80/09/20
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 166)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 166)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
جلد اول «شرح توحید» صدوق، صفحه ۱۶۶، سطر سوم
«و ايضا الاحتجاب عن الشيء يستلزم المحدودية و ان يكون هو في مرتبة و درجة و ذلك الشيء في درجة اخرى تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا» [1]
بحث ما در این بود که خداوند اگرچه این مخلوقات را حجاب آفرید و اینها حجاب او شدند، بهطوری که خدا در ورای اینها محجوب شد، خلق نتوانستند و نمیتوانند او را مشاهده کنند، اگرچه اینطور است، ولی هیچکدام از خلائق محجوب از خدا نیستند. اینچنین نیست که اینها، یعنی خلائق، که برای یکدیگر حجاب شدند و حتی باعث شدند که خدا هم حجاب پیدا کند، هیچکدام از اینها محجوب از خدا نبودند؛ حجاب برای خدا نشدند. حاجب ما بودند، حاجب خدا نبودند. این بحث ما بود.
با دو دلیل این مطلب ثابت شد:
دلیل اول این بود که خداوند میخواهد این حجابها را ایجاد کند، این «تعینات» را به وجود بیاورد و بعد هم میخواهد دائماً این تعینها را پرورش بدهد؛ و اگر اینها از او محجوب باشند و او آگاهی از اینها نداشته باشد، نمیتواند ایجادشان کند. حتی قبل از وجود باید آگاهی داشته باشد؛ اگر آگاهی نداشت، نمیتوانست ایجاد کند و نمیشد بعد از اینکه ایجاد کرد پرورش بدهد، در حالی که او هم ایجاد کرد و هم پرورش داد؛ پس معلوم میشود بر آنها عالم بوده است. این دلیل اول بود.
دلیل دوم این بود که خداوند، فاعل این حجابها است و هیچ فاعلی به فعلش متصف نمیشود؛ پس خداوند به حجابی که اینها هستند متصف نمیشود. یعنی اینها حاجب نمیشوند، فاعل خودشان را محجوب نمیکنند؛ نه، برای فاعلشان محجوب نمیشوند. فاعل را محجوب میکنند، اما برای فاعلشان محجوب نمیشوند. این دو دلیل بود که جلسه قبل خواندیم.
حالا دلیل سوم و چهارم باقی مانده است.
دلیل سوم این است که شیئی محجوب میشود از شیء دیگر که جدا باشد از آن شیء دیگر؛ یعنی آن شیء دیگر محدودیتی داشته باشد، این هم یک محدودیت دیگری داشته باشد، این دو محدود از هم جدا باشند و به هم توجهی نداشته باشند. یعنی این در یک درجهای باشد، آن یکی در درجه دیگری باشد؛ خب اینها نسبت به هم حجاب دارند، آن درجه، حجاب میشود و نسبت به هم آگاهی ندارند. پس «حجاب»، اقتضا میکند «محدودیت» را؛ در حالی که خداوند محدود نیست، پس نمیشود در مورد خداوند قائل به حجاب شد که بگوییم خدا جدای از این موجودات است و لذا آگاهی نسبت به این موجودات ندارد، این موجودات حاجب هستند؛ نمیتوانیم این را بگوییم.
زیرا خدا جدای از موجودات نیست. جدا نیست معنایش این نیست که خدا یکی از این موجودات است یا همه موجودات است؛ این اشتباه است. جدا نیست یعنی «قیومیت» دارد نسبت به این موجودات و این موجودات را دارد اداره میکند. «قیوم» بر اینها است، حاکم بر اینها است؛ پس نمیشود جدای از اینها باشد. وقتی جدا نشد، آنها «محجوب عند الله» نمیشوند، حاجب نمیشوند، محجوب پیش خدا نمیشوند. این هم دلیل سوم، که در وسعتِ زیادی نیست.
