیه را خواند یا آیه ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ﴾[23] را هم خواند؟
پاسخ: ظاهرش این است که عروة بن زبیر فقط همین آیه صد و سی و یک سوره طه را میخواند: ﴿لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ﴾[24] تا ﴿خَيْرٌ وَ أَبْقَى﴾؛ تا آنجا میخواند و دیگر وارد ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ﴾[25] ظاهراً نمیشد؛ چون مناسبت اینگونه اقتضا میکند که وقتی آنچه را نزد سلاطین بود میدید این را میخواند؛ یعنی میگفت چشم ندوزید به این اشیایی که در کنار سلاطین است. آیه را میخواند و بعد میگفت: «الصلاة الصلاة رحمکم الله»[26] به نظر اینطور میرسد.
پرسش: ربط آن به آیه مورد بحث ما چگونه است؟
پاسخ: با «الصلاة الصلاة» گفتن ربط پیدا میکند. ربطش به آیه ما همین است که این آیه قبل را میخوانده و بعد با استفاده از پیوندی که این آیه با آیه بعدش داشته، «الصلاة الصلاة» میگفته است. این «الصلاة الصلاة رحمکم الله» عرض کردم فرمایش پیغمبر است بعد از نزول همین آیه ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ﴾؛[27] و عروة بن زبیر هم از همین فرمایش استفاده میکرده است. پس این فرمایش حضرت را میآورده و با صدای بلند به دیگران میگفته است.
مناسبت داستان عروة بن زبیر با بحث ما همین گفتن «الصلاة الصلاة رحمکم الله»[28] است. اگر آیه ﴿لَا تَمُدَّنَّ﴾[29] را با آیه بعدی که ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ﴾[30] است مجموعاً میخوانده که داستانش مستقیماً با بحث ما مرتبط میشده است؛ اگر هم مجموعاً نمیخوانده، مناسبت این داستان با بحث ما همین جمله «ثم ینادی: الصلاة الصلاة رحمکم الله»[31] است؛ علی ای حال این داستان عروة بن زبیر با این آیه مرتبط میشود.
دلالت قرینه «واصطبر علیها» بر وجوب نماز بر خود پیامبر
«ثم ظاهر الآیة وجوب امر اهله بالصلاة فقط». این «فقط» که میگوییم در مقابل دو چیز است: یعنی فقط امر به اهل تعلق گرفته و به خود پیغمبر تعلق نگرفته است؛ این یک معنا. دیگر اینکه فقط امر به اهل تعلق گرفته و به کل مسلمین تعلق نگرفته است؛ این هم معنای دوم. فعلاً معنای اول را ذکر میکنیم، بعداً معنای دوم را بیان میکنیم.
اکنون میگوییم که امر به اهل تعلق گرفته است، ولی پیغمبر هم مراد هست. بعداً میگوییم که بعضیها گفتند امر به اهل تعلق گرفته و مراد از اهل هم اهل بیت و هم اهل دین است، بنابراین کل رعیت هم داخل در امر هستند. «ثم ظاهر الآیة وجوب امر اهله بالصلاة فقط»، این «فقط» قید اهل است؛ البته در این آیه هم دارد که به صلاة امر کن و بقیه تکالیف را مطرح نکرده است، ولی اکنون بحث ما در این است که مأمور کیست؟ مأمور اهل است، یا خود پیغمبر هم هست؟
«و لعل المراد وجوب الصلاة علی الآمر بها ایضا». بر خود پیغمبر هم که آمر به صلاة است، همانطور که بر مأمورین واجب است، بر خود ایشان هم واجب است، هرچند در لفظ آیه آمر است نه مأمور. «و ترک للظهور»؛ چرا خود پیغمبر در عبارت ذکر نشده است؟ به خاطر اینکه ظاهر و معلوم بوده است که پیغمبر هم مراد است و نماز بر خود ایشان هم واجب است.
«اذ هو مأمور بالصبر علیها»؛ یعنی ابتدای آیه که میفرماید ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ﴾،[32] در ظاهر لفظ خود پیغمبر را شامل نمیشود، ولی در ادامه میبینید که به خود پیغمبر خطاب میکند: ﴿وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾، یعنی تو خودت صبر کن بر نماز و بر مشقت نماز شکیبایی کن. معلوم میشود برای خود پیغمبر هم نماز واجب است که دستور صبر به ایشان داده میشود.
یا بعداً گفته میشود طلب روزی را مانع نماز قرار نده و به دنبال کسب روزی نرو که از نماز باز بمانی؛ پس معلوم میشود نماز بر ایشان هم واجب است. البته ما میدانیم نماز بر پیغمبر واجب است و شکی در آن نیست؛ سخن در این است که آیا از این آیه دلالت بر وجوب نماز بر خود پیغمبر فهمیده میشود یا خیر. «اذ هو مأمور بالصبر علیها»،[33] یعنی بر نماز؛ خود پیغمبر مأمور به صبر است، پس معلوم میشود مأمور به نماز هم هست.
