90/08/17
بسم الله الرحمن الرحیم
استدلال بر وجوب عصمت برای نبی و امام /طهارت /احکام القرآن
موضوع: احکام القرآن /طهارت /استدلال بر وجوب عصمت برای نبی و امام
استدلال بر وجوب عصمت از صغائر و کبائر برای نبی و امام
صفحه هفتاد و نه، سطر یازدهم: «و کذا استدلال الاصحاب بها علی وجوب العصمة عن الذنوب مطلقا للنبی صلیاللهعلیهوآلهوسلم و الامام».[1]
بحث در آیه صد و بیست و چهار سوره بقره داشتیم که فرمود: ﴿لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ﴾[2] گفتیم که از این آیه میتوانیم اشتراط عدالت امام را استفاده کنیم و همچنین خواستیم که از این آیه عصمت انبیاء را به دست بیاوریم. بعد از اینکه عصمت انبیاء را به دست آوردیم، به عصمت امام پرداختیم و گفتیم از این آیه شاید عصمت امام را هم بشود به دست آورد؛ ولی عصمت از گناهان کبیره را گفتیم.
حالا میخواهیم بحث کلی بکنیم؛ هم عصمت از گناه کبیره را بیان کنیم و هم عصمت از گناه صغیره را، که امام از هر دو معصوم است. از این آیه استفاده میشود که باید از هر دو معصوم باشد، هم از کبیره و هم از صغیره.
وجه دلالت را برای اثبات عصمت انبیاء از کبائر بیان کردیم، و گفتیم «و کذا الکلام»؛[3] یعنی با همین وجه دلالت، عصمت امام و خلیفه را هم اثبات کردیم. اکنون باز میگوییم «و کذا استدلال الاصحاب بها»؛ یعنی باز با همان وجه دلالت، استدلال اصحاب را که خواستند عصمت خلیفه را از صغیره و کبیره به دست بیاورند بیان میکنیم.
پس وجه دلالت در هر سه یکی است؛ منتها برداشتها مختلف است یا برداشتها وسیعتر است. ابتدا برداشت ضیّقی را گفتیم که عصمت انبیاء است از کبائر؛ بعد مقداری توسعه دادیم: عصمت انبیاء و ائمه از کبائر؛ اکنون میخواهیم توسعه بیشتری بدهیم: عصمت انبیاء و امام از کبائر و صغائر.
بگوییم چگونه استفاده بردند علما از این آیه و اثبات کردند عصمت مطلق را، یعنی عصمت انبیاء و امام، و همچنین عصمت از صغیره و کبیره را. عصمت نبی و امام را که قبلاً بحث کردیم، مهم بحث در عصمت از صغیره و کبیره است که باید بیان کنیم فرقی بین صغیره و کبیره نیست. در این چند خط همت ایشان همین است که فرق بین کبیره و صغیره را بردارد و از آیه، منع هر دو را و ترک هر دو را استفاده کند. البته بعضی از آن را از آیه استفاده میکند، بعضی از آن را با بعضی ضمیمهها ضمیمه میکند و استفاده میکند.
بیان اجمالی ادله سهگانه در نفی تفاوت میان صغیره و کبیره
میفرماید که ظلم در آیه آمده است. ظلم را سه گونه معنا میکنیم؛ هر کدام از سه معنا را که قبول کنیم، میبینیم صغیره را هم شامل میشود. آن وقت از آیه میفهمیم که هم صغیره را منع میکند، هم کبیره را منع میکند، با تعبیر به ظلم.
ظلم سه معنا دارد: نخست نقص حق؛ یعنی بالاخره آن چیزی را که حق است و ثابت است و واقع است ما نقص کنیم، تخلف از حق کردن. این در صغیره هم میآید، در کبیره هم میآید.
دوم: وضع الشیء فی غیر موضعه؛ ظلم به معنای وضع الشیء فی غیر موضعه است. در صغیره هم هست، همانطور که در کبیره هم هست.
سوم: تجاوز از حد، آن هم حد الهی؛ این هم در صغیره هست، هم در کبیره؛ چون اوامر الهی و نواهی الهی، حدود الهی هستند. اگر کسی از این اوامر تخلف کند، یا از نواهی تخلف کند، چه کبیره باشد این تخلفش و چه صغیره باشد، بالاخره تجاوز از حد هست و ظلم صدق میکند. پس ظلم را به هر کدام از سه معنا بگیریم، در مورد مرتکب صغیره صادق است.
وقتی میفرماید من این امامت را یا نبوت را به ظالم نمیدهم، یعنی به مرتکب کبیره نمیدهم، به مرتکب صغیره هم نمیدهم؛ به کسی که ظلم کرده باشد نمیدهم. ظلم عام که شامل ارتکاب صغیره و کبیره هر دو بشود. پس از خود آیه میشود استنباط کرد که نبی و وصی باید محفوظ باشند هم از کبیره، هم از صغیره.
این بیانی بود که در این بیان توجه کردید از خود آیه استفاده کردیم مطلوبمان را. اما دو بیان دیگر هم داریم که در این دو بیان، آیه را ملاک قرار میدهیم ولی ضمیمه هم میکنیم.
آن بیان اول این است که در ترک حکمالله فرقی بین صغیره و کبیره نیست؛ بالاخره هر دو، مقابله با خدا ایستادن است. درست است که خود گناه ممکن است کبیره باشد، ممکن است صغیره باشد، ولی مقابله کردن با خدا در هر صورت حاصل است و این همیشه کبیره است. کسی در مقابل خدا بایستد کبیره است؛ حالا چه به وسیله گناه کبیره بایستد، چه به وسیله گناه صغیره در مقابل خدا بایستد. در هر صورت مقابله کردن با خدا است و مقابله کردن با خدا به خاطر عظمت خدا، عظیم است.