صفحه ۱۶۶، سطر سوم:
«و ايضا الاحتجاب عن الشيء يستلزم المحدودية» [2]
«احتجاب» از یک شیئی، مستلزم محدودیت است؛ یعنی اگر خدا بخواهد احتجاب داشته باشد از شیئی، یعنی از خلقش حجاب داشته باشد، بهطوری که خلق پیش او محجوب باشند و او نتواند از خلق آگاهی پیدا کند، مستلزم محدودیت است. مستلزم این است که خدا محدود باشد، او هم محدود باشد. حالا او محدود بودنش عیبی ندارد، منتها اگر هر دویشان محدود بودند، این در درجهای است و آن در درجهای، این دو درجه از هم جدا هستند، نتیجتاً این دو موجود هم از هم جدا میشوند و یکی از دیگری بیخبر میشود. پس حجاب، اقتضا میکند محدودیت را.
محدودیت به این صورت، این توضیح محدودیت است: «بأن یکون»، توضیح محدودیت است. «بأن يكون هو في مرتبة و درجة» آن شیئی که حجاب پیدا کرده در درجهای باشد، «ذلك الشيء» که محجوب شده، «في درجة اخرى» باشد؛ هرکدام در درجهای جدای از یکدیگر باشند که این باعث حجاب یکی از دیگری یا باعث حجاب هر دو از هم میشود و در این صورت هر دو میشوند محدود.
«تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا»، «ذلک» یعنی محدودیت؛ خدا مبرا از محدودیت است. نمیتوانیم خدا را در یک درجه قرار بدهیم و بگوییم در سایر درجات نیست. در سایر درجات هست به این معنا که قیوم آن درجات است، نه به این معنا که خود آن درجه است. خدا خلائق نیست؛ نه خلق است، نه مجموع خلائق، بلکه اشراف بر همه خلائق دارد و چون اشراف دارد، جدای از آنها نیست. وقتی جدا نبود، محدودیت برایش نیست؛ قهراً میداند، توجهی به همه موجودات دارد و هیچ موجودی محجوب از او نیست.
این دلیل سوم بود؛ پیاده دلیل سوم هم تمام شد.
اما دلیل چهارم: اولاً تشبیه معقول به محسوس میکنیم، ثانیاً این دلیل چهارم را توضیح میدهیم.
خورشید دارد به همهچیز نور میدهد. معنی ندارد که نور این خورشید حجاب بشود برای خود خورشید؛ که مثلاً یک چیزی وراء این نور خورشید باشد، خورشید آن ماوراء را نبیند. اگر خورشید عاقل بود و بینا بود، نور خودش مانع خودش نمیشد. این نور، صادرشده از خورشید است؛ چطور میتواند مانع خورشید بشود؟
حالا در مورد بحث ما، تمام موجودات از خدا صادر شدهاند و «رقیقه» نور او هستند؛ چطور ممکن است که اینها حجاب بشوند؟ مگر نور شیء، حاجب خود شیء میشود؟ آن شیء دارد نور میدهد، این نور میشود حاجب او؟ این ممکن نیست. پس اشیاء همه نور او هستند، یعنی تنزل نور او هستند، رقیقه نور او هستند؛ اگر رقیقهاند، پس نمیتوانند حاجب خدا بشوند.
«ايضا اي شيء يصير حجابا لنوره» [3] چه شیئی میتواند حجاب بشود برای نور خدا و نگذارد نور خدا نفوذ کند؟ در حالی که، «واو» حالیه است، در حالی که این حجاب هم از نور اوست؛ نور او که نمیتواند حاجب او بشود.
این بحث تمام شد. چهار دلیل ایشان آورد؛ پس با این چهار دلیل ثابت کرد که خلائق حاجب خدا نیستند. یعنی حجابی برای خدا نیستند که محجوب از خدا بشوند. حجاب برای خدا هستند که خدا را محجوب از خودشان و دیگران میکنند، اما اینکه نیست که محجوب از خدا باشند و نگذارند خدا به آنها آگاه بشود. این مطلب تمام شد.