«و عدم جعل طلب الرزق و کسبه مانعا عن ذلک»؛ این «عدم جعل» عطف بر «الصبر» است؛ یعنی «هو مأمور بالصبر» و مأمور «بعدم جعل طلب الرزق و كسبه مانعا عن ذلك»؛ مأمور است حضرت به اینکه قرار ندهد طلب رزق و کسب رزق را «مانعا عن ذلك»، یعنی مانع از نماز خواندن و امر به معروف کردن. امر به معروف که عرض میکنم به خاطر اینکه ﴿أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ﴾[34] در آن هست دیگر؛ ﴿أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ﴾، یعنی صلاة معروف است، ﴿أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ﴾ یعنی امر به معروف کن.
خداوند فرموده که قرار نده کسب را مانع از صلاة، «معللا بانه یاتیه من عند الله ما یحتاج الیه»[35] معللاً به اینکه شأن این است: میآید پیغمبر را از جانب خدا آنچه که پیغمبر و اهلش احتیاج دارند. «ما يحتاج إليه» خود پیغمبر و اهل پیغمبر، میآید «من غير سبب و كسب»؛ این «من غير سبب و كسب» مربوط به «يأتيه» است. تعلیل کرده به اینکه ما یحتاج شما از جانب خدا میآید بدون سبب و بدون کسب.
علت تخصیص اهل و بررسی جریان تکالیف خاصه در غیر پیامبر
پرسش: اهل را الآن ما به چه معنایی بگیریم؟ به معنای عام بگیریم؟
پاسخ: اهل را بعداً بیان میکنیم، الآن با اهل کاری نداریم، الآن بحث دیگری داریم. بحثمان در این است که پیغمبر آمر است، آن اهل مأمور؛ آیا بر اهل که معلوم است نماز واجب است، بر آمر هم واجب است؟ بحث کردیم که بله، واجب است؛ زیرا که ظاهر بوده اولاً، ثانیاً ادامه آیه دلالت میکند بر مأمور بودن.
ادامه آیه که داریم میخوانیم دو چیز گفتیم: یکی ﴿وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾،[36] یکی اینکه کسب را مانع قرار نده زیرا که از جانب خدا آنچه را که به وسیله کسب به دست میآوری، یعنی ما یحتاجت خواهد آمد، پس احتیاجی نیست که خودت اقدام کنی.
اینها نشان میدهد که نماز بر پیغمبر واجب است. پس از آیه بالکنایه و بالالتزام ما وجوب نماز را داریم استفاده میکنیم، وجوب نماز بر پیغمبر را. وجوب نماز بر اهل را به صراحت استفاده میکنیم؛ ولی حالا مراد از اهل، اهل بیت است یا اهل دین است، این را بعداً بحث میکنیم انشاءالله.
پرسش: استاد، یک اشکال میخواهد مطرح بشود؛ این «من غير سبب و كسب»[37] نسبت به اهل باید مشخص بشود؛ یعنی کسی که خودبهخود بیسبب، غیر سبب و کسب خواهد آمد، اگر اهل عام باشد یک جور است و آن فرمایشات خود پیغمبر... اگر مثلاً معصوم باشد حالا آن دیگر بحث دیگری است، ولی «يأتيه..... من غير سبب»...
پاسخ: مراد از سبب همان کسب است. و الا اگر سبب را عام بگیرید، همان فرستادن خدا هم سبب است! خدا نمیگوید بدون سبب و بدون کسب یعنی حتی هیچ سببی نداری همینطوری میآید؛ همانی که میفرستد خودش سبب است.
سبب را در اینجا به معنای عام نگیرید؛ هیچ فعلی بدون سبب اتفاق نمیافتد. ما به تو، روزی میآید «من غير سبب»، خب کی میآورد؟ همانی که میآورد سبب است! کی میدهد؟ همانی که میدهد سبب است! پس نمیشود سبب را اینجا مطلق بگیریم. سبب در اینجا به معنای کسب است؛ «من غير سبب و كسب»، کسب عطف تفسیری بر سبب است.
پرسش: اگر به معنای کسب هم باشد، من غیر کسب هم باشد، این باز هم مشکل است...
پاسخ: چه مشکلی؟
پرسش: یعنی هیچ کاری را انجام ندهند، هیچ عملی را انجام ندهند برای...
پاسخ: هیچ عملی را برای به دست آوردن رزق انجام ندهند، نه هیچ عملی را! برای به دست آوردن رزق عملی انجام ندهید، ما رزقتان را میدهیم. دیگر برداشتی است که ما از آیه داریم میکنیم.
خب، اگر اینطور است که پیغمبر خودشان هم مأمور به نماز هستند و نماز بر آنها واجب است، چرا اهل را تخصیص دادند؟ چرا اهل را گفتند؟ گفتیم پیغمبر ترک شده للظهور؛ اما چرا اهل تنها ذکر شده؟ به سه جهت: «و تخصيص الأهل يحتمل لكثرة الاهتمام». چون اهمیت بیشتری خداوند به این میداد که اهل مطلع باشند، لذا فرمود به اهلت بگو؛ نه اهل مهمتر از پیغمبر بودند! در این مسئله ابلاغ وجوب به اهل مهمتر بوده.
