90/08/16
بسم الله الرحمن الرحیم
وجه دلالت آیه بر عصمت انبیاء پیش از بعثت /طهارت /احکام القرآن
موضوع: احکام القرآن/طهارت /وجه دلالت آیه بر عصمت انبیاء پیش از بعثت
وجه دلالت آیه بر عصمت انبیا پیش از بعثت
صفحه هفتاد و هشت، سطر هشتم: «و لعل وجه الدلالة ان فاعل الکبیرة وقتا ما یصدق علیه انه ظالم فی الجملة».[1]
بحث در آیه صد و بیست و چهار سوره بقره داشتیم که مشتمل بر این جمله بود: ﴿لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ﴾[2] گفتیم که بعضیها از این آیه استفاده عدالت کردند، بحث در آن تمام شد؛ و گفتیم که قاضی بیضاوی هم از این آیه استفاده عصمت انبیاء کرده است. این را وارد بحثش شدیم که ناتمام ماند. اکنون میخواهیم بیان کنیم که چگونه از این آیه عصمت انبیاء را استفاده کرده است و وجه دلالت این آیه بر عصمت انبیاء چیست؟
تحلیل موضوع و محمول آیه و بررسی اصولی صدق «ظالم» بر ماضی و مستقبل
میفرمایند که آیه مشتمل است بر کلمه ظالم و مشتمل است بر حکم این کلمه که عدم نیل عهد است. پس اگر آیه را ملاحظه کنیم، میفرماید که این حکم بر این موضوع مترتب است؛ عدم نیل بر این موضوع مترتب است. ما هم موضوع را باید تحقیق کنیم، هم عهد را باید تحقیق کنیم؛ البته عهدی را که در محمول آمده است. البته تحقیق معنای عهد فعلاً در اصل بحث لازم نیست، چون نبوت از عهد مسلماً اراده شده است. سخن در این است که نبوت و امامت با هم اراده شدهاند یا فقط نبوت به تنهایی اراده شده است؛ ولی اصل نبوت مراد هست. بنابراین بحث در تفسیر عهد در اینجا نداریم.
اما ظالم را که موضوع این حکم است باید تبیین کنیم. اگرچه بحث در عهد هم بعداً داریم، ولی اکنون فعلاً بحثی نداریم؛ چون بحث قاضی بیضاوی در عصمت انبیاء است، نه در عصمت امام. بعداً بحث در عصمت امام هم مطرح میشود انشاءالله؛ آن وقت باید ببینیم عهد شامل امام و نبی هر دو میشود یا نه. اکنون بحث ما در ظالم است، یعنی در موضوع این حکم. ظالم به چه گفته میشود؟ به کسی که اکنون مشغول ظلم است و متلبس به مبدأ است؟ ظالم مشتق است دیگر.
آیا ظالم به کسی گفته میشود که متلبس به مبدأ اشتقاق و یعنی متلبس به ظلم است و اکنون مشغول است، یا بر کسی که در یک زمان از زمانهای سهگانه متلبس به ظلم شود ظالم گفته میشود؟ در یکی از زمانهای گذشته، یعنی در ماضی، در حال و در آینده. حال آن که روشن است؛ همه میگویند کسی که در حال، متلبس به ظلم باشد به او ظالم گفته میشود. پس مهم آن ماضی است و مستقبل، که اگر کسی در زمان گذشته متلبس بوده است اکنون میشود به او ظالم گفت؟ و همچنین اگر کسی در آینده متلبس بشود، اکنون میشود به او ظالم گفت یا نه؟ بحث در این دو است.
تبیین وجه دلالت آیه بر اساس مبانی مختلف در مسأله «مشتق»
میفرماید که بنابر اینکه بگوییم مشتق حقیقت است در من تلبس بالمبدأ وقتا ما، چه ماضی، چه حال و چه آینده، ظالم به شخصی که قبلاً سابقه ظلم یا سابقه کفر دارد نیز گفته میشود. و ثابت میشود که انسانی که در وقتی از اوقات ظالم بوده است، کافر بوده است، این نمیتواند نبی باشد؛ یعنی حتی در قبل از بعثت هم اگر ظالم بوده است، نمیشود نبی باشد. پس باید قبل از بعثت هم از ظلم و فسق پاک باشد؛ و این دلالت میکند بر اینکه عصمت قبل از بعثت در نبی معتبر است.
توجه کردید ما بحث را بردیم روی موضوع حکم، به حکم کاری نداشتیم. موضوع حکم ظالم بود، خود حکم ﴿لا يَنالُ عَهْدِي﴾ بود؛ ما درباره حکم بحث نکردیم، موضوع را تعیین کردیم. گفتیم بنابر قول کسانی که مشتق را صادق میدانند حتی بر کسی که در زمان گذشته متلبس به مبدأ بوده است، ما در اینجا ظالم را صادق میدانیم حتی بر کسی که در گذشته مبتلا به ظلم یا فسق بوده است.
بنابراین میگوییم که کسی که سابقه ظلم و فسق دارد، ﴿ لا يَنالُ عَهْدِي﴾ بر او حمل میشود و نمیتواند نبی بشود. پس باید قبل از بعثت هم پاک باشد تا بتواند نبی بشود و این عصمت قبل از نبوت را افاده میکند. پس وجه دلالت بر مدعای قاضی بیضاوی این بود که عرض شد.
حالا اگر کسی بگوید که مشتق حقیقت است در خصوص من تلبس، آیا او میتواند مدعای بیضاوی را از آیه استفاده کند یا نه؟ جواب این است که او هم میتواند؛ زیرا که درست است که لغتاً مشتق حقیقت است در من تلبس بالمبدأ، ولی مراداً در اینجا اراده نشده است این متلبس. نمیخواهد خدا بفرماید کسی که اکنون دارد ظلم میکند من او را نبی قرار نمیدهم؛ این که واضح است، گفتن نمیخواهد.