پس از این جهت فرقی بین صغیره و کبیره نیست. علیالخصوص اگر بخواهد آن مقابلهکننده امام یا وصی باشد که او بخواهد در مقابل خدا بایستد. او دیگر برایش فرقی نمیکند گناه کبیره باشد یا صغیره باشد؛ شأنش این نیست که در مقابل خدا بایستد. هم خدا عظیم است، هم او اجازه ندارد به خاطر نعمتهای کثیری که به او داده شده است در مقابل خدا بایستد. میدانید که نعمتی که به امام و نبی داده میشود بیش از نعمتی است که به افراد معمولی داده میشود.
همان نبوت نعمت کمی نیست، امامت نعمت کمی نیست. اینکه اینها امین خدا باشند نعمت بزرگی است و اینطور نیست که خودشان امین باشند، امین بودن به آنها داده شده است. هیچ چیز در جهان بدون دخالت خدا انجام نمیشود؛ حتی امین بودن اینها، حتی صالح بودن اینها. منتها حالا اراده خودشان هم دخالت دارد به اذنالله، سخن دیگری است؛ ولی بالاخره تمام این نعمتها را خدا دارد میدهد.
اگر اینچنین است، هر چقدر انسان بزرگوارتر باشد، نعمتی که خدا به او داده بیشتر است؛ پس نعمتی که به نبی داده، نعمتی که به وصی داده بیشتر است. بنابراین اگر دیگران حق ندارند در مقابل خدا بایستند، آنها به طریق اولی حق ندارند. اگر در مقابل خدا ایستادن کفران نعمت باشد، بر آنها به طریق اولی کفران نعمت است. پس فرقی بین صغیره و کبیره از این جهت نیست. میبینید که این استفاده کردن از آیه است منتها نه اینکه فقط از آیه استفاده کرده باشیم، از بیرون هم میآییم یک چیزهایی اضافه میکنیم.
دلیل سوم این است که بعضی اصلاً قائل به گناه صغیره نشدند؛ همه گناهان کبیرهاند. حالا جهتش چیست، شاید برگردد به همین که اکنون گفتیم، شاید هم جهتی دیگر داشته باشد. اگر فرقی بین صغیره و کبیره نیست، مباحث قبلی است؛ و اگر صغیره همان کبیره است، سخن این آقا است که اکنون میخواهیم نقل کنیم که فرق میکند با سخنان پیشین. سخن پیشین گفت صغیره صغیره است، کبیره کبیره است، ولی فرقی بینهما نیست؛ این قائل میگوید اصلاً صغیره نداریم، همهاش کبیره است.
نه صغیره صغیره است و کبیره کبیره است و فرقی بینهما نیست، بلکه اصلاً صغیره نداریم، صغیره و کبیره یکی است. این غلیظتر از دومی است، ولی مفادش همان سخن دوم است. به این ترتیب ثابت میشود که اگر لازم است اجتناب از کبائر برای عصمت، حتماً لازم هم هست اجتناب از صغائر برای عصمت. از این دو دلیل بعدی هم استفاده میشود، منتها عرض کردم این دو دلیل بعدی هم آیه را در نظر گرفته، هم یک چیزی از بیرون آیه به آیه ضمیمه کرده و مطلوب را به دست آورده است.
از اینجا معلوم شد که ما میتوانیم به طور مطلق بگوییم که واجب است برای نبی و وصی که معصوم از گناه باشد؛ به طور مطلق یعنی چه از صغیره، چه از کبیره. تا حالا بحث ما در کبیره بود، اکنون صغیره را هم داریم اضافه میکنیم.
بیان اول اصحاب در شمول ظلم بر صغائر و وجوب عصمت از آن
صفحه هفتاد و نه هستیم، سطر یازدهم: «و کذا»، به همین وجهی که در آیه گفتیم، استدلال اصحاب است «بها»، یعنی به این آیه «علی وجوب العصمة». یک «کذا الکلام»ی داشتیم در اول صفحه آمده بود، اول همین صفحه: «و کذا الکلام فی الامام و الخلیفة»، باز میگوید: «و کذا استدلال الاصحاب بها». یعنی اول ضیق بحث کرد، عصمت انبیاء را گفت؛ بعد با «کذا الکلام فی الامام و الخلیفة»، امام و خلیفه را هم اضافه کرد. در «و کذا استدلال الاصحاب»، صغیره را هم به کبیره ملحق میکند که مدام توسعه میدهد.
همچنین است استدلال اصحاب «بها»، یعنی به این آیه؛ استدلال کردند بر وجوب عصمت از ذنوب مطلقا. پشت سر «مطلقا» دارد: «للنبی و الامام» به نظر میرسد که این «للنبی و الامام» دارد تفسیر میکند «مطلقا» را؛ ولی وقتی وارد بحث میشویم و بحث را ادامه میدهیم، میبینیم که نه، ناظر به این نیست که بخواهد تعمیم بدهد به لحاظ نبی بودن و امام بودن، بلکه میخواهد تعمیم بدهد به لحاظ صغیره و کبیره بودن گناه.
بنابراین «للنبی و الامام» را تفسیر «مطلقا» قرار نمیدهیم، دنباله بحث میگیریم؛ اینطور میشود: واجب است عصمت «للنبی و الامام»، «للنبی و الامام» را جلو میآوریم، واجب است عصمت للنبی و الامام «عن الذنوب مطلقا»، که مطلقا قید ذنوب بشود، یعنی عن الذنوب چه کبیره چه صغیره.