«و كونه معهم دائما»، این دلیل دوم است؛ چون با حضرت بودند، حضرت هم با اینها بود، لذا مأمور شد که به اینها بگوید. «و كون رزقهم مانعا»، این دلیل سوم است؛ اینکه رزق اینها مانع بود.
توجه کنید، هر سه دلیلی که آوردیم دارد تعمیم امر را بیان میکند؛ تعمیم نسبت به رعیت را، نه تعمیم نسبت به خود پیغمبر را! که مراد از اهل، کل رعیت باشد یا مراد از اهل، اهل بیت باشد؟ ایشان تعیین میکند که مراد از اهل، اهل بیت باشد نه کل رعیت. بعد آنوقت بحث میشود که پیغمبر مأمور بود که صلاة را به همه برساند، نه فقط به اهل خودش، به کل رعیت؛ چرا اهل در اینجا بالخصوص ذکر شده؟ میفرماید: «لكثرة الاهتمام بالأهل».
یعنی اهمیت اهل پیش پیغمبر، یا اهمیت تبلیغ به اهل، بیش از اهمیت تبلیغ به غیر اهل بود، به رعیت؛ بیش از اهمیت تبلیغ به رعیت بود، نه بیش از اهمیت خود پیغمبر! بیش از اهمیت تبلیغ به غیر اهل بود. این یک.
دوم: اهل با پیغمبر دائماً بودند، ولی رعیت جدا بود. سوم: رزق اهل مانع میشد؛ رزق رعیت که به عهده پیغمبر نبود که مانع بشود. این سه تا جهت باعث شد که خدا اهل را ذکر بکند؛ ولی مراد اهل تنها نیست، اهل است و رعیت.
پس توجه کردید از این «و تخصيص الأهل» بحث عوض شد. تا اینجا بحث در این بود که پیغمبر هم نماز برایشان واجب است همانطور که برای اهلشان واجب است؛ حالا میخواهیم بگوییم بر غیر اهلشان هم واجب است، حضرت مأمورند تبلیغ کنند وجوب نماز را به اهل و غیر اهلشان، اما تخصیص اهل به خاطر این سه جهت بود.
بررسی اختصاص یا عمومیت حکم ترک کسب برای امر به معروف و طلب علم
«فيحتمل المضمون ترك الكسب للرزق بالكلية»؛ مضمون احتمال دارد که پیغمبر مأمور شده باشند به ترک کسب رزق بالکلیه. «بالكلية» قید «ترك» است، یعنی مأمور شدند که به طور کامل رزق را ترک بکنند. «و التوجه إلى الأمر بالمعروف»، یعنی موظف شدند ترک کنند کسب را و توجهشان را به امر به معروف معطوف کنند، «و التصبر» - عطف بر «التوجه» است - و مأمور شدند به اینکه صبر بکنند «على مشاق» خود صلاة و بر مشقت امر به صلاة.
خب، «و عدم تكليفه برزق نفسه و عياله»؛ این «عدم تكليفه» یا «و عدمَ تکلیفه» که عطف باشد بر «التصبر» یا عطف باشد بر «ترك»، و ایشان مکلف نبودند به اینکه رزق نفس و عیال را به دست بیاورند. پستا مطلب شد: یکی مأمور شدن به ترک کسب، یکی مأمور شدن به توجه به امر به معروف، یکی مأمور شدن به تصبر بر مشقتها، یکی هم اینکه مکلف نشدن به رزق خودشان و عیالشان. «و يكون ذلك من خصائصه»؛ این مربوط به همه نیست، مربوط به ایشان است، که جزء خصوصیاتشان است که کاسبی نکنند.
پرسش: «ذلك» به کدام برمیگردد؟
پاسخ: «و يكون ذلك»، ذلک یعنی این مجموعهای که گفتیم: ترک کسب و توجه إلی الأمر بالمعروف، تصبر بر مشقت و عدم تکلیف برزق نفسه و عیاله؛ مجموعه از خصائص ایشان است. ممکن است تکتکش مثلاً در بعضیها پیدا بشود، ولی مجموعه از خصائص ایشان است.
خب، تا اینجا ما گفتیم که این مجموعه از خصائص ایشان است. حالا احتمال میدهیم که نه، از خصائص ایشان نباشد، عام باشد، در بقیه هم همین حکم پیدا بشود؛ منتها بقیهای که بخواهند این وظایف را انجام بدهند، یعنی مثل پیغمبر عمل کنند. مثلاً بخواهد امر به معروف کند، تمام وقتش را برای امر به معروف صرف کند، او هم تکلیف به کسب معاش ندارد.