مراد این است که من کسی را که ظلم بر او صدق کند نبی قرار نمیدهم، ولو در یک زمانی از زمانها صدق کند. خب توجه میکنید در این صورت ما نمیگوییم مشتق حقیقت است در اعم از من تلبس، بلکه حقیقتش میگوییم در من تلبس است، یعنی کسی که اکنون مشغول کار است؛ ولی میگوییم این حقیقت مراد نیست، آن مجاز مراد است. آن که یک زمانی مشغول ظلم باشد من به او عهدم را نمیدهم.
چون حالا مناسبت حکم و موضوع یا هر جهت دیگر به ما نشان میدهد که فقط آن کسی را که متلبس به ظلم است اراده نکرده است خداوند، بلکه اعم اراده شده است. بنابراین باید گفت مشتق در اینجا در اعم به کار رفته است؛ حالا حقیقت است در اعم چنانچه بنا بر قول اول بود، یا حقیقت نیست در اعم، علی ای حال باید گفت در اینجا مشتق در اعم به کار رفته است. این بیانی است که ایشان میکند؛ بعد این بیان را با قول منطقیین هم تأیید میکند، که انشاءالله وقتی رسیدیم عرض میکنم.
تطبیق مقدمات استدلال بر عبارت کتاب برای اثبات عصمت قبل از بعثت
صفحه هفتاد و هشت هستیم، سطر هشتم: «و لعل وجه دلالة الآیة علی عصمة الانبیاء قبل البعثة»[3] که مدعای بیضاوی بود، این است که «فاعل الکبیرة وقتا ما»، کسی که کبیره را در یک زمانی انجام بدهد، «یصدق علیه انه ظالم فی الجملة»؛ این فیالجملهاش قید ظالم است. این یک مقدمه، که بر فاعل صدق میکند، بر چنین فاعلی صدق میکند ظالم؛ این یک مقدمه که موضوع را درست میکند.
مقدمه دوم خود حکم را بیان میکند: «و قد نفی الله العهد الذی هو الامامة مطلقا»، نفی فرمود این امامت را «عمن صدق علیه انه ظالم فی الجملة»؛ یعنی از این موضوعی که اکنون تعیین کردیم نفی کرد نیل عهد را، یعنی امامت را. این مقدمه دوم. مقدمه اول این بود که چنین شخصی ظالم است، مقدمه دوم اینکه نفی شده است امامت از هر کس که چنین باشد؛ نتیجه میگیریم پس از چنین شخصی امامت نفی شده است. بنابراین کسی که در یک زمان از زمانهای عمرش ظالم باشد و مرتکب کبیره باشد، نبی نمیشود. از اینجا نتیجه میگیریم که نبی باید معصوم باشد قبل از بعثت.
البته بعد از بعثت هم باید معصوم باشد، منتها دیگر بعد از بعثتش اختلاف نیست؛ لذا ما حکم را اختصاص دادیم به قبل از بعثت. اگر مشتق را عام بگیریم، هم مربوط میشود به حال، هم مربوط میشود به قبل، هم مربوط میشود به بعد؛ منتها ما بعد را مطرح نمیکنیم به خاطر اینکه بعد روشن است، یعنی همه قائلند به اینکه بعد از بعثت عصمت لازم است، سخن بر سر قبل از بعثت است. لذا ما بحث را روی قبل بردیم، روی ماضی بردیم؛ مشتق را در ماضی خواستیم علاج کنیم، در مضارع نخواستیم علاج کنیم.
تطبیق مبنای منطقیین در عقد الوضع بر موضوع آیه
«و هو ظاهر»؛ و هو یعنی این برداشتی که ما کردیم، این وجه دلالتی که ما گفتیم، ظاهر است در صورتی که مشتق حقیقت باشد «لمن اتصف به وقتا ما»؛[4] یعنی اگر حقیقت در اعم باشد. اگر کسی متصف به مبدأ بشود وقتا ما، حالا چه وقتا ما گذشته باشد، چه حال باشد و چه آینده، حقیقتاً مشتق بر او صدق میکند. اگر این مبنا را داشتیم، خب وجه دلالت تمام است؛ روشن میشود که اگر کسی در زمانی از زمانهای عمرش مرتکب کبیره شد، به او ظالم صدق میکند و وقتی ظالم صدق کرد حکمی که گفتیم بر او مترتب میشود.
اما «و کذا»؛ همچنین این وجه دلالت ظاهر است، کذا یعنی همچنین وجه دلالت ظاهر است بر فرض اینکه مشتق حقیقت باشد «حین اتصاف المشتق بالمبدأ» فقط. مشتق حقیقت باشد، صدقش حقیقی باشد در آن وقتی که شخص متصف به مبدأ است؛ و «حین اتصاف المشتق بالمبدأ فقط»، اتصاف آن شخصی که مشتق به آن شخص اشاره میکند، نه حین اتصاف مشتق به مبدأ.
یعنی آن شخصی که مشتق بر او اطلاق شده و از او دارد حکایت میکند، حین اتصاف آن شخص به مبدأ؛ نه حین اتصاف مشتق به مبدأ، مشتق که همیشه متصف به مبدأ هست، و الا مشتق نیست. مشتق همیشه متصف به مبدأ هست. منظور از مشتق یعنی آن کلمهای که ظالم مثلاً، آن انسانی که ظالم دارد از او حکایت میکند؛ مشتق یعنی مصداق مشتق. حین اتصاف مصداق مشتق به مبدأ.
اگر کسی اینچنین بگوید، باز هم وجه دلالت ظاهر است؛ «فان ذلک»، یعنی آن لحظه اتصاف، «لیس بمراد هاهنا». مراد از ظالم کسی نیست که در همان لحظه اتصاف باشد؛ این مراد نیست. «فتعین الاول»، یعنی تعین پیدا کرد که مراد اعم باشد؛ حالا یا به عنوان اینکه آن اعم معنای حقیقی است، یا به عنوان اینکه آن اعم مراد است. علی ای حال آن اعم تعین پیدا میکند.