تحلیل لغوی و اصطلاحی معانی سهگانه «ظلم» و انطباق آن بر صغائر
استدلال اصحاب هم به همین آیه، به همین وجه دلالتی هست که گفتیم. چگونه استدلال کردند؟ «فکانهم»، یعنی اصحاب، «نظروا» به اینکه ظلم یکی از این سه معنا را دارد، این مقدمه اول؛ و هر سه معنا در صغیره هم حاصل است، این مقدمه دوم؛ پس آیه شامل صغیره هم هست، این نتیجه.
«فکانهم نظروا»، اصحاب نظر کردند به اینکه ظلم در اصل «انتقاض الحق» است. کتاب ما «انتقاض» دارد، نه «انتقاص». شما هم انتقاض دارید؟ انتقاض دارید؟ کتاب ما اینجا «انتقاض الحق» دارد، در چند خط بعد «نقص» دارد، ندارد «نقض»؛ یعنی بین این دو کلام مخالفت هست در کتاب ما؛ یک جا انتقاض دارد، یک جا نقص دارد. اگر هر دو جا «نقض» میگفت خب خوب بود، هر دو جا نقص و انتقاص میگفت خوب بود، اما مختلف کرده است؛ معلوم میشود یکی از آن مشکل دارد یا اینکه هر دو را به هم ملحق کنیم. کتاب شما انتقاص دارد، خب ما هم انتقاص معنا میکنیم چون بعداً هم نقص داریم. انتقاص یعنی از حق کم گذاشتن، یعنی حق را به کمال نرساندن؛ در صغیره هم همین است، در کبیره هم همین است. انتقاض اگر معنا کنیم یعنی حق را نقض کردن، یعنی تخلف کردن؛ نقض یعنی تخلف، یعنی خلاف حق عمل کردن؛ آن هم درست است. انتقاض هم درست است، انتقاص هم درست است.
پرسش: انتقاص یعنی تعدی از حدود؟
پاسخ: نه، آن فرق میکند با این. حالا ممکن است معانیشان یکی باشد، ولی ظاهرشان فرق میکند؛ معنای سوم با معنای اول فرق میکند.
«فکانهم نظروا» به اینکه ظلم در اصل انتقاض حق است یا انتقاص حق است، هر دو را معنا کردم. «و قیل»، معنای دومی برای ظلم شده است: ظلم «وضع الشیء فی غیر موضعه» است. شیء را در غیر موضعی که این شیء لایق است قرار دادن میشود ظلم؛ حالا آن شیء چه عمل باشد، چه غیر عمل باشد، هر چه باشد. این معنا را از قول عرب که گفتند «و من اشبه اباه فما ظلم» گرفتند. «ما ظلم» در این عبارت آمده است و معنایش این است: «ای فما وضع الشبه فی غیر موضعه».
هر کس که به پدرش شباهت داشته باشد ظلم نکرده است؛ ظلم نکرده است یعنی چه؟ یعنی «ما وضع الشبه فی غیر موضعه». شبه را در غیر موضعش قرار نداده است، این بالاخره ادامه پدر است؛ اگر ادامه پدر است باید شباهت در او باشد. شباهت در موضع خودش اکنون قرار گرفته است، چون این ادامه پدر است؛ اگر خود این شباهت در پدر بود مشکل نداشت، در ادامهاش هم باشد مشکل ندارد. پس جای شباهت اینجا هست، و اگر شباهت اکنون حاصل است در جای خودش واقع شده است، پس ظلمی نیست.
«ما ظلم» یعنی ما وضع الشبه فی غیر موضعه. این «ای»، تفسیر «ما ظلم» است؛ تفسیر کل «من اشبه اباه فما ظلم» نیست، تفسیر «ما ظلم» به تنهایی است: «ای ما وضع الشبه فی غیر موضعه». «کذا فی مجمع البیان»، این دو معنا برای ظلم.
معنای سوم: ظلم عبارت است از «التعدی عن حدود الله»؛ چنانچه فهمیده میشود از قول خداوند که فرمود: ﴿وَ مَن يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ﴾،[4] و غیره، یعنی «کما یفهم من قوله تعالی و غیر هذا القول».[5] یعنی دلایل زیاد داریم، شواهد زیادی داریم، یکی از آن این است که ﴿وَ مَن يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ﴾،[6] بر ﴿مَن يَتَعَدَّ﴾ اطلاق «ظلم» کرده است؛ پس معلوم میشود تعدی از حدودالله ظلم است. این سه معنا را برای ظلم گفتند.
«فکانهم نظروا»[7] به اینکه ظلم این سه معنا را دارد و با توجه به این سه معنا اصحاب خواستهاند که صغیره را هم داخل در ظلم کنند و نتیجه بگیرند که امام و نبی همانطور که از کبیره معصوم است، باید از صغیره هم معصوم باشد؛ یعنی باید از ظلم که عام است معصوم باشد.
«اذ لا شک»، که فعل صغیره، میخواهد بیان کند که این سه تعریف بر ارتکاب صغیره هم صادق است؛ یعنی اگر کسی ارتکاب صغیره کند، ظلم بر او صدق میکند. «اذ لا شک» در اینکه فعل صغیره خروج از استقامت و طاعت است، پس ظلم است.
«و انه نقص و وضع فی غیر المحل»؛ این «انه نقص» را میتوانید اشاره بگیرید به معنای اول، و «وضع فی غیر المحل» را اشاره بگیرید به معنای دوم؛ میتوانید هر دو را یکی کنید. آن وقت خروج عن الاستقامة و الطاعة هم مربوط میشود به معنای اول. نقض حق یعنی خروج از استقامت و طاعت. البته به نظر میرسد قویاً که این خروج عن الاستقامة و الطاعة جزء هیچکدام از سه معنای مذکور نیست و یک معنای دیگری است که معنای رایج ظلم است.