«و يحتمل العموم»؛ یعنی احتمال دارد که این از خصائص پیغمبر باشد، «و يحتمل العموم» که از خصائص ایشان نباشد، مربوط به همه باشد. کی احتمال عموم میدهیم؟ «إن توجه إليها غيره صلىاللهعليهوآلهوسلم مثل توجهه إليها». ضمیر «توجه»، ضمیر در آن نیست چون فاعلش که «غيره» است ظاهر است. ضمیر «إليها» برمیگردد به این چند چیزی که گفتیم: امر به معروف، تصبر بر مشقت صلاة، و تصبر بر امر به صلاة؛ یعنی این امور.
اگر کسی توجه کند به این امور - غیر پیغمبر توجه کند به این امور - مثل توجهی که پیغمبر به این امور داشتند، این تکالیفی که در این آیه برای پیغمبر ذکر شده برای آن شخص هم هست؛ که در این صورت دیگر این اموری که در این آیه ذکر شدهاند از خصائص پیغمبر نیستند، بلکه عموم دارند، در غیر پیغمبر هم جاری میشوند.
اگر شخصی که غیر پیغمبر است به این اموری که گفتیم توجه پیدا کند مثل توجهی که پیغمبر به این امور داشتند، او هم مشمول این آیه است و این تکلیف خاصی را که برای پیغمبر بوده برای او هم هست؛ «كما في آيات أخر» داریم که اگر کسی این کار پیغمبر را کرد حکم پیغمبر را پیدا میکند، از جهت اینکه امر به معروف برایش واجب میشود، ترک کسب رزق میکند و امثال ذلک.
«و لهذا قيل من كان في عمل الله كان الله في عمله»؛ هر کسی که در راه خدا دارد کار میکند، خدا هم دارد کارش را انجام میدهد. دیگر لازم نیست برود دنبال کاسبی؛ وقتی دارد کاری به خاطر خدا انجام میدهد که وقتش را آن کار اشغال کرده، دیگر لازم نیست دنبال کاسبی برود. البته کار فقط خود نماز نیست ها، امر به نماز هم هست؛ و الا ممکن است یک شخصی بگوید من عبادت میکنم، خدا هم کار را انجام میدهد.
البته این هست، ولی از این آیه شاید نتوانیم استفاده کنیم. این بوده که سابقاً میرفتند در غار مینشستند عبادت میکردند، دائم العباده بودند، گرده نانی به عنوان روزی برایشان میرسیده؛ از کجا میرسیده معلوم نبوده، ولی بالاخره میرسیده. «كان الله في عمله»؛ او برای خدا کار میکرده، خدا هم کارش را راه میانداخته.
«و قال بعض الفقهاء طالب العلم المتقي» - هم طالب علم باشد هم متقی باشد - «لا يحتاج إلى الكسب للرزق فإن الرزق يأتيه من عند الله بغير كسب يأتيه من حيث لا يحتسب»، از آنجایی که گمان نمیکرده.
تفسیر مجمع البیان در معنای اهل و وجه تعمیم خطاب در آیه شریفه
خب، تا اینجا توجه کردید ما یک بار گفتیم که این از خصائص پیغمبر است، یک بار هم عموم دادیم، بعد درباره اصل آیه هم گفتیم که خود پیغمبر هم مشمول این آیه هست، بعد رسیدیم به اهل، گفتیم که مراد از اهل، اهل بیت است یا اهل دین است، اینها همه را توضیح دادیم.
حالا میخواهیم کلام مرحوم طبرسی را نقل کنیم که ایشان اهل را عام گرفته: هم شامل اهل بیت شده، هم شامل اهل دین شده؛ یعنی ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ﴾،[38] یعنی و أمر رعیتک، اعم از اینکه این رعیت از بستگان خودت باشد یا بیرون باشد.
«و في مجمع البيان» که: «و أمر يا محمد صلىاللهعليهوآلهوسلم أهل بيتك و أهل دينك بالصلاة»؛[39] که یک «و أهل دينك» را اضافه کرده تا عمومیت اهل بیت را افاده کند.
«و روى أبو سعيد الخدري قال لما نزلت» این آیه، «كان رسول الله صلىاللهعليهوآلهوسلم يأتي باب فاطمة و علي» علیهماالسلام را «تسعة أشهر»؛ نه ماه میآمد «عند كل صلاة» - نه فقط نماز صبح، بلکه عند کل صلاة - «فيقول الصلاة الصلاة يرحمكم الله ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا﴾[40] ». [41] شما نماز بخوانید، از بقیه به خواندن نماز اولی هستید، چون شما را خدا میخواهد از تمام رجسها پاک کند.
این را ابوسعید خدری گفته، ولی «رواه ابن عقدة» به اسنادش «بطرق كثيرة عن أهل البيت» علیهم الصلاة و السلام، «و غيرهم»، یعنی غیر ابوسعید و ابن عقده هم این را نقل کردند، «مثل أبي برزة و أبي رافع». «و قال أبوجعفر عليهالسلام»...