وقتی اعم تعین پیدا کرد، ظالم صدق میکند بر هر کسی که در گذشته هم متصف به کبیره باشد. بنابراین اگر ظالم شد، به او عهد نبوت داده نمیشود؛ پس به شخصی که قبل از بعثت هم ظالم باشد عهد نبوت داده نمیشود. این نشان میدهد که عصمت قبل از بعثت برای نبی شدن لازم است. وجه دلالت تمام شد.
بعد مرحوم محقق کلمهای را تکرار میکند. حالا میفرمایند در تمام نسخ این جمله تکرار شده است. بعد از تکرار این جمله میپردازند به بحث منطقی در این زمینه. اما تکرار جمله این است: «فقد نفی الله العهد الذی هو الامامة عمن صدق علیه انه ظالم فی الجملة». این عبارت عیناً در دو سه خط قبل آمد. گفتیم قبل «نفی الله»، آنجا گفتیم «و قد نفی»، اینجا میگوید «فقد نفی»؛ فقط فرقش همین است. و آنجا «مطلقا» را بعد از امامت گفتیم، اینجا «مطلقا» را نگفتیم.
قبلاً داشتیم: «قد نفی الله العهد الذی هو الامامة مطلقا عمن صدق علیه انه ظالم فی الجملة»؛ امامت را در آنجا امامت مطلق گرفتیم، اینجا امامت را قید نزدیم. آنجا امامت را امامت مطلق گرفتیم؛ امامت مطلق مال نبی است دیگر که امام مطلق است، نه فقط امام جماعت است، اختصاص به جماعت ندارد، امام مطلق است؛ یعنی نسبت به رعیت امامت دارد.
اینجا دیگر قید «مطلقا» را نیاوردیم، ولی قید «مطلقا» مرادمان هست. پس این عبارت، تکرار گذشته است؛ ولی تکراری است که حالت نتیجهگیری دارد، اشکالی ندارد. اشکالی ندارد که تکرار بشود، حالت نتیجهگیری دارد، با «فاء» هم آمده است. بعد از اینکه ایشان بحث کرد در دو مبنا و در مبنای دوم هم گفت مثل مبنای اول است، حالا نتیجهگیری میکند به طور جمعی، بدون اینکه به مبنا اشاره کند. به طور جمعی نتیجهگیری میکند و میفرماید که مطلقا باید گفت ظالم فیالجمله نبی نیست؛ ظالم فیالجمله، لازم نیست ظالم حین ظلم را بگوییم، ظالم فیالجمله نبی نیست.
بررسی اختلاف شیخ و فارابی در «عقد الوضع» (فعلیت یا امکان) و تأثیر آن بر مفاد آیه
بعد اشاره میکند به مبنای منطقیین؛ در منطق توجه دارید که اگر قضیه حملیهای تشکیل بدهیم، درباره موضوعش بین شیخ و فارابی اختلاف است؛ و این اختلاف باعث شده است که اصلاً منطقیین کلاً اختلاف پیدا کنند: آیا عقد الوضع بالفعل است یا عقد الوضع بالامکان است؟ این اختلافی است که بین فارابی و شیخ است.
شیخ میگوید که «کل کاتب بالفعل متحرک الاصابع»، فارابی میگوید «کل کاتب بالامکان متحرک الاصابع». در موضوع اختلاف است که چه قیدی میخورد. در نسبت، خب جهت قضیه روشن است: گاهی امکان است، گاهی اطلاق است، گاهی ضرورت است، گاهی دوام است؛ آن جهت قضیه مربوط به نسبت میشود. این بزرگواران درباره موضوع اختلاف دارند.
عقد الوضع یعنی موضوع؛ آن موضوع باید بالامکان باشد یا بالفعل باشد؟ به تعبیر واضحتر، آن موضوع، وصف عنوانی را، مثلاً موضوع کاتب است، وصف عنوانی را که کتابت است باید بالفعل داشته باشد تا بشود کاتب، یا اگر بالامکان هم داشته باشد میشود کاتب؟ «کل کاتب» که بالفعل کاتب است «یتحرک اصابعه»، یا «کل کاتب» که بالامکان کاتب است «یتحرک اصابعه»؟
پس در عقد الوضع اختلاف است بین منطقیین، که آیا عقد الوضع یعنی این موضوع، آن عقدی که برایش بسته شده است یعنی صفتی که به آن نسبت داده شده است، آن کتابتی که به آن نسبت داده شده است، آیا این بالامکان است یا بالفعل است؟ میدانید در هر موضوعی یک عقد الوضعی هست؛ یعنی هر موضوعی به یک قضیه دارد اشاره میکند. وقتی میگوییم «الانسان حیوان ناطق»، یعنی موجودی که انسانیت دارد.
میبینید الانسان خودش تحلیل میشود به یک قضیه، تبدیل میشود به یک قضیه: الانسان یعنی «الموجود الذی له الانسانیة». آن وقت خود این قضیه که مفاد الانسان است دارای نسبت است، آن وقت سؤال میشود این نسبتش امکانی است یا نسبتش اطلاقی است، یعنی بالفعل است؟ خب شیخ گفته است که نسبتش اطلاقی است، یعنی هر موجودی که بالفعل انسان باشد؛ اما فارابی گفته است نسبت امکان است، یعنی هر موجودی که بالامکان انسان باشد.
بنابراین در خود موضوع اختلاف است. در نسبت قضیه که خب گاهی تصریح میشود، گاهی تصریح نمیشود و وضع روشن است؛ گاهی گفته میشود «کل انسان مثلاً کاتب بالامکان»، یا «کل کاتب متحرک الاصابع بالضرورة»؛ آن دیگر بحثی در آن نیست و روشن است که نسبت را داریم متصف میکنیم. ولی درباره موضوع اختلاف است: «کل کاتب بالفعل متحرک الاصابع بالضرورة»، یا «کل کاتب بالامکان متحرک الاصابع بالضرورة»؟ در خود موضوع اختلاف است.