سه معنا برای ظلم گفتیم، یک معنای رایج هم برای ظلم داریم: خروج از استقامت طاعت؛ این خودش میشود یک معنای مستقل، بعد هم سه معنای دیگر گفتیم که این سه معنای دیگر را بعداً ایشان ذکر میکند. در عبارت هم توجه کنید: «فکانهم نظروا الی ان الظلم فی الاصل کذا»؛ معلوم میشود یک معنای رایجی برای ظلم داریم و سه معنای دیگر هم داریم که اصحاب به این سه معنای دیگر توجه کردند؛ و اگر به آن معنای رایج هم توجه کنیم میشود چهار تا. بعید نیست که این خروج عن الاستقامة و الطاعة معنای رایج ظلم باشد و آن دو تا، سه تای دیگر هم پشت سرش بیاید.
پرسش: یا قدر جامع باشد؟
پاسخ: یا قدر جامع آنها باشد، بله. البته قدر جامع هم بخواهید بگیریدش، توجیه میخواهد. معنای چهارم بگیرید، قدر جامع بگیرید فرقی نمیکند؛ یا به معنای اول اشارهاش کنید، با همه میسازد. «و انه نقص»، یعنی فعل صغیره نقص است، فعل صغیره وضع فی غیر المحل است، فعل صغیره تعدی از حدودالله است. پس بالاخره فعل صغیره مشمول ظلم شد. «اذ حدود الله»،[8] چرا خروج و تعدی از حدود خداست؟ «اذ حدود الله هی الاوامر و النواهی» آن وقت صغیره هم خلاف امر است، خلاف نهی است؛ پس تجاوز از حد است.
این مطلب تمام شد. «فکانهم نظروا» بیان اول بود که خواستیم با این بیان ثابت کنیم که ارتکاب صغیره هم ممنوع است، همانطور که ارتکاب کبیره ممنوع بود؛ یعنی عصمت از صغیره لازم است همانطور که عصمت از کبیره لازم است.
بیانهای دوم و سوم در عصمت از صغائر و تعارض آن با مبانی بیضاوی
«ایضا»، بیان بعدی است: «و ایضا ترک حکم الله و رفضه لا یتفاوت فیه الحال بالکبر و الصغر». به خود آن فعل نگاه نمیکنیم که بگوییم صغیره است یا کبیره است؛ نگاه میکنیم که حکمالله را ترک کردیم، حکمالله را رفض کردیم و در مقابل خدا ایستادیم، و این را میبینیم همه جا کبیره است؛ که حالا متعلق این ترک ما، چه کبیره بشود، چه صغیره بشود.
به متعلق کار نداریم؛ خود ترک، چون ترک اطاعت خداست میشود کبیره. «و ایضا ترک حکم الله و رفضه»، لا یتفاوت در این ترک، حال به کبر و صغر متعلق؛ متعلق میخواهد کبیره باشد، میخواهد صغیره باشد، خود این مخالفت کردن کبیره است. «فانه»، یعنی تارک و رافض، «یکون عاصیا»، در هر دو حال عاصی است. وقتی عاصی شد، «ظلم» صدق میکند.
«سیما بالنسبة الی الانبیاء و الائمة المعصومین علیهم افضل الصلوات و التسلیمات»؛ به خصوص نسبت به آنها، یعنی به خصوص اگر ترک از آنها صادر بشود. نه نسبت به آنها یعنی ما نسبت به آنها مقابله کنیم و مخالفت کنیم؛ آن نه، در اینجا مطرح نیست. به خصوص اگر آنها مقابل خدا بایستند و با خدا مخالفت کنند، حتماً دیگر کارشان کار کبیره به حساب میآید؛ چون با آن همه نعمتی که به آنها داده شده است، اگر بخواهند مقابل خدا بایستند کفران شدید میشود و کفران شدید کبیره است.
این هم بیان دوم بود. بیان سوم: «علی ان البعض»، یعنی بعض فقهاء، «لم یقل بالصغيرة، بل یقول الذنوب كلها كبائر». اصلاً ما صغیره نداریم، همه کبیرهاند؛ بنابراین اگر کسی مرتکب کوچکترین گناه بشود، کوچکترین و بزرگترین ندارد، مرتکب هر گناهی بشود، میشود گناهش کبیره و ظلم صدق میکند. حالا بر فرضی هم که ما بخواهیم بگوییم در صغیره ظلم صدق نمیکند، این قول میگوید چون صغیرهای نداریم، همه گناهان کبیره است، پس باید ظلم صدق بکند.
توجه کردید حالا با سه بیان، روشن کردیم که ظلم صادق است بر کسی که مرتکب صغیره باشد. بنابراین آیه میفرماید: من ظالم را مشمول عهد خودم قرار نمیدهم؛ ظالم یعنی چه؟ یعنی مرتکب صغیره و کبیره را. پس آیه میتواند حکم عام را افاده کند؛ حالا یا به تنهایی، یا با کمک این ضمائمی که گفتیم.
نقد مبنایی قاضی بیضاوی و الزام وی به پذیرش عصمت مطلق
برمیگردیم به سخن قاضی بیضاوی. توجه کردید که ما سخن قاضی بیضاوی را نقد کردیم، بعد گفتیم: «و کذا الکلام فی الامام و الخلیفة».[9] با این «کذا» فهماندیم که وجه استدلالی که ایشان گفته است در اینجا میآید؛ پس باید او به خاطر جریان استدلالش، در امام و خلیفه هم قائل به عصمت بشود. باز با «کذا» گفتیم که وجه استدلالی که او گفت، در ارتکاب صغیره هم میآید؛ پس باید او قائل بشود، او قائل بشود که ارتکاب صغیره هم برای نبی و وصی ممکن نیست.