حالا میفرماید:
«و في المقام اسرار لا تحصى» ایشان این تعبیر را زیاد دارد؛ «اسرار لا تحصی» زیاد دارد؛ اسراری که احصا نمیشوند. با اینکه اگر مثلاً پیش او بنشینیم، میبینیم که اسرار، چند سر بیشتر نگفت؛ اگر هم بتواند بگوید، چند تا بیشتر نمیگوید. چطور میگوید: «لا تحصی»؟
توجه کنید وقتی رفتیم در معنویات، در معنویات اگر یک دانه هم باشد، تلذذاتی بینهایت دارد؛ و چون تلذذاتی بینهایت دارد، میتوانیم بگوییم که اینجا «اسرار لا تحصی» است؛ چون همان یک سر را که امر معنوی است، گاهی به این صورت بیان میکنیم، این یک سرِ فاششده است؛ گاهی به صورت دوم بیان میکنیم، سرِ دومِ فاششده است؛ همچنین صورت سوم، چهارم. که توجه میکنید اینهایی که پیش شما آشکار میشوند، فاششده همین یک سر است. چون به نحوهای مختلف آشکار میشوند، میتوانیم بگوییم «لا تحصی» هستند.
این را من یک دفعه دیگر هم شاید گفته باشم، به نظرم چند روز پیش، که شما ملاحظه کنید یک مطلب را وقتی ما میخواهیم درک بکنیم، چقدر وسیعتر از آنچه هست درک میکنیم. وقتی میخواهیم همان مُدرَک را بیان کنیم، چقدر ضیقتر بیان میکنیم. درست است شنونده چون ذهن دارد، شنیده را، آنچه را که شنیده میبرد در ذهنش وسیع میکند، ولی آن الفاظی که گوینده از ذهن خودش تنزل داده و آورده، صادر کرده، این الفاظ هیچوقت سعه آنچه را که در ذهن است ندارد.
پس امور معنوی سعهشان خیلی زیاد است. همین اندازه که میآید در ذهن ما، سعه پیدا میکند؛ تا چه برسد به اینکه برود مراحل بالاتر، سعهاش خیلی بیشتر میشود. وقتی سعه بیشتر شد، «لا تحصی» برایش صدق میکند. ما گمان میکنیم یکی دو سر اگر وجود داشت، دیگر نمیشود گفت «لا تحصی»؛ در حالی که چون اسرار مربوط به عالم بالا هستند و به نحوهای مختلف میتوانند فاش بشوند، و هر فاششدنی، بیانی است از آن سر، چون این فاشها را نمیشود احصا کرد، میگوییم اسرار قابل احصا نیستند.
«و في المقام اسرار لا تحصى طوبى لمن فاز بها» خوشا به حال کسی که دسترسی به این اسرار پیدا کند. بعد میفرماید: «كانا في طي ما تلونا» در طی آنچه گفتیم «قد اشرنا الى لمعات منها» به درخششهایی از آن اسرار اشاره کردیم، «فاقتبس» آن درخششها را بگیر «ان كنت من اهلها» اگر از اهل آن هستی. «اقتباس»، گرفتن یک قبضه از آتش است؛ اینجا آتش نیست، اینجا نور است. «فاقتبس» یعنی یک قبضهای از این نور را بگیر اگر از اهلش هستی.
خب، قسمت دیگری از روایات را میخوانیم:
«له معنى الربوبية اذ لا مربوب و حقيقة الالهية اذ لا مألوه و معنى العالم و لا معلوم و معنى الخالق و لا مخلوق و تاويل السمع و لا مسموع» [4] [5]
این جملات را توجه کنید، همهشان «جمله اسمیه» هستند؛ هیچکدامشان با فعل شروع نشدهاند تا «جمله فعلیه» باشند؛ همه، جمله اسمیهاند.
دو تایشان که جمله اول و دوم است، «واو حالیه» ندارد:
• «معنی الربوبیة اذ لا مربوب»، واو ندارد؛
• «حقیقة الالهیة اذ لا مألوه»، این هم واو ندارد.
اما آن بقیه واو دارند:
• «معنی العالم و لا معلوم»،
• «معنی الخالق و لا مخلوق»،
• «تاویل السمع و لا مسموع»؛
هر سه، واو حالیه دارند.