پرسش: استاد، «ابی بَرزه» یا «ابی بَدره»؟
پاسخ: ما «برزة» داریم. بدره خواندم من؟ برزه... حالا هر چه خواندم «برزة» دارد کتاب ما.
«و قال أبو جعفر عليه الصلاةوالسلام أمره الله تعالى أن يخص أهله دون الناس»؛ درست خلاف آنچه که مجمع البیان نقل کرده. امام باقر علیه السلام فرمودند که خداوند در این آیه پیغمبر را امر کرد که اختصاص بدهد اهلش را به تبلیغ - یعنی آنها را بالخصوص تبلیغ کند - «دون الناس»، تا مردم بدانند که «لأهل بيت النبي عند الله منزلة» است که «ليست للناس».[42]
برای اینکه بیان کند که اهل بیت نبی مقامشان بالاست، این اختصاص را در این آیه برای آنها ذکر کرد. خب از این کلام امام به دست میآید که منظور از ﴿أَهْلَكَ﴾،[43] یعنی اهل بیتک، نه اهل دینک. «فأمرهم مع الناس»؛[44] خداوند یا پیغمبر امر کرد این اهل بیتش را با مردم، همراه با مردم یک بار، «ثم أمرهم خاصة»، بار دیگر اینها را بالخصوص امر کرد؛ پس دو بار امر شدند: یک بار آن وقتی که «یا أیها الناس أقیموا الصلاة» گفته شد - خب اهل بیت پیغمبر هم در الناس داخل بودند، پیغمبر یا خدا اینها را با الناس مجموعاً مأمور کرد - یک بار هم در این آیه آنها را بالخصوص مأمور کرد. پس «فأمرهم مع الناس»، یعنی اهل بیت را در کنار مردم، همراه با مردم امر کرد، یک بار هم «ثم أمرهم خاصة».
«و هذا يدل»؛ مرحوم محقق میفرماید این عبارت امام دلالت میکند بر اینکه مراد به ﴿أَهْلَكَ﴾[45] که در آیه آمده، کسی است که اختصاص به پیغمبر دارد «من أهله»،[46] یعنی من اهل بیته، «لا أهل دينه أيضا»؛ نه اینکه اهل دین نیز داخل باشند. فقط اهل بیت تنها مراد هستند، نه اینکه اهل دین هم مراد باشند. خب تمام شد این بحث.
دقت کردید که ایشان اقوال را نقل کرد، آخر سر قول فصل را آورد؛ کلام حضرت امام باقر (علیهالسلام) آمد و بیان کرد که مراد از اهل، اهل بیت است، مراد اهل دین نیست. آن وقت آن عبارتی که گفتیم: «و تخصيص الأهل يحتمل لكثرة الاهتمام و كونه معهم دائما و كون رزقهم مانعا»،[47] آن عبارت کاملتر جا میافتد. ایشان هم در ابتدا همین را گفت: اختصاص داد این امر را به اهل بیت، بعد هم سه توجیه برای این اختصاص ذکر کرد؛ بعداً این احتمال را طرح کرد که مراد از اهل، اهل بیت و اهل دین هر دو باشند، حالا که رسیده به اینجا این احتمال را رد میکند.
تحلیل مفردات «واصطبر علیها» و «نحن نرزقک» و بررسی شمول خطاب
﴿وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾،[48] یعنی «و اصبر علی فعلها»[49] اصطبار از همان ماده صبر است؛ ﴿وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾،[50] یعنی «و اصبر علی فعلها و علی امرهم بها».[51] صبر کن بر فعل نماز و بر امر به نماز. «أمرهم» یعنی امر اهلت به نماز. بر هر دو مطلب صبر کن: هم بر خواندن نماز صبر کن که مشقت دارد، مشقتش را تحمل کن؛ هم بر این امری که آنها را به صلاة میکنی، چون این امر کردن هم بالاخره یک کاری است، امر به معروف است و مشقت دارد، بر این هم صبر کن. «و على مشاق ذلك»؛ هم بر فعل نماز، هم بر امر، هم بر مشقتهایی که از نماز یا امر بر تو وارد میشود.
﴿لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا﴾،[52] ما به تو مأموریت رزق ندادیم، از تو نخواستیم که بروی رزق مردم را تأمین کنی. این
﴿لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا﴾ معنایش این نیست که ما نخواستیم که به ما رزق بدهی، این که معلوم است! ما نخواستیم که رزق خلق را به عهده بگیری.
﴿لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا﴾، لذا پشت سرش میگوید: «لا لخلقنا و لا لنفسك»؛[53] نخواستیم که رزق خودت را به عهده بگیری و نخواستیم که رزق خلقمان را به تو بدهیم و تو را وقتت را با تأمین رزق خلق بگیریم. «بل كلفناك العبادة و أداء الرسالة»؛ به تو تکلیف کردیم که عبادت کن و تبلیغ کن، «و ضمنا رزق الجميع»؛ رزق جمیع را همهمان، همهشان را خودمان به عهده گرفتیم، به تو نگفتیم رزق بده.