توجه میکنید او فقط در مورد عصمت انبیاء حرف زد، ما داریم او را میکشیم به جاهای دیگر؛ میگوییم او باید درباره عصمت خلیفه و امام هم حرف بزند، چون وجه دلالتی که او در باره نبی گفت، درباره خلیفه و وصی هم هست. بعد دوباره ادامه میدهیم، میگوییم پس او باید درباره ارتکاب صغیره هم حرف بزند؛ یعنی باید اینطور بگوید: نبی، وصی، هر دو باید معصوم باشند هم از صغیره، هم از کبیره. باید اعتقادش این باشد، ولو نگفته باشد.
حالا که معلوم شد اعتقاد او باید این باشد، حالا میگوییم این اعتقاد و آنچه که او گفته بود و ما از او نقل کردیم، با مذهبش نمیسازد. وجه استدلال هم با مذهبش نمیسازد. او اینچنین استدلال کرد، اینچنین گفت، حرفش هم اینچنین پیامدی داشت و باید به پیامدش هم ملتزم میشد؛ ولی هیچکدام از اینها با عقایدش نمیسازد.
چطور با اینکه با عقایدش نمیسازد این را گفته است؟ ایشان میفرماید از این قبیل زیاد داریم؛ که اینها حق را به زبانشان جاری کردند بدون اینکه خودشان بفهمند؛ نه ایشان، بلکه غیر از ایشان؛ و نه ایشان در اینجا، بلکه ایشان در جاهای دیگر هم. میبینید که اعتراف به حق کردند، حق بر زبانشان جاری شده است تا خدا رسوایشان کند و بفهماند به بقیه که اینها دارند کتمان میکنند؛ حق این است که دارد میگوید، آنجا که دارد حق را مخفی میکند دارد کتمان میکند.
تبیین تهافت استدلال بیضاوی با قواعد اصولی وی در مبحث «مشتق» و «تعلیق حکم بر وصف»
قوانینی که آنها به آن قوانین معتقدند و آن قوانین اجازه نمیدهند که اینها چنین اعتقادی داشته باشند؛ و با وجود آن قوانین و با اعتقاد به آن قوانین باز میبینید که همچنین برداشتی کردند. آن قوانین یکیش این است که مشتق را مجاز میدانند در ما مضی. الان میبینید که دارد میگوید قبل از بعثت باید ظالم نباشد؛ یعنی ظلم قبل از بعثت را الان دارد مانع میبیند.
پس معلوم میشود که بر ما مضی هم مشتق را اطلاق میکند؛ با اینکه او میگوید مشتق حقیقت در ما مضی نیست. الان دارد مشتق را بر ما مضی اطلاق میکند؛ میگوید الان که این میخواهد نبی بشود، در گذشته باید ظالم نباشد. خب کسی به او میگوید که این در گذشته هم ظالم بوده است، اکنون اطلاق ظالم بر او غلط است؛ این یا مجاز است، اکنون اطلاق ظالم نمیشود. خدا میگوید من به ظالم عهدم را نمیدهم؛ و کسی که قبلاً ظلم کرده است اکنون ظالم نیست.
همچنین اشکالی را میشود بر بیضاوی وارد کرد طبق قاعدهای که خودش قبول دارد؛ چون قاعدهای که او قبول دارد این است که مشتق در ما مضی مجاز است و نمیشود حمل کرد مشتق را بر مجاز. خب پس ظالم را نباید حمل کنی بر آن که قبلاً ظلم میکرده است، در حالی که خودش دارد حمل میکند؛ یعنی دارد بر خلاف مبنای خودش عمل میکند.
همچنین او معتقد است که اگر حکمی را معلق کردیم به مشتق، یعنی عدم نیل را معلق کردیم به ظلم چنانچه در این آیه هست، یا گفتیم «اکرم العلماء»، حکم اکرم را معلق و مرتبط کردیم به مشتقی که علما هستند؛ از این تعلیق حکم به مشتق معلوم میشود که آن مبدأ اشتقاق، علت این حکم است. عدم نیل معلول است برای ظلم، ظلم علت است برای عدم نیل.
علم علت است برای اکرام و اکرام معلول علم است. هر جا که ما حکمی را معلق کردیم بر مشتقی، معلوم میشود که آن مبدأ اشتقاق علت آن حکم بوده است؛ این یک مقدمه. مقدمه دوم: حکم هم وقتی موجود است که علتش موجود باشد؛ دقت کنید، این مقدمه دوم مهم است. در همه معلولها همینطور است، همه معلولها وقتی موجودند که علتشان موجود باشد.
حکم هم که میخواهد معلول بشود، وقتی موجود است که علتش موجود باشد؛ علتش چیست؟ علتش مبدأ اشتقاق است. حکم در همان ظرف مبدأ اشتقاق باید موجود باشد؛ ظرف مبدأ اشتقاق کی است؟ همین الان است. اگر ظرف مبدأ اشتقاق قبل باشد، حکم هم باید قبل حاصل باشد؛ الان نباید حاصل باشد. پس شما قائلید که حکم معلق میشود بر مبدأ اشتقاق، یعنی حکم اگر معلق شد بر مشتق، در واقع معلق شده است بر مبدأ اشتقاق؛ و مبدأ اشتقاق علت است، حکم معلول است.