پس همهشان جمله اسمیهاند؛ بعضیهایشان با واو حالیه آمدهاند؛ در همهشان هم «لای نفی جنس» آمده است: «لا مربوب»، «لا مألوه»، «لا معلوم»، «لا مخلوق»، «لا مسموع». اینها بعداً مورد استدلال قاضی سعید هست؛ هم به جمله اسمیه استدلال میکند، هم به واو حالیه استدلال میکند، هم به لای نفی جنس استدلال میکند. حالا ملاحظه کردید فقط واو حالیه است که در همه جملات تکرار نشده است؛ در بعضی آمده و در بعضی نیامده؛ و الا اسمیه بودن جمله در همه هست، لای نفی جنس هم در همه هست.
خب، عبارت اینچنین است: ممکن است «رب» بر خدا اطلاق نشود، جز در وقتی که «مربوب» موجود شود. آن وقتی که «مربوب» موجود میشود، یک طرف اضافه که «مربوب» است حاصل شده، طرف دیگر اضافه هم که رب است، اطلاق میشود. این «تضایف» اقتضا میکند که وقتی «مربوب» آمد و توانستیم این لفظ «مربوب» را بر این موجود اطلاق کنیم، میتوانیم لفظ رب را هم بر خدا اطلاق کنیم.
در اطلاق لفظ رب، وجود مربوب لازم است؛ چون رب با «مربوب» تضایف دارند. تا وقتی «مربوب» نیامده و اطلاق نشده، رب اطلاق نمیشود؛ و تضایف اینطوری است که دیگر باید با هم مساوی باشند. دو طرف تضایف باید مساوی باشند؛ اگر یکی «بالقوه» است دیگری هم باید بالقوه باشد، یکی «بالفعل» است دیگری هم باید بالفعل باشد. وقتی مربوب بالفعل میشود، رب هم میشود بالفعل. پس لفظ رب یا اطلاق رب، توقف دارد بر وجود «مربوب»؛ همانطور که اطلاق «مربوب» هم توقف دارد بر وجود رب. ولی معنای ربوبیت، توقف بر «مربوب» ندارد.
معنای ربوبیت برای خدا هست، حتی در آن وقتی که «مربوب» اصلاً موجود نیست، اسمش هم نیست. در آن هنگام هم میبینید که ولو لفظ رب اطلاق نشود، ولی معنای «مربوب» حاصل است؛ یعنی خدا رب هست چه مربوبی باشد چه نباشد. بله، اطلاق رب نمیشود به خاطر اینکه رب با «مربوب» تضایف دارد؛ تا «مربوب» را اطلاق نکنید، رب را اطلاق نمیکنید، تا رب را اطلاق نکنید، مربوب را اطلاق نمیکنید؛ این دو باید با هم اطلاق بشوند. در اطلاق، بر هم متوقفاند؛ توقفی که در جای خودش گفته مستلزم «دور» نیست.
اما در معنا، در معنا اینطور نیست؛ خداوند معنای ربوبیت را دارد، اصلاً مربوبی موجود نیست. «له معنى الربوبية اذ لا مربوب» برای خدا این معنای ربوبیت حاصل است، آن وقتی که «مربوب» وجود ندارد. «إذ» در اینجا «إذ تعلیلیه» نیست، «إذ توقیتیه» است لذا من «وقت» معنایش کردم، نگفتم «به جهت اینکه». معنای ربوبیت برای خدا هست در آن هنگامی که «مربوب» هنوز موجود نشده است.
همچنین حقیقت الهیت هست «اذ لا مألوه». اینجا هم در کلمه حقیقت، همان توضیح را میدهیم که در معنا گفتیم: «اله» و «مألوه» در لفظ، تضایف دارند، ولی در معنا الهیت مقدم است. الهیت برای خدا هست، حقیقت الهیت برای خدا هست، در حالی که هنوز مألوهی موجود نشده است: «اذ لا مألوه»، یعنی در وقتی که مألوهی نیست.