﴿نَّحْنُ نَرْزُقُكَ﴾؛[54] کاف خطاب به کیست؟ ﴿لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا﴾ که کافش خطاب به پیغمبر است، روشن است؛ اما ﴿نَّحْنُ نَرْزُقُكَ﴾ یعنی نحن نرزق تو را، یا نحن نرزق تو را و جمیع خلق را؟ میفرماید که: «الخطاب للنبي صلىالله عليهوآلهوسلم»[55] است، ولی مراد به این خطاب همه مردم است، یعنی «نرزق الخلق جميعهم و لا نسترزقهم».
البته این «و لا نسترزقهم» نشان میدهد که مرحوم محقق تنها درباره خطابی که در ﴿نَّحْنُ نَرْزُقُكَ﴾[56] آمده بحث نمیکند، در آن خطاب ﴿لَا نَسْأَلُكَ﴾ هم بحث دارد؛ ﴿لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا﴾ بلکه ﴿نَّحْنُ نَرْزُقُكَ﴾، این مربوط به پیغمبر است به ظاهر، ولی در باطن مربوط به همه است، در باطن مربوط به همه است.
یعنی ما از هیچکس نخواستیم که رزق دیگری را تأمین کند، ما خودمان رزق همه را تأمین میکنیم؛ ما از هیچکس نخواستیم که رزق خودش را تأمین کند و از هیچکس نخواستیم که رزق دیگری را تأمین کند، ما عهدهدار رزق همه هستیم.
«الخطاب للنبي صلیاللهعلیهوآلهوسلم و المراد»[57] به این خطاب «جميع الخلق» است، یعنی «نرزق الخلق جميعهم و لا نسترزقهم»، و از آنها طلب روزی برای دیگران نمیکنیم - نه برای خودمان ها! طلب روزی برای دیگران نمیکنیم - «و ننفعهم و لا ننتفع بهم»، و ما به آنها نفع میرسانیم و از آنها استفاده نمیبریم. البته استفاده برای خودمان هم نمیبریم، برای خلقمان هم نمیبریم؛ و اینکه استفاده برای خودمان نمیبریم، این روشن است.
استفاده برای خلقمان نمیبریم که این نوعی استفاده برای خودمان باشد، یعنی مثلاً کار خودمان را کم کنیم، کار خودمان را کم کنیم به عهده دیگری بگذاریم، اینطور هم نیست؛ نه اینکه ما روزی از مردم بگیریم، این که خدا مسلماً روزی از مردم نمیگیرد، استفاده از مردم نمیگیرد. استفاده گرفتن به این است که خداوند مثلاً کار را به دیگری واگذار کند خودش یک خرده مثلاً استراحت کند، مثلاً اینطوری، یا امثال از این توجیهات.
پرسش: ولی عبارتش را که میبینیم، گویا میخواهد بگوید که...
پاسخ: عبارت همین است، بله، عبارت همین است که من از شما طلب روزی نمیکنم، من از شما استفاده نمیبرم، که ظاهرش این است؛ ولی ما میخواهیم بگوییم که این دیگر روشن است. ممکن هم هست اینِ روشن هم داخل در مدلول آیه باشد، ولی بیشتر نظر به این طرف متوجه است که ما روزی خلق را به دست شما نمیدهیم، خودمان ضمانت میکنیم.
حالا عیبی هم ندارد شما همانطور که آیه، ظاهر عبارت مرحوم محقق عام است، عام قرارش بدهید؛ اینطوری بفرمایید که ما استفادهای از شما نمیبریم، یعنی نه از شما روزی میگیریم نه روزی خلقمان را به شما واگذار میکنیم، هر دو را میگوید.
پرسش: همان «و كون رزقهم مانعا» گویا تصور میشد که رزقش بر عهده پیغمبر است که این مانع میشد، این بیان شما همین را میفهماند که آقا رزق دیگران را هم بر عهده...
پاسخ: رزق دیگران به عهده تو نیست که مانع بشود، بله.
بررسی وجه ابلغیت امتنان در فرض عموم خطاب و استخراج احکام فقهی و اخلاقی از ذیل آیه ۱۳۲ سوره طه
«فيكون أبلغ في الامتنان عليهم»؛ اگر این آیه خطاب به همه باشد، در منتگذاری بر همه ابلغ است. خطاب به پیغمبر باشد که روزی مردم را، ولی روزی تو را دست خودت ندادیم روزیات را ما به عهده گرفتیم، برخلاف اینکه عام باشد: روزی همه مردم را ما به اختیار گرفتیم، یعنی نه تنها روزی تو را ما میدهیم، روزی بقیه را هم ما میدهیم و هیچکس دخالت در روزی ندارد، اینها ظاهری است اگر فکر میکنیم یک کسی دارد دخالت میکند.