خب این مطلب که در منطق روشن شد، میآییم در ما نحن فیه. در ما نحن فیه موضوع را خداوند ظالم قرار داده است، محمول را عدم نیل عهد قرار داده است. اکنون بحث در این است که این موضوع که معنون شده است به وصف و عنوانی ظالم، موضوع بالفعل است یا موضوع بالامکان است؟ آیا ظالم یعنی ظالم بالفعل، یا ظالم یعنی ظالم بالامکان؟
کل ظالم بالفعل، یعنی ظالمی که فی احد الازمنة الثلاثة ظالم باشد، شخصی که فی احد الازمنة الثلاثة ظالم باشد؛ چون میدانید بالفعل را در منطق «احد الازمنة الثلاثة» معنا میکنیم. در اینجا «وقتا ما» معنا کرده است؛ وقتا ما یعنی همان احد الازمنة الثلاثة. پس کل ظالمی که فی احد الازمنة الثلاثة ظالم باشد ﴿لا يَنالُ عَهْدِي﴾.[5]
یکی دیگر هم این است که کل ظالمی که بالامکان ظالم باشد؛ این هم ﴿لا يَنالُ عَهْدِي﴾. خب این بالامکان نشان میدهد که مربوط به آینده است؛ هر کسی که بالامکان ظالم باشد یعنی در آینده ظالم بشود. نسبت به گذشته امکان نمیگوییم، نسبت به گذشته تحقق داریم، امکان نمیگوییم؛ نسبت به آینده است. خب پس حالا اینطور شد که فی احد الازمنة الثلاثة ظالم باشد، یا اینکه در آینده ظالم باشد؛ این ﴿لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ﴾ اگر در آینده ظالم بود و ظلم آینده او باعث شد که الان نیل نشود، ظلم گذشتهاش به طریق اولی باعث میشود که نیل نشود.
پس علی ای حال، ظالمی که در گذشته ظالم بوده است، یا حال ظالم است، یا آینده ظالم میشود، محروم از نیل به عهد خدا است و محروم از نبوت است. از این آیه معلوم میشود که عصمت لازم است هم قبل از بعثت، هم حین البعثة، هم بعد البعثة. این بیانی است که ایشان میکند در اینجا.
تسرّی حکم عصمت از نبی به امام و نفی تخصیص ظاهر آیه
پرسش: امکان در اینجا امکان عام است؟
پاسخ: امکان را امکان عام بگیرید. اگر امکان عام بگیرید عیبی ندارد، امکان خاص هم بگیرید عیبی ندارد؛ امکان خاص بگیرید با استقبال سازگارتر است.
پرسش: اگر به امکان عام باشد...
پاسخ: امکان عام بگیرید.
پرسش: اگر به امکان عام باشد، ما میآییم سلب ضرورت از طرف مقابل میکنیم، یعنی امتناع را نفی میکنیم؛ این ور میآید امکانی خاصه و با وجوب... یعنی شامل ماضی هم میشود.
پاسخ: بله، عرض کردم اگر امکان عام بگیرید، شامل ماضی هم میتوانید قرارش بدهید؛ امکان خاص بگیرید، مربوط میشود به مستقبل.
پرسش: آن وقت وقتی میگویید ظلم در حق اینها ممکن باشد، ﴿لا يَنالُ عَهْدِي﴾، این در حق ائمه ظلم امکان اصلاً نداشته است که اینها به چیزی برسند...
پاسخ: امکان، یعنی مقابل عصمت است دیگر؛ اگر معصوم باشند، ظلمشان به یک معنا میشود گفت امکان ندارد. درست است هنوز در حال عصمت، جبری نیست، ولی به یک صورتی میشود گفت امکان ندارد. یعنی ایشان دارد اشاره میکند به آن مبنای منطقی، بعد نتیجهاش چه میشود؟ خب معلوم است آنجا که عقد الوضع بالفعل باشد ما نتیجه را راحتتر میتوانیم بگیریم تا آنجا که بالامکان باشد. بالفعل خیلی روشن است، بالامکانش خود مبهم است، ولی در عین حال باز هم میشود درستش کرد.
فحاصله؛[6] یعنی حاصل این وجه دلالت این است که آیه اینطور دارد بیان میکند: «ان الذی...» ببینید، فقط موضوع را بیان میکند، بعد میگوید: «علی الخلاف بین المنطقیین»، بعد که موضوع بیان شد میگوید: «لا تناله الامامة» که محمول میآید. آن اختلاف را در موضوع میاندازد، یعنی در ظالم میاندازد.
«فحاصله: ان الذی اتصف او یتصف...» چون عرض کردم که درباره مشتق اختلاف است که در ماضی و مستقبل حقیقت است یا نه. در حال، همه حقیقت میدانندش؛ مهم آن ماضی و مستقبل است، لذا ایشان هم «اتصف او یتصف» میگوید، اگرچه «یتصف» با حال هم سازگار است، ولی «یتصف» بیشتر در مورد استقبال به کار میرود؛ اتصف در گذشته، یا یتصف در حال و آینده به ظلم، «لا تناله الامامة».
«بالفعل او بالامکان»؛ این مربوط به «اتصف او یتصف» است. یعنی اگر بالفعل متصف شد به ظلم، یا بالامکان متصف شد به ظلم. بعد از بالفعل کلمه «ای وقتا ما» را دارد که تفسیر بالفعل باشد. آن وقت «او بالامکان» عطف بر این تفسیر نیست، عطف بر وقتا ما نیست، عطف بر بالفعل است؛ عطف بر مفسَّر است نه مفسِّر. اینطور است، مثل اینکه وقتا ما نباشد: بالفعل او بالامکان.