معلول در همان زمانی اتفاق میافتد که علت اتفاق افتاده است؛ این دو تا از هم جدا نمیشوند. خب پس باید شما بگویید آن زمانی که اینها ظالم بودند و مبدأ اشتقاق حاصل بود، آن زمان عهد خدا به آنها نیل پیدا نمیکرد؛ حالا که مشتق نیست، مبدأ اشتقاق نیست، حکم نباید بیاید؛ حکم عدم، حکم نباید بیاید، یعنی عدم نیل نباید بیاید. حالا که مبدأ اشتقاق نیست، حکم دیگر نباید بیاید. آن وقتی که مبدأ اشتقاق بود، یعنی ظلم بود که گذشته بود، آن وقت حکم میآمد، یعنی عدم نیل حاصل بود؛ اما حالا که دیگر مبدأ اشتقاق وجود ندارد و مشتق هم صادق نیست، نباید حکم بیاید، یعنی نباید عدم نیل بیاید، بلکه باید نیل بیاید. روشن است مطلب چیست؟
اینها تمام مطالبی است که ما از قواعد خودشان به دست میآوریم؛ ولی میبینید با وجود اینکه این قواعد را دارند، با وجود این گفته که آن ظلم سابق، مانع حکم است در لاحق، در حال. این قانون، قانونی نیست که آنها به آن معتقد باشند، ولی میبینید که گفتند. حق بر زبانشان جاری شده است بدون اینکه توجه داشته باشند.
ناسازگاری کلام بیضاوی با قواعد اصولی خود و صدور ناخودآگاه حق بر زبان او
«و بالجملة، الذی نقلته عن القاضی هاهنا»،[10] چهار خط بیایید پایین: «یدل علی صدوره عنه بغیر رویة». «الذی» مبتدا است، «یدل» خبرش است. آنی که من نقل کردم از قاضی هاهنا، از قاضی بیضاوی، «مع عدم انطباقه علی مذهبه»، منطبق بر مذهبش نیست؛ «و بعض قوانین الاصول عندهم»، «بعض القوانین» عطف بر «مذهبه» است، یعنی مع عدم انطباقه بر بعض قوانین اصلی که پیش آنها هست.
قوانین الاصول یعنی قوانین اصلی، یا قوانین الاصول یعنی قوانین علم اصول، هر دو گونه میتوانید معنا کنید. مثل مجازیت صدق مشتق بر کسی که «انقضی عنه المبدأ». اینها معتقدند که صدق مشتق بر ما مضی مجاز است، دلیلشان هم این است؛ دلیل این است که اگر حقیقتاً مشتق بر ما مضی صدق کند، بسیاری از اصحاب پیغمبر حقیقتاً همین الان کافرند.
در زمانی که دور پیغمبرند هم کافرند؛ چرا؟ چون کافر مشتق است، و قرار میشود که مشتق حقیقتاً بر ما مضی صدق کند، اینها بیشترشان در ما مضی کافر بودند. پس الان اگر صدق مشتق بر ما مضی حقیقت باشد، همین الان اینها به لحاظ گذشتهشان کافرند، حقیقتاً کافرند؛ در حالی که این باطل است. پس حالا که باطل است، نگویید که اینها کافرند؛ بگویید الان کافرند مجازاً، یعنی به اعتبار سابق، به اعتبار ما مضی کافرند.
مجاز که گفتید، یعنی به اعتبار ما مضی؛ حقیقت که گفتید، قید اعتبار ما مضی نمیآید، آن وقت معنایش این است که اینها کافرند؛ این غلط است. اما اینکه اینها به اعتبار ما مضی کافرند اشکال ندارد؛ چون به اعتبار ما مضی که میگویید، معنایش این است که اینها در گذشته کافر بودند، نه الان کافرند. اما اگر به اعتبار ما مضی را اضافه نکنید، میشود اینها کافرند؛ صدق کافر بر اینها میشود حقیقتاً و باطل است.
پس توجه میکنید که اینکه ما نمیتوانیم بر اصحاب پیغمبر در زمانی که دور پیغمبرند و به پیغمبر ایمان آوردند اطلاق کافر کنیم حقیقتاً، دلیل بر این است که مشتق در ما مضی مجاز است، حقیقت نیست. این دلیل آنهاست برای مجاز بودن. «و الا»، این دلیل خود بیضاوی است؛ یا بیضاوی یا پیروان بیضاوی، همفکران بیضاوی، که گفتند صدق مشتق بر «من قضی عنه المبدأ» مجاز است، «و الا»، یعنی اگر مجاز نباشد بلکه حقیقت باشد، لازم میآید که کافر حقیقتاً صدق کند بر اکابر صحابه.
«حقیقتاً» قید کافر نیست، قید صدق است. لازم میآید که کافر حقیقتاً صدق کند بر اکابر صحابه در حالی که این باطل است؛ پس مجاز نبودن مشتق نسبت به من قضی باطل است. اگر مشتق در من قضی حقیقت باشد و مجاز نباشد، باید اکابر صحابه حقیقتاً کافر باشند؛ ولی تالی باطل است، پس مقدم هم که مشتق حقیقت در من قضی باشد و مجاز نباشد باطل است.
تحلیل متن در قاعده «علیّت مبدأ اشتقاق برای حکم» و تلازم زمانی علت و معلول
«و تعلیق الحکم علی المشتق یفید علیة المبدأ له حین الاتصاف» این را من عطف میگیرم بر مجازیت: بعض قوانین الاصول عندهم مثل مجازیت صدق و مثل این قاعده که « تعلیق الحکم علی المشتق یفید علیة المبدأ له حین الاتصاف». این قاعده است که یک مقدمهاش این است، مقدمه دیگرش «و ان الحکم حین وجود العلة»؛ این مقدمه دومش است.