خب پس منت بر مردم دارد زیاد میشود دیگر؛ یعنی یک بار میگوید به پیغمبر که من روزیات را میدهم، یک بار به کل خلائق میگوید من روزیات را میدهم و این کسب تو دخالت ندارد، کسب تو یک قضیه ظاهری است ولی باطناً من دارم روزی تو را میدهم. پس اگر خطاب عام باشد، این آیه در امتنان بر خلق ابلغ است.
وقتی میگوید امتنان ابلغ است، معلوم میشود در آن فرض هم امتنان هست، در این فرضش هم امتنان هست؛ همانجایی که روزی پیغمبر دست خدا باشد امتنان بر خلق است، همانجایی که روزی خلق دست خدا باشد امتنان بر خلق است. عبارت اینطور نشان میدهد که در هر دو صورت امتنان بر خلق هست، منتها در وقتی که خداوند میفرماید روزی شما خلائق دست من است امتنانش بیشتر است.
پس باید هر دو طرف امتنان باشد تا بتوانیم بگوییم امتنان در این طرف ابلغ است. و امتنان هم هست؛ چون وقتی روزی پیغمبر دست خدا است و از پیغمبر خواسته شده که هیچ اقدامی نکند، معلوم میشود تمام وقت پیغمبر صرف تبلیغ میشود و هرچه که پیغمبر وقت برای تبلیغ بگذارد به نفع خلائق است. پس یک منتی به طور معالواسطه بر خلق دارد گذاشته میشود: به پیغمبر گفته میشود روزی تو با کسب داده نمیشود، من روزیات را عهده دارم، پس تو به سمت تبلیغت برو و تمام وقتت را صرف تبلیغ کن که از این طریق بشر و خلائق مورد امتنان من قرار میگیرند.
حالا اگر خدا علاوه بر این به خلائق هم بگوید که شما هم رزقتان دست من است، خب پس هم منتی را که از طریق تبلیغ پیغمبر برای خلق بود دارد بیان میکند، هم منتی را که مستقیماً بر خود خلق هست دارد بیان میکند؛ پس امتنان در این صورت میشود ابلغ.
وجوه تفسیری در کلام امام باقر (علیهالسلام) و احکام مستنبط از آیه شریفه
﴿الْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى﴾،[58] یعنی عاقبت محموده لأهل التقوی است، که دو تا تقدیر میگیریم: یکی صفت برای عاقبت تقدیر میگیریم، یکی هم مضاف برای تقوی تقدیر میگیریم. میگوییم: «و العاقبة المحمودة»[59] - این تقدیر صفت - «لأهل التقوى» - این هم تقدیر مضاف. بله، محموده تقدیر صفت، لأهل التقوی تقدیر مضاف: «أي العاقبة المحمودة لأهل التقوى».
خب، تفسیر کردیم ﴿لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُكَ﴾[60] را دو جور تفسیر کردیم: یک تفسیر این بود که اختصاص به پیغمبر داشته باشد، تفسیر دوم این بود که عام باشد. همانطور که در ﴿وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ﴾، در ﴿أَهْلَكَ﴾ دو تفسیر داشتیم: یکی اینکه اهل بیت مراد باشد، یکی اینکه اهل بیت و اهل دین مراد باشد، در این ﴿لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُكَ﴾ هم دو تا تفسیر داریم: یک تفسیر این است که خطاب به پیغمبر تنها باشد، یک تفسیر این است که خطاب به کل خلائق باشد. همانطور که روایت امام باقر (علیهالسلام) تفسیر اهل را به تفسیر عام رد کرد، همچنین روایت امام باقر علیه السلام تفسیر ﴿لَا نَسْأَلُكَ﴾ و ﴿نَّحْنُ نَرْزُقُكَ﴾ را به تفسیر عام رد میکند.
«و اعلم»[61] که این تفسیر - تفسیر عامی که ﴿لَا نَسْأَلُكَ﴾[62] و ﴿نَرْزُقُكَ﴾ را عمومیت میدهد نسبت به پیغمبر و غیر پیغمبر - این تفسیر مناسبت ندارد با روایت ابیجعفر (علیهالصلاةوالسلام)، «و هو الظاهر».[63] «و هو الظاهر» یعنی روایت ابیجعفر و تفسیر امام باقر (علیهالسلام) ظاهر آیه است؛ یعنی امام طبق ظاهر آیه، آیه را تفسیر کردند.
«و أنه خلاف الظاهر»، یعنی و أن این تفسیر خلاف ظاهر است. کلام حضرت باقر (علیهالسلام) ظاهر است، «و أنه» یعنی این تفسیری که الآن بیان کردیم که بعضیها گفتند و در این تفسیر ﴿لَا نَسْأَلُكَ﴾[64] و ﴿نَرْزُقُكَ﴾ را تعمیم دادند، این تفسیر خلاف ظاهر است. «و أن ظاهرها»،[65] یعنی ظاهر آیه، اختصاص پیغمبر است به عدم طلب رزق، و اختصاص پیغمبر است به اینکه «أنه»، یعنی خدا، «يرزقه و كذا أهل بيته»؛ در مورد اهل بیت هم همین است که خدا روزیشان را میدهد، «لا كل خلقه». همه خلائق در این آیه مندرج نیستند.