«علی الخلاف بین المنطقیین»، که موضوع آیا قید بالفعل دارد یا موضوع قید بالامکان دارد، که عرض کردم اصل اختلاف بین شیخ و فارابی است. شیخ میگوید بالفعل، فارابی میگوید بالامکان.
پرسش: علامه حلی هم دارند؟
پاسخ: بله، شیخ اگر مراجعه کنید به حاشیه ملا عبدالله، یک صفحه و خردهای در این زمینه بحث میکند و ثمرهاش را هم میگوید؛ مثال میزند، میگوید بنا بر نظر آن چه میشود و بنابر نظر این چه میشود.
«لا تناله الامامة»؛ این «لا تناله الامامة» حکم است. «ان الذی اتصف او یتصف بالظلم» موضوع است. حالا این موضوع مقید باشد به فعلیت یا مقید باشد به امکان، علی ای حال این حکم دارد بر آن بار میشود که: «لا تناله الامامة».
اصالت ظهور در اطلاق آیه و عدم جواز تخصیص بدون دلیل
«و تخصیصه»؛ ضمیر تخصیصه را به کجا برگردانیم؟ میتوانید برگردانید به قول خدا، میتوانید برگردانید به مشتق، و خوب است که برگردانید به عدم نیل. عدم نیل یعنی محمول. میتوانید به مشتق برگردانید، میتوانید به محمول برگردانید. و تخصیص عدم نیل «بوقت دون وقت آخر»، یا تخصیص ظالم بودن «بوقت دون وقت دیگر»، یا تخصیص قول خدا که فرموده است: ﴿لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ﴾[7] به وقت ارتکاب ظلم، نه به وقت دیگر، یخرج این قول خدا را یا یخرج این مشتق را از ظاهرش.
بالاخره خلاف ظاهر است دیگر، ظاهر عام است؛ ظاهر اینطور میگوید: ﴿لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ﴾، یعنی ظالم هر جور که گفتیم ﴿لا يَنالُ عَهْدِي﴾، چه ظالمی باشد که متصف باشد یا متصف بشود، چه بالفعل چه بالامکان. اینچنین ظالمی ﴿لا يَنالُ عَهْدِي﴾. ظاهر این است. اگر بخواهید اختصاص بدهید ظالم را به یک حال خاصی، خروج از ظاهر است؛ و خروج از ظاهر جایز نیست ارتکابش مگر دلیلی بیاوریم و دلیل نداریم.
پس حالا که دلیل نداریم، حق خروج از ظاهر نداریم؛ اگر حق خروج از ظاهر نداریم، آیه را باید همینطور مطلق بگذارید و از اطلاقش استفاده کنید که کسی که در یک زمانی از زمانهای عمرش ظالم بود، ولو اکنون ظالم نباشد، باز عهد من به او نمیرسد. بنابراین باید نبی قبل از بعثت، حین بعثت، بعد بعثت معصوم باشد.
و تخصیص این قول یا مشتق یا عدم نیل «بوقت دون وقت آخر»،[8] خارج میکند این مخصِّص را از ظاهرش. «و لا یجوز ذلک»، ذلک یعنی این خروج؛ خروج از ظاهر. خروج از ظاهر یا اخراج از ظاهر جایز نیست «الا بدلیل» که اجازه دهد تخصیص مثل این ظاهری را به مثل این دلیل. دلیلی باید داشته باشیم که اجازه داشته باشیم که چنین ظاهری را به چنین دلیلی تخصیص بدهیم؛ یعنی دلیل هم باید قدرت تخصیص را داشته باشد؛ به دلیلی که اجازه دهد تخصیص مثل این ظاهر را به مثل این دلیل.
در حالی که «و لیس»، چنین دلیلی نداریم که به ما اجازه تخصیص بدهد و اجازه خروج از ظاهری که عام است بدهد. پس چون چنین دلیلی نداریم، به عموم ظاهر باید عمل کنیم و تخصیص را نباید مرتکب بشویم. بنابراین به طور کلی باید بگوییم شخصی که نبی میشود باید ظالم نباشد؛ به طور کلی یعنی چه در گذشته، چه در حال و چه در آینده. پس عصمت نبی در همه زمانها ثابت میشود، از جمله قبل از بعثت، که بیضاوی هم میخواست قبل از بعثت نتیجه بگیرد عصمت را.
تعمیم محمول آیه (عهد الهی) به مقام امامت و خلافت و اثبات عصمت دائمی
بحث ما در عصمت نبی تمام شد. حالا میخواهیم به بحث در عصمت امام بپردازیم؛ که این بحثی را که مطرح کردیم، از نظر محمولی هم تعمیم بدهیم. از نظر موضوعی تعمیم دادیم، ظالم را مختص نکردیم به کسی که اکنون مرتکب ظلم است، بلکه تعمیمش دادیم: چه کسی که اکنون مرتکب ظلم است، چه کسی که قبلاً مرتکب شده، چه کسی که بعداً مرتکب بشود. موضوع را تعمیم دادیم، حالا میخواهیم محمول را هم تعمیم بدهیم.
در محمول کلمه عهد را داریم. عهد را تا حالا به معنای «امامة النبی» گرفتیم، امامة النبی؛ چون در آیه ﴿إِمَامًا﴾[9] داشت، عهد را هم عبارت از امامت گرفتیم، منتها امامة النبی. حضرت ابراهیم نبی بود دیگر، امامت ایشان شد امامة النبی؛ چون نبی، امام هم هست، امامتش قدری بالاتر از نبوتش است. حالا میخواهیم عهد را عبارت بگیریم از امامة النبی و امامة الخلیفة و الوصی، که عام بشود و نتیجتاً محمول عام بشود.