این دو مقدمه را ضمیمه کنید به همدیگر، میشود یک قاعده. عطف بگیرید کلش را بر آن مجازیت. این آنچه که من از قاضی نقل کردم انطباق بر مذهبش ندارد، انطباق بر بعض قوانین ندارد؛ بعض قوانین مثل مجازیت و مثل این که داریم میخوانیم. تعلیق حکم بر مشتق افاده میکند که مبدأ این مشتق، علت است «له» یعنی برای حکم «حین الاتصاف»؛ علت است حین الاتصاف. «و ان الحکم حین وجود العلة»؛ این مقدمه دوم است.
حکم اسم است، «حین وجود العله» خبر است. حکم در وقتی است که علت موجود باشد؛ نه حکم، هر معلولی همینطور است. هر معلولی حین وجود علت است. حکم هم چون معلول است، پس حین وجود علت است؛ حکم در وقتی است که علتش موجود باشد. اگر علت موجود بود حکم هست، اگر علت موجود نبود حکم نیست. مثل «اکرم العلماء»؛ این «مثل اکرم العلماء» مثال برای مقدمه دوم نیست، برای کل مطلب است، یعنی مثال بر هر دو مقدمه است. در اکرم العلماء، حکم که اکرم است معلق شده است به مشتقی که علما است؛ از اینجا کشف میکنیم که مبدأ اشتقاق که علم است، در این حکم که اکرام است دخالت دارد، یا به تعبیر دیگر علت است؛ علت این حکم است.
بنابراین معلول هم وقتی موجود است که علتش موجود باشد، پس این حکم اکرام وقتی موجود است که علم باشد. اگر این آدم سابقاً عالم بوده است، حالا دیگر واجبالاکرام نیست؛ چون علت حکم که علم است اکنون وجود ندارد. از اینجا نتیجه میگیریم که حین اتصاف و حینی که مبدأ اشتقاق حاصل است، حکم حاصل است؛ پس باید بگویید آن وقتی که ظلم حاصل است، عدم نیل حاصل است؛ چرا شما میگویید بعد از این هم که ظلم تمام شد، هنوز حکم هست؟ این خلاف مبنای خودتان است. میبینید که آنچه که قاضی بیضاوی گفته است خلاف مبنای خودش درآمد.
پرسش: تعلیق بیشتر دلیل این مجازیت است یا نتیجه آن؟
پاسخ: بله، این تعلیق با آن مجازیت خیلی نزدیک به هم هستند. به قول شما میشود دلیل قرار داد، میشود هم بالاخره یک قانون دیگری قرار داد که نتیجهاش با آن مجازیت یکی میشود.
پرسش: به هر حال این که تعلیق...
پاسخ: عیبی ندارد، عبارت را میتوانید هر جور توضیح بدهید. بله، قاعده دوم نگیرید؛ عرض کردم قاعده دوم نگیرید، اشکال ندارد. بالاخره بیان دیگری است برای همان قاعده، یا شاید هم یک ذره با آن قاعده فرق کند؛ چون این قاعده دومی که داریم میگوییم، وقتی یک خرده ادامهاش بدهید به این مجازیت میرسید. قاعده دوم استخراج میشود، یعنی مجازیت از این استخراج میشود.
اول میگویید تعلیق حکم چنان است، به همین بیانی که گفتیم؛ بعد نتیجه میگیرید پس بر گذشته به نحو مجاز باید مشتق صادق باشد و به نحو مجاز باید حکم باشد. میتوانید اینگونه عمل کنید؛ ولی مطلب علی ای حال روشن است. عبارت یک مقداری از نظر ادبی عطف گرفتنش، حال گرفتنش، هر دویش محتمل است؛ عطف هم بگیرید محتمل است، حال هم بگیرید محتمل است. به قول خودتان نتیجه قبلی هم قرارش بدهید درست است. از نظر ادبی یک خرده باید مرتب بشود، اما در عین حال مطلبش روشن است.
خب، «یدل علی صدوره»؛ «یدل» عرض کردم که خبر است. آنچه که من از قاضی نقل کردم با اینکه نه با مذهبش منطبق است، نه با قوانینی که مورد اعتقادش هست منطبق است، دلالت میکند بر اینکه این مطلب «عنه»، از این قاضی، «بغیر رویة» صادر شده است؛ یعنی بدون فکر. گاهی از اوقات اینطور است که حق گاهی بر زبان آدم جاری میشود، ولو خودش هم متوجه نیست. اتفاق میافتد برای آدم، گاهی مطلبی را میگوید بعد برمیگردد میبیند چقدر هم خوب شد گفت؛ گاهی مطلبی را میگوید برمیگردد میبیند به ضررش تمام شد که گفت. حق بوده است، ولی به ضررش تمام شد یا اشتباهش در جای دیگر روشن شد. این الان از قبیل دوم است.
«و اجرائه علی لسانه»، دلالت میکند بر اینکه این مطلب اجرا شده است بر لسانش، نه جاری شده است؛ اجرا شده است، نه خودش جاری کرده است. از یک جای دیگر اجرا شده است، نفهمیده است. «لیکون حجة علیه»، تا حجتی برایش باشد، فردا به او بگویند خودت هم گفتی، خودت هم که اعتراف کردی، میخواستی حواست را جمع کنی.
«و فضیحة له عند الله و عند الناس»؛ فضیحت یعنی بیآبرویی. خدا فردا مؤاخذهاش میکند، مردم هم همینطور. مردم هم میگویند که اگر اعتقادت آنها است، این حرف چیست که داری میگویی؟ یا اعتقادت را عوض کن یا حرفت را پس بگیر. مردم هم برایش احتجاج میکنند، فضیحت عند الناس هم برایش حاصل میشود.