«مألوه» منظور - دیروز هم عرض کردم، بله، دیروز نبود یک وقت دیگر - که «مألوه» در اینجا به معنای معبود نیست؛ به معنای آن خلقی است که تحت تصرف اله است. «مألوه» در اینجا به معنای معبود نیست؛ چون گاهی اوقات «مألوه» به معنای معبود است و در این صورت، اله گفتن به معنای «مألوه» است و به معنای معبود است. اینجا «مألوه» به معنای معبود نیست، اینجا «مألوه» به معنای «عابد» است؛ به معنای آن است که تحت اختیار اله است؛ یعنی عباد، یعنی خلائق.
حقیقت الهیت برای خدا حاصل است «اذ لا مألوه»، آن زمانی که «مألوه» وجود ندارد. این کلمه «له» که در اول جمله آمد، در جمله اول آمد: «له معنی الربوبیة»، در تمام این جملات تکرار میشود: «له معنی الربوبیة»، «له حقیقة الالهیة»، «له معنی العالم» تا آخر.
«و معنى العالم و لا معلوم» برای خداوند معنای «عالم» هست، در حالی که هنوز معلومی نیست، وجود نگرفته است. «معلوم» وجود ندارد، ولی خدا «عالم» است، با اینکه علم امری ذات تعلق، امری ذات تعلق است، باید تعلق بگیرد. با وجود اینکه وجود خارجی «معلوم» را نداریم، خداوند «عالم» است. حالا چگونه خداوند «عالم» است در حالی که «معلوم» وجود ندارد؟ این را در جای خودش بحث کردهاند. یکی از مشکلات باب علم همین است که علم باید تعلق بگیرد به «معلوم»؛ اگر «معلوم» موجود نیست، چگونه علم موجود است؟ خب علم باید تعلق بگیرد؛ اگر تعلق نگیرد، چطوری میتوانید بگویید موجود است؟ آن وقتی که «معلوم» موجود نیست، علم تعلق نگرفته است؛ اگر تعلق نگرفته، نمیتوانید بگویید «عالم» موجود است، ولی درباره خدا میتوانیم بگوییم «عالم» موجود است. چگونه میتوانیم با اینکه معلومی نیست به خدا بگوییم «عالم» هست؟ این در جای خودش بحث شده است. افراد مختلف توجیه کردهاند که در جای خودش خواندید.
«و معنى الخالق و لا مخلوق» برای خداوند معنای خالقیت هست، در حالی که «مخلوق» هنوز وجود ندارد. به اینها توجه کنید؛ عرض کردم در اولی توضیح دادم، دیگر در بقیه توضیح ندادم به خاطر اینکه روشن میشد. در اول گفتم لفظها را نگاه کنید، «تضایف» دارند و بر هم متوقفاند، ولی به معنا توجه کنید، معنای ربوبیت مقدم است. حالا اینجا هم میگوییم معنای خالق مقدم است؛ برای خداوند معنای خالق هست، در حالی که «لا مخلوق».
خواجه یک حرف زیبایی در «اشارات» دارد؛ «معنی الخالق» را توضیح میدهد. میگوید: «كون الله بحيث ان يخلق»
خدا طوری است که میتواند خلق کند، دستش در خلق بسته نیست. این حالا قبل از اینکه خلق را شروع کند، «کون الله بحیث ان یخلق» صادق است و موجود است؛ پس معنای خالقیت هست. آنجایی که ما در اشارات، آن قسمت از اشارات را که میخوانیم، میگوییم خواجه دارد همان قدرت را بیان میکند؛ «کون الله بحیث ان یخلق» یعنی قادر است؛ یا همین که الان در اینجا گفته میشود معنای خالقیت برای خدا هست، ولو هنوز خلق هم نکرده است.
خب، آخرین جمله: «و تاويل السمع و لا مسموع»
خداوند سمیع هست، در حالی که مسموعی هم وجود نداشته باشد. ما وقتی سمیعیم که صدایی بیاید؛ وقتی صدا، یعنی «مسموع» میآید، ما تازه میشویم سمیع. ولی خداوند احتیاجی ندارد؛ در سمیع بودنش احتیاج ندارد به اینکه صدایی، مسموعی، چیزی حاصل بشود؛ حتی «مسموع» هم که نباشد، خدا سمیع است.