آیا میتوانیم این کار را بکنیم؟ بله؛ چون ما توضیح دادیم که عهد در اینجا عام است، اختصاصی به عهد نبوت ندارد؛ عهد امامت وصی را هم شامل است. نه تنها ما قائلیم، خود همین افراد مثل زمخشری و بیضاوی هم قائلند؛ اگرچه عملاً عملشان خلاف قولشان است، ولی قائلند.
«و کذا الکلام فی الامام و الخلیفة»؛[10] او هم باید ظالم نباشد وقتا ما، نه اینکه ظالم نباشد وقت امامت؛ ظالم نباشد وقتا ما. «فلزم من کلامه...» خب، این «و کذا الکلام» که گفتیم، نشان میدهد که از کلام بیضاوی ولو درباره نبی هست، ظاهر میشود که امام هم باید ظالم نباشد. نبی نباید ظالم باشد، امام هم نباید ظالم باشد؛ هر دو تایش استفاده میشود از کلام ایشان.
«فلزم من کلام البیضاوی عدم جواز کون من اتصف بفسق ما وقتا ما»؛ لازم است که اینچنین شخصی جایز نباشد نبی باشد و امام باشد. «فسق ما» را توجه کنید، مراد کبیره است؛ مراد کبیره و صغیره نیست، چون صغیره فسق نمیآورد، کبیره فسقآور است. فسق ما یعنی هر کبیرهای بود. اگر اصرار بر صغیره هم باشد، به نظر ما فسق میآورد؛ ولی خود صغیره فسقآور نیست. اگرچه ما در مورد نبی بعداً خواهیم گفت انشاءالله، در مورد نبی و در مورد امام، ارتکاب صغیره را، ولو یک دانه صغیره را هم اجازه نمیدهیم.
ولی در اینجا کلمه «فسق ما» دارد و فسق ما نشان میدهد که مراد کبیره است یا اصرار بر صغیره است. «وقتا ما» هم که معلوم است؛ وقتا ما یعنی گذشته، حال و آینده. خب از کلام بیضاوی درمیآید که کسی که میخواهد نبی باشد یا کسی که میخواهد امام باشد، باید هیچ وقت به هیچ فسقی مبتلا نشود؛ یعنی عصمت داشته باشد. «فلا بد من کونهم معصومین من اول عمرهم الی آخر عمرهم»؛ نه فقط قبل از بعثت، بلکه من اول عمرهم الی آخر عمرهم باید عصمت داشته باشند «من الکبائر».
تعارض کلام و مذهب بیضاوی و توجیهات آن
و بعد اشاره میکنیم «و من الصغائر» هم. «علی زعمه ایضا»؛ یعنی به گمان بیضاوی، ایضا یعنی همانطور که به اعتقاد ما، ایضا به اعتقاد او. یعنی تنها ما نیستیم که معتقد به این مطلبیم، او هم این گمان را دارد؛ زعمش یا قولش این را میرساند، اما اعتقادش بر خلاف این است. ایشان قائل شده است، یعنی نه ایشان، هر اشعری قائل است که کبیره از پیغمبر صادر میشود. تمام تلاششان این است که بگویند قبل از بعثت صادر شده است.
در مورد حضرت آدم تصریح به عصیان دارند؛ میگویند کبیره از او صادر شده است و قبل از بعثت بوده است؛ سعیشان این است که بگویند این قبل از بعثت صادر شده است. مثل اینکه قبل از بعثت را مشکل نمیگیرند؛ میگویند بعد از بعثت نباید کبیره صادر بشود، ولی قبل از بعثت را اجازه میدهند. لذا در توجیهاتی که ملاحظه میکنید اشاعره برای این معصیت حضرت آدم آوردند، همین را گفتند؛ گفتند این مربوط به قبل از بعثت است.
توجیهات دیگری هم کردند؛ یک توجیهشان این است که مربوط به قبل از بعثت است. وقتی میگویند مربوط به قبل از بعثت است، مثل اینکه راحت میشوند؛ یعنی فکر میکنند دیگر مشکل را حل کردند. در حالی که به نظر ما قبل از بعثت هم برایشان مشکل دارد، یک جور دیگر باید این را حل کرد.
بعد میفرمایند خب در نبی اجازه صدور کبائر را میدهند، در وصی که بالاتر از این رفتند، اجازه صدور کفر را هم میدهند و معتقدند که این وصی قبل از ولایتش میتواند کافر باشد. خب اگر این اعتقاد را نداشته باشند که نمیتوانند آن سه خلیفهشان را توجیه کنند دیگر؛ آن سه خلیفه بالاخره سابقه کفر دارند، کسی نمیتواند انکار کند. آن وقت اگر سابقه کفر بخواهد منافی با امامت باشد، هیچکدام اینها نمیتوانند امام باشند؛ خب ناچارند که این سابقه کفر را نادیده بگیرند. پس در اعتقادشان سابقه کفر در امام نادیده گرفته میشود؛ در نبی نه، ولی در امام نادیده گرفته میشود.
«و هو»، آنچه که از کلام این بیضاوی استفاده شد، که معتقد ما هم هست، خلاف مذهب اشاعره است؛ بلکه خلاف معتقد خود بیضاوی است. «فانه»، بیضاوی اعتقاد دارد وقوع کبائر را «منهم»، یعنی من الانبیاء؛ مثل گناهی که واقع شده است از آدم علی نبیناوآلهوعلیهالسلام. «فانه»، این گناه عصیان نامیده شده است در یک قول، ظلم نامیده شده است ایضا در قول دیگر.
«سمی بالعصیان و الظلم ایضا فی قوله تعالی: ﴿وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ﴾»،[11] تعبیر به عصیان کرده است؛ یا بعد از اینکه جریان آدم و حوا را بیان میکند، میفرماید: ﴿فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ﴾،[12] [13] به ایشان نسبت ظلم میدهد. بنابراین حالا حوا هیچ، ولی آدم هم عصیان به او نسبت داده شده است، هم ظلم به او نسبت داده شده است. بنابراین وقوع کبائر از انبیاء هیچ مشکلی ندارد؛ زیرا که از آدم که مسلماً نبی بوده است، عصیان و کبیره و ظلم به تعبیر آیه صادر شده است. این حرف بیضاوی است، حرف اشاعره است.