صدور ناخواسته حق بر لسان مخالفان و بررسی دیدگاه محقق اردبیلی در مسأله مشتق
«کما هو موجود مثله»، همینطور است عبارت شما؟ «کما هو موجود مثله فی غیر هذا المحل ایضا». این هم از عبارتهای سنگین ایشان است. «کما هو موجود فی غیر هذا المحل ایضا»، مگر اینکه «مثله» را بدل بگیریم برای «هو»: کما اینکه همین حقگویی، به جایش بگویید «مثله»، مثل همین حقگویی در غیر این محل هم موجود شده است؛ اینطور میتوانید عبارت را توضیح بدهید.
پرسش: کما هو الموجود؟
پاسخ: «کما هو الموجود»، آن وقت در «موجود» ضمیر قائل نشویم؛ «مثله» را نایب فاعل «الموجود» بگیریم، ضمیر «مثله» برمیگردد به همان ضمیر «هو».
پرسش: اسم فاعل و صفت به حال متعلق...
پاسخ: بله، اینطور هم بگیرید عیبی ندارد. بالاخره عبارت، عبارت روانی نیست؛ باید یک کاری کرد، یک جوری توجیهش کرد. یا باید بگویید که «مثله» نایب فاعل «موجود» است و ضمیرش هم برمیگردد به همانی که «هو» برمیگردد، یا باید بگویید «مثله» بدل «هو» است.
چنانچه مثل این امر در غیر این محل ایضا وجود گرفته است؛ «منه»، یعنی از بیضاوی، «و من غیر بیضاوی ایضا». در این محل که این اعتراف به حق از او وجود گرفته است، در غیر این محل مثل این اعتراف به حق را کرده است؛ نه تنها او، بلکه غیر او نیز. چنانچه همین اعتراف، یا مثل این اعتراف، در غیر این محل ایضا، یعنی همانطور که در این محل اتفاق افتاد، در غیر این محل وجود گرفت؛ «منه» یعنی از بیضاوی، «و من غیر بیضاوی ایضا».
کثیراً هم اتفاق افتاده است: «کما سیظهر لک اذا تاملت کلامهم و سیجیء بعضه انشاءالله». بعد میفرمایند که من اصلاً تصمیم دارم جمع کنم این حقهایی را که به زبان اینها جاری شده است: «و قد اشرت الیها فی مواضع و ساجمعها انشاءالله». در جاهای مختلف اشاره کردم، ولی تصمیم دارم جمعشان کنم که اعترافات مخالفین را در یک جا گرد آوریم؛ باید خیلی کتاب خوبی هم بشود. این اعترافات را مرحوم علامه امینی هم در الغدیر جمع کرده است. مقداری وقت داریم ولی سر مطلب است، بگذاریم برای جلسه بعد.
واکاوی مبنای اصولی محقق اردبیلی در وضع مشتق نسبت به «من انقضی عنه المبدأ»
پرسش: آیا در اینجا معلوم میشود که نظر خود محقق اردبیلی در مشتق چیست؟
پاسخ: بله، اینجا نشان نمیدهد که من قائل به حقیقت هستم؛ خود محقق نشان نمیدهد من قائل به حقیقت هستم یا قائل به مجازیت هستم در «من انقضی». میگوید اینها قائل به مجازیت هستند، پس نمیتوانند این سخن را بگویند؛ ولی من قائل به چه هستم، بیان نمیکند. پس ممکن است ایشان هم قائل به مجازیت باشد، ممکن هم هست قائل به حقیقت باشد؛ هیچ در عباراتش نشان نداد.
از سخنان پیشینش یک استنباط بسیار ضعیفی توانستیم بکنیم که قائل به حقیقت بودن است، از سخنان پیشینش؛ ولی صراحتی نداشت. اینجا هم صراحت ندارد. ایشان در اینجا میگوید که قاضی قائل به مجازیت است، پس نمیتواند یک چنین سخنی بگوید؛ اما خود من که محقق اردبیلی هستم قائل به چه هستم، هیچ بیانی نمیکند.
پرسش: که ایشان عصمت انبیاء قبل از بعثت را قائل است؟
پاسخ: بله، عصمت انبیاء قبل از بعثت را قائل است؛ حالا با این دلیل، یا با ادله دیگر. شاید با ادله دیگر باشد. با این دلیل باشد، توجیه میخواهد؛ چگونه باید ظالم را صادق کند. ظاهرش هم این است که ایشان به این دلیل هم تمسک میکند، یعنی مرحوم محقق به این دلیل هم تمسک میکند. اگر بخواهد به این دلیل تمسک کند، باید ظالم را حقیقت بگیرد در «من انقضی»، دیگر احتیاج به ضمیمه ندارد؛ و بعید نیست از اینجا ما استنباط کنیم که ایشان نظرش این است که مشتق حقیقت در «من انقضی» است.
برای اینکه راحتتر بشویم و بهتر مطمئن بشویم، باید به مبنایش در اصول مراجعه کنیم ببینیم چه گفته است؛ به مبنایی که در اصول دارد. اینجا نمیشود صراحتش را به دست آورد. بله، به طور ضمنی به دست میآوریم که ایشان قائل به حقیقت بودن در «من انقضی» است، ولی به طور صریح به دست نمیآید.
پرسش: خود کلام محقق که فرمود: «و الاولی ان یقول و لو قبل البعثة»، این هم مؤید این است.
پاسخ: بله، این هم ممکن است. این «و لو قبل البعثة»ای که ایشان گفت «و الاولی ان یقول و لو قبل البعثة»، یا شواهد دیگر، ممکن است دلالت کند بر اینکه ایشان قائل به حقیقت بودن مشتق در «من انقضی» است؛ ولی این را در مبنای اصولیاش باید مراجعه کرد تا کاملاً روشن بشود، از اینجا ما نمیتوانیم صریحاً چیزی به دست بیاوریم.