عبارت را در اینجا امام عوض کردهاند؛ تعبیر به «معنا» داشتند، تعبیر به «حقیقت» داشتند، اینجا که رسیدند هیچکدام از تعبیرها را نفرمودند، فرمودند: «تاویل».
«تاویل» در لغت به معنای عاقبت است، به معنای نتیجه و حاصل است. گفته میشود: ﴿هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ﴾ [6] ، یعنی: «هل ینظرون الا عاقبته». پس تاویل به معنای حاصل و نتیجه است. خداوند «سمع» ندارد به آن طوری که ما داریم، حاصلِ سمع را دارد؛ یعنی میشنود بدون اینکه «جارحه» داشته باشد، بدون اینکه عضو شنیدن داشته باشد. پس سمع برایش نیست، ولی تاویل سمع، یعنی حاصل سمع برایش هست. پس خداوند سمیع هست به همان معنایی که در سمیع بودن خدا گفته میشود، در حالی که مسموعی وجود ندارد؛ یعنی حاصل سمع برای خدا هست، نه اینکه گوش برای خدا باشد، جارحه و ابزار شنیدن باشد، بلکه حاصلش هست در حالی که مسموع نیست.
این توضیح عبارت بود، یعنی ترجمه عبارت بود. توضیح، حالا قاضی سعید شروع میکند:
بعضیها از این جملات اینچنین استفاده کردهاند که قبل از اینکه خدا «مربوب» را خلق کند، معنای ربوبیت را داشت؛ بعد از اینکه «مربوب» را خلق کرد، باز معنای ربوبیت را داشت، ولی هم معنای ربوبیت بود، هم «مربوب» بود، بعد از خلق. قبل از خلق، فقط معنای ربوبیت بود، مربوبی نبود. بعد از خلق، معنای ربوبیت هست، «مربوب» هم هست؛ دیگر «اذ لا مربوب» صدق نمیکند. «له معنی الربوبیة» صادق است بعد از خلق، اما «اذ لا مربوب» دیگر صدق نمیکند؛ این برای قبل از خلق است. این عبارتها که «لای نفی جنس» را بر «مربوب» و «مألوه» و «معلوم» و «مخلوق» و «مسموع» درمیآورد، این برای قبل از این است که این «مربوب» و «مألوه» و اینها موجود بشوند. بعد از اینکه موجود شدند، دیگر درست است «له معنی الربوبیة» صادق است، ولی «اذ لا مربوب» دیگر صادق نیست؛ «حقیقة الالهیة» صادق است، ولی «اذ لا مألوه» صادق نیست. بعضی اینطور فکر کردهاند.
قاضی سعید میگوید: نه؛ همانطور که قبل از اینکه «مربوب» خلق بشود «له معنی الربوبیة» بود و «اذ لا مربوب» هم بود، بعد از خلق هم «له معنی الربوبیة» هست، چنانکه همه میگویند، «اذ لا مربوب» هم هست، خلافاً برای این توهمی که شده است. بحث بر سرِ «اذ لا مربوب» است! و الا «له معنی الربوبیة» که قبل از خلق بوده، بعد از خلق هم هست، تا ابد هست، از ازل تا ابد بوده است. در «له معنی الربوبیة» و «حقیقة الالهیة»، اینها اصلاً حرفی ندارند، اختلاف هم در این نیست؛ بحث بر سرِ «اذ لا مربوب» است. قبل از اینکه مربوب خلق بشود، همه میگویند «اذ لا مربوب» هست، «اذ لا معلوم» هست، «اذ لا مألوه» هست و هکذا؛ اما بعد از اینکه خلائق میآیند، بعضیها معتقدند دیگر در آن هنگام «لا مربوب» نیست، «لا مألوه» نمیتوانیم بگوییم هست، «لا معلوم» نیست. در بعد از خلق، دیگر لای نفی جنس را نمیتوانید بیاورید. مرحوم قاضی سعید میگوید: خیر، بعد از خلق هم میتوانید بیاورید؛ یعنی همیشه «له معنی الربوبیة اذ لا مربوب» صادق است، حتی بعد از اینکه مربوب هم خلق شد.