البته ما توجیه میکنیم، آنها توجیه نمیکنند؛ توجیه هم بکنند میگویند مربوط به قبل از بعثت است و لذا اشکالی ندارد. دستوپاهای زیادی زده شده است؛ بحث عصمت در شرح مواقف که کتاب اشعری است خیلی مفصل آمده است. آیاتی که با عصمت منافات دارند همه را یکبهیک ذکر میکند، جواب میدهد؛ مخالفین به این آیات استدلال میکنند، او جواب میدهد، بعضیها را پنج شش تا جواب میدهد. دستوپای زیادی میزنند، آخر سرش میگوید: هیچکدام از دو طرف روشن نیست؛ آخرش هم توقف میکند، با شک پیش میرود. میگوید نمیتوانیم صریح حکم کنیم.
«بل بوقوع الکفر ممن یعتقد امامته»[14] اینطور داشتیم: «فانه یعتقد وقوع الکبائر»، یعنی بوقوع الکبائر «منهم»، یعنی من الانبیاء؛ «بل بوقوع»، عطف بر آنجاست؛ یعنی فانه یعتقد بوقوع الکفر نه از انبیاء، بلکه «ممن یعتقد امامته». از انبیاء کفر را اجازه نمیدهند، ولی از امام کفر را اجازه میدهند، به اینکه واقع شده است کفر ممن یعتقد آن بیضاوی امامتش را.
خب پس اعتقادش با قولش سازگار نشد. قولش که برداشت عصمت از این آیه بود، آن هم عصمت قبل از بعثت، نشان میداد که کبیره از نبی نباید صادر بشود، و کبیره و به طریق اولی کفر از امام نباید صادر بشود؛ از کلامش اینطور برداشت شد. در نبی تصریح کرد، در امام ما برداشت کردیم از کلامش. ولی علی ای حال کلامش اینطور بود که وقوع کفر، ظلم و فسق را در مورد نبی و امام اجازه نمیداد؛ در حالی که در اعتقادش صدور ظلم را از نبی و صدور کفر را از امام اجازه میدهد. این تعارض در کلامش و اعتقادش هست.
بررسی و نقد دو راهکار جمع میان کلام بیضاوی و مبانی کلامی اشاعره
ایشان دو جور جمع میکند: جمع اول اینکه مراد از آن کارهایی که میگوید نبی میتواند قبل از بعثت انجام دهد صغیره است؛ اعتقاد دارد که صغیره از نبی صادر میشود. ولی در گفتارش که دلیل آورد بر گفتارش، در گفتارش گفت: «فیه دلیل علی عصمة الانبیاء من الکبائر قبل البعثة». در گفتارش آنها را معصوم از کبائر کرد، در اعتقادش آنها را مبتلا به صغیره دید.
خب این دیگر تعارضی بین کلامش و اعتقادش نیست؛ به این ترتیب جمع کردیم دیگر بین قولش و بین اعتقادش. قولش گفت از نبی کبیره صادر نمیشود، اعتقادش گفت از انبیاء صغیره صادر شده است. اگر شما این کارهایی که از حضرت آدم و اینها صادر شده است صغیره حساب کنید، در اعتقاد بیضاوی این است که از آدم صغیره صادر شده است؛ در قولش این است که از آدم و نبیهای دیگر کبیره صادر نمیشود، پس این قول و اعتقاد با هم ناسازگار نیستند. البته این یک جمعی است که میکنیم، خودمان هم معتقدیم جمع خوبی نیست؛ چون کارهایی را که از آدم صادر شده است هیچکس صغیره نمیداند. اگر صغیره بود که تعبیر به عصیان نمیشد، تعبیر به ظلم نمیشد؛ اگرچه بعضی از اشاعره اقدام کردند که این عصیان را بر صغیره هم اطلاق کنند، و ظلم را هم؛ این را هم در شرح مواقف میخوانید.
«الا ان یؤول ذلک بالصغائر»، یعنی این گناهانی را که انبیاء مرتکب شدند، اینها را تأویل به صغیره ببریم، بگوییم اینها گناهان صغیره بودند؛ آن وقت قول بیضاوی با اعتقادش ناسازگار نمیشود.
«و تختص الآیة بالنبوة». آن وقت در مورد کفر چه میگویید؟ کفر را که دیگر نمیشود گفت صغیره است. اینجا باید این توجیه را کرد که آیه را اختصاص به نبوت میدهیم، شامل امامت قرارش نمیدهیم. بنابراین بیضاوی در آیه استفاده کرده است عصمت نبی را، نه عصمت ولی را؛ بنابراین از آیه عصمت ولی و امام استفاده نشده است، پس میتوانیم امام و ولی را حتی مبتلا به کفر بدانیم.
اگر از آیه میخواست عصمت نبی و امام را استفاده کند، آن وقت با سابقه کفر امام سازگار نبود؛ اما چون از آیه فقط میخواهد عصمت نبی را استفاده کند، عصمت امام استفاده نمیکند، در مورد امام میتواند معتقد باشد به اینکه قبلاً کافر بوده است؛ «و تختص الآیة بالنبوة».
بعد میفرمایند: «و هو بعید»، هو بعید یعنی این اختصاص بعید است. از بیانی که میکند معلوم میشود «هو» به اختصاص برمیگردد، ولی میتوانیم «هو» را به هر دو برگردانیم: تأویل به صغائر و اختصاص آیه به نبوت، هر دویش بعید است؛ اگرچه صغیره را بعداً بیان نمیکند، ولی واضح است، احتیاج به بیان ندارد. عصیان حضرت آدم و ظلم حضرت آدم آیا با صغیره درست میشود؟ مسلماً با کبیره درست میشود.