«فإنه لا يفهم»، یعنی کل خلق از ﴿لَا نَسْأَلُكَ﴾[66] و ﴿نَرْزُقُكَ﴾ فهمیده نمیشود، همانطور که فهمیده نمیشود «أهل دينك من أهلك»؛[67] از ﴿أَهْلَكَ﴾،[68] «أهل دينك»[69] فهمیده نمیشود، از ﴿لَا نَسْأَلُكَ﴾[70] و ﴿نَرْزُقُكَ﴾ غیر پیغمبر فهمیده نمیشود. خب، تمام شد.
استخراج احکام فقهی و اخلاقی از آیه: وجوب امر به معروف، صبر و تقوا
حالا آیه را میخواهیم به آیات الاحکام مرتبط کنیم و از آن میخواهیم حکم استخراج کنیم. میفرماید که آیه دلالت میکند بر وجوب این چند تا: وجوب صلاة، وجوب امر به صلاة، وجوب امر به معروف، وجوب صبر؛ این چهار تا. آن وقت وجوب امر به معروف با وجوب امر به صلاة شاید یکی بتواند حساب بشود.
«و هي»،[71] آیه دلالت میکند بر وجوب امر به صلاة و بر وجوب صبر بر صلاة. بعد میفرماید که عیبی ندارد که ما از آیه استفاده عام ببریم، بگوییم صبر بر نماز واجب است چون مشقت دارد، نتیجه بگیریم پس صبر بر هر تکلیفی که مشقت دارد واجب است.
«و لا يبعد فهم الأمر بكل مأمور به»؛ که هم امر به نماز فهمیده بشود، هم امر به هر مأمور بهی که حتماً معروف هم هست فهمیده بشود، هم صبر بر نماز مفهوم بشود، هم صبر بر تکالیف شاقه، همهشان واجب بشوند؛ همین چهار تایی که عرض کردم، که ظاهرش دو تا است: یکی وجوب امر به صلاة، یکی وجوب صبر بر صلاة. ما حالا تعمیمش میدهیم که وجوب امر به صلاة، وجوب امر به معروف؛ وجوب صبر بر صلاة، وجوب صبر بر هر معروفی.
خب، «تدل» آیه بر این وجوبها، و تدل «على عدم جعل الرزق مانعا عنها»، یا و تدل علی وجوب عدم جعل الرزق مانعاً عنها؛ دلالت میکند که خداوند رزق را مانع از این صلاة قرار نداد، یا واجب است که شما رزق را مانع از این صلاة قرار ندهید.
ظاهراً معنای دوم بهتر است که پس وجوب بر سرش داخل میشود: «هي تدل على وجوب الأمر بها» و وجوب «عدم جعل الرزق مانعا عنها»؛ یعنی بر شما واجب است که طلب روزی را مانع از صلاة قرار ندهید، صلاة لا تترک بحال، یعنی روزی هم طلب بکنید مزاحم صلاة قرار ندهید.
«و عدم الاعتداد بالدنيا»، یعنی باز هم وجوب بر سر این درمیآید؛ دلالت میکند آیه بر اینکه اعتداد به دنیا، یعنی اعتماد به دنیا و اعتنا به دنیا نباید بشود، واجب است عدم اعتنا به دنیا. «و جعلها محمودة»، عطف بر «الاعتداد» است، لذا «عدم» بر سرش درمیآید، وجوب هم بر سر عدم درمیآید؛ یعنی واجب است که قرار ندهید این دنیا را محموده، بلکه تقوی محموده است و عاقبت محموده را در پی دارد.
«و كون التقوى هي العاقبة المحمودة»؛ دلالت دارد بر اینکه تقوی عاقبت محموده است. اینجا تعبیر را توجه کنید، نمیگوید عاقبت محمود برای متقی است، میگوید تقوی همان عاقبت محموده است! شاید به این جهت باشد که تقوی سبب عاقبت است و سببیتش تام است؛ اینقدر سببیت تام است که گویی اصلاً خودش عاقبت محموده است.
میتوانیم هم اینطور بگوییم: تقوی عاقبت محمود است برای این اعمال، خود تقوی هم دوباره به نوبه خودش سبب میشود برای عاقبت محموده؛ پس برای ما تقوی عاقبت محمود است، آنوقت خود تقوی هم عاقبت محمود را در پی دارد. این را هم میتوانیم بگوییم، عیبی و اشکالی ندارد.
آیه سوم را خواندیم، آیه چهارم که انشاءالله بعداً باید خوانده بشود، آخرین آیه در این بخش اول، یعنی در این نوع اول کتاب صلاة است؛ نوع اول از آن انواعی که در این کتاب صلاة مطرح شده، انواع هشتگانه.