این تمام شد، این مدعایشان. ادعا را توجه کردید؟ فقط در «لا مربوب» و «لا مألوه» و اینها است. ایشان میگوید حتی بعد از اینکه «مربوب» هم خلق شد، باز «لا مربوب» صادق است. اول یک شاهد میآورد که در کلام امام این شاهد هست؛ بعد از ذکر شاهد، استدلال میکند، که استدلال دیگر در کلام امام نیست.
شاهد را توجه کنید: شاهد این است که همانطور که اشاره کردم، این جملات، «جملات اسمیه» هستند و جملات اسمیه دلالت بر «استمرار» میکنند؛ یعنی این جمله «له معنی الربوبیة اذ لا مربوب»، این برای یک وقتی نیست، برای همهوقت است؛ چون جمله اسمیه است دیگر، جمله اسمیه دلالت بر استمرار میکند. «جمله فعلیه» اگر با ماضی شروع بشود برای قبل است، با مستقبل شروع بشود برای بعد است، برای همیشه نیست، آن جمله فعلیه. اما جمله اسمیه برای همیشه است، دلالت بر استمرار دارد. بنابراین نمیتوانید «له معنی الربوبیة اذ لا مربوب» را که جمله اسمیه است، اختصاص بدهید به یک مقطعی که در آن مقطع مربوب خلق نشده است؛ بلکه باید استمرارش بدهید، چه در زمانی که مربوب خلق نشده است، چه در زمانی که مربوب خلق شده است. این جمله، جمله اسمیه است، دلالت بر استمرار دارد. این، شاهد اول.
شاهد دوم: «لا مربوب»، «لا مألوه»، «لا معلوم» و بقیه، با لای نفی جنس آمده است. «نفی جنس» اگر دقیق دقت کنید، دو مفهوم دارد نه یک مفهوم. ما در ادبیات که میخوانیم، میگوید نفی جنس معنایش این است: هیچ مربوبی نیست، هیچ مربوبی نیست؛ نه این فرد از مربوب، نه آن فرد، نه آن فرد، نه آن فرد؛ که «لا» را به افراد مرتبط میکند. در ادبیات «لا» به افراد مرتبط میشود و از آن یک نفی فهمیده میشود: نفی افراد. ایشان میگوید دقیق بشوید، از لای نفی جنس دو نفی فهمیده میشود: یکی نفی افراد، نفی کل افراد؛ یکی هم نفی افراد «فی کل الازمان». این نفی «فی کل الازمان» در ادبیات رعایت نمیشود، ولی دقت کنید، این هم باید اراده بشود، این نفی هم باید اراده بشود. پس معنا این است: هیچ فردی از «مربوب» نیست در هیچ زمانی از ازمنه. خب معنایش چیست؟ معنایش این است که آن وقتی که «مربوب» خلق نشده بود، خب آن وقت مربوب نبود، بعد از این هم که خلق شده باز هم نیست؛ باز هم این «مربوب» نیست. توجه فرمودید؟ نفی جنس هم دلالت میکند بر این استمرار؛ البته نفی جنس دلالت بر استمرار ندارد، ولی وقتی که ما «فی کل الازمان» بگوییم، استمرار از آن درمیآید. در هیچ زمانی از ازمنه «مربوب» وجود ندارد، ولی در تمام ازمنه خداوند معنای ربوبیت را دارد؛ این مفاد جمله است. معنایش این است که «مربوب» در آن مقطعی که خلق نشده بود، وجود نداشت؛ حالا هم که خلق شده، باز هم وجود ندارد. عارف هم همین را میگوید دیگر؛ میگوید الان ما هم خلق شدیم، وجود نداریم. ما «ظل وجود» داریم، وجود که نداریم، «مستهلکیم». پس همیشه میشود گفت «لا مربوب»؛ همیشه، حتی آن وقتی هم که مربوب ظاهر شده، باز هم میتوانیم بگوییم «لا مربوب». چرا؟ چون وجود واقعی ندارد، آنجا مستهلک است. این، دو شاهد؛ یکی جمله اسمیه که دلالت بر استمرار میکرد، یکی هم لای نفی جنس که هم نفی میکرد افراد را، هم نفی میکرد افراد را در ازمنه مختلف و در تمام ازمنه. این، دو شاهد.