پس شما باید ظاهر آیه را عوض کنید تا بتوانید کار حضرت آدم را صغیره قرار بدهید. بنابراین این تأویل به صغیره، تأویل بعیدی میشود؛ عرض کردم اگرچه بعضیها عصیان را به صغیره هم بردند، همچنین ظلم را.
چرا اختصاص آیه به نبوت بعید است؟ به سه دلیل: دلیل اول اینکه همانطور که صاحب کشاف گفته است، عهد در اینجا اعم است. عهد به معنای امامت است و اعم است؛ هم امامت نبی را شامل میشود، هم امامت امام را شامل میشود. پس وقتی عهد اعم بود، آیه را جا ندارد ما اختصاص بدهیم به نبوت؛ این دلیل اول.
دلیل دوم، فهمی که خود بیضاوی از آیه داشته، فهم عامی بوده است؛ تصریح داشته به اینکه امام مثل نبی است، از آیه دارد میفهمد.
دلیل سوم اینکه آیه موضوع را با صفت ذکر کرده است، یعنی ظالم گفته است، نگفته است فلان شخص و فلان شخص؛ موضوع را ذکر نکرده است، موضوع را متصف کرده است و این وصف مشعر به علیت است، پس علت را ذکر کرده است. چرا ﴿لا يَنالُ عَهْدِي﴾؟[15] چون ظالم است.
خب ظلم اگر علت باشد، این ظلم هم در نبی علت است، هم در وصی علت است؛ اختصاصی به نبی ندارد، پس آیه را نمیشود مختص به نبی کرد. پس به سه جهت توجه کردید آیه را نمیشود مختص به نبی کرد: یکی اینکه عهد عام است، یکی اینکه خود بیضاوی عام فهمیده است، یکی هم اینکه علتی که در آیه آمده است عام است. پس اختصاص آیه به نبوت بعید است به این سه دلیلی که گفتیم.
عمومیت عهد و علیت ظلم در نفی صلاحیت امامت و نبوت
لذا ظاهر این است که عهد، امامت است و این امامت اعم است، «کما ذهب الیه صاحب الکشاف فیما مر».[16] توجه کنید استدلال اول ما به کلام کشاف نیست؛ استدلال اول ما به عام بودن عهد است، منتها کلام کشاف را مؤید داریم قرار میدهیم. استدلال دوم ما به کلام قاضی است، به فهم قاضی است. استدلال اول به فهم کشاف نبود، استدلال اول به عمومیت امامت و عهد بود که فهم کشاف هم مؤید شد؛ استدلال دوم فهم خود قاضی است.
«و فُهم من کلام القاضی ایضا»، یعنی فهمیده شد همین اعم از کلام قاضی ایضا؛ ایضا یعنی همانطور که از کلام کشاف فهمیده شد، از کلام قاضی هم فهمیده شد؛ یا ایضا یعنی همانطور که واقعیت هم همین است، فهم قاضی هم همین است. «حیث قال»، کلام قاضی را نگاه کنید، امامت را دارد به صراحت مطرح میکند و به نبوت تشبیه میکند: «و ان الفاسق لا یصلح للامامة»؛ این کلام بیضاوی است، «و ان الفاسق لا یصلح للامامة بعد اثبات العصمة»، یعنی علاوه بر؛ «بعد» در اینجا به معنای «علاوه بر» است.
علاوه بر اینکه عصمت برای انبیاء ثابت است، آن هم عصمت قبل از بعثت، علاوه بر این استفاده میشود که «الفاسق لا یصلح للامامة». هم «لا یصلح الفاسق للامامة» را استفاده کرده است در آیه، از آیه؛ هم «اثبات العصمة للانبیاء قبل البعثة» را استفاده کرده است؛ و گفته است بعد از اثبات عصمت، یعنی علاوه بر اثبات عصمت، استفاده میکنیم از آیه که فاسق صلاحیت امامت ندارد. این هم دلیل دوم که فهم خود قاضی از عهد، اعم بوده است.
دلیل سوم: «و ایضا للعلة الظاهرة من الآیة و هی الظلم». علتی که از آیه ظاهر میشود که ظلم است، علت عدم نیل؛ علت این حکم، یعنی علت عدم نیل، از آیه ظاهر میشود که ظلم است. خب این علت هم در نبی هست، هم در نبی مانع است، هم در امام مانع است؛ اگر این علت مانع باشد، همه جا مانع است. چرا شما اختصاص میدهید آیه را به نبی؟ اختصاص به نبی ندارد. این ظلم اگر بخواهد مانع بشود در همه جا مانع است؛ هم مانع از نبوت است، هم مانع از امامت است.
تمهید بحث برای تعمیم دلالت آیه به عصمت مطلق (از کبائر و صغائر) برای نبی و وصی
تا اینجا بحث ما در صورتی بود که ما بخواهیم از آیه، عصمت از کبائر را استفاده کنیم. اکنون میخواهیم از آیه، عصمت از کبائر و صغائر را استفاده کنیم، آن هم هم للنبی، هم للوصی؛ از دو جهت میخواهیم آیه را عام قرار بدهیم: هم از جهت ذنوب، هم از جهت عهد. عهد عام است، هم عهد نبوت را میگیرد، هم عهد ولایت و امامت را میگیرد؛ گناه هم، یعنی ظلم هم عام است؛ ظلم هم، هم ظلم به معنای ارتکاب صغیره را میگیرد، هم ظلم به معنای ارتکاب کبیره را میگیرد.
پس اکنون میخواهیم از آیه استنباط کنیم که امامت نمیرسد، نبوت نمیرسد، به کسی که مرتکب کبیره باشد و به کسی که مرتکب صغیره باشد. این استفاده را میخواهیم بکنیم؛ ظاهراً نتوانیم ادامه بدهیم، میگذاریم برای جلسه آینده.