یک شاهد دیگر هم ایشان میآورد که بعضی از این جملات، آنجایی که نفی میخواهد شروع بشود با «واو حالیه» میآید: «و لا معلوم»، «و لا مخلوق»، «و لا مسموع»، با واو حالیه آمده است. خود این حال هم دلالت بر استمرار میکند؛ نه در حالی که معلوم نبوده است، در حالی که معلوم «نیست»، نگویید «نبوده است». معنای عالم برای خدا هست در حالی که معلومی «نیست»، نه معلومی «نبود». خود حال هم دلالت بر استمرار دارد.
خب، اینها سه شاهد که دلالت میکند بر اینکه «لا مربوب» اختصاص به آن مرتبه ازل ندارد، بلکه در ازل و لایزال، تا ابد ما «لا مربوب» را داریم. این شاهدی است که ایشان استفاده میکند.
بعد شروع میکند به استدلال که استدلال را وقتی رسیدیم، عرض میکنم.
«هذه الاحكام» [7] این «له معنی الربوبیة»، «له حقیقة الالهیة»، «له معنی العالم» تا آخر، اینها احکامند؛ البته با تتمهشانها. «له معنی الربوبیة اذ لا مربوب»، «حقیقة الالهیة اذ لا مألوه»، اینها احکامند؛ یعنی هر جملهای از این جملات پنجگانهای که خواندیم، حکمند.
این احکام «ليست ثابتة لله عز و جل قبل صدور الاشياء عنه تعالى فحسب»، «فحسب» یعنی بهتنهایی. اینطور نیست که قبل از صدور اشیاء این احکام برای خدا باشد و بعد از صدور اشیاء این احکام تمام بشود، «کما قد توهم»؛ «بل تلك» این احکام ثابت است «له ازلا و ابدا». احکام، یعنی داشتنِ معنای ربوبیت در عین نبودن «مربوب»، نه فقط داشتنِ معنای ربوبیت؛ داشتنِ معنای ربوبیت را همه میگویند همیشه هست. این «اذ لا مربوب» را ضمیمه کنید: داشتنِ معنای ربوبیت در حالی که مربوبی نیست، این همیشه صادق است؛ هم آن وقتی که «مربوب» خلق نشده بود، هم آن وقتی که «مربوب» خلق شده است.
«كما يشعر بذلك ذكر الامام عليه السلام الجمل» را به نحو اسمیه که دلالت بر ثبوت استمراری دارند، «و كذا ذكر بعض هذه الاحكام» با واو حالیه با جمله اسمیهای که به «لای تبرئه» منفی شده است. «لای تبرئه» یعنی لای نفی جنس. اینها را توضیح دادم چطور دلالت دارند.
این تمام شد. تا اینجا ایشان شاهدی را که خود روایات متکفل هست بیان کرد. حالا میخواهد استدلال کند؛ استدلالی که در روایت نیست.
ایشان یک اشاره مختصری به کل استدلال میکند، اشاره مختصر، و آن اشاره این است که: همه اشیاء «بالنظر الی ملکوت الهی و جبروت شأن الله»، «هالک» هستند؛ همه هالکند. هالکند یعنی «لا مربوب» صادق است، «لا مألوه» صادق است، «لا معلوم» صادق است، «لا مخلوق»، «لا مسموع»، همه صادقند؛ چون هالکند دیگر. وقتی هالکند یعنی منفیاند، پس نفی صادق است.
این را ابتدا ایشان بیان میکند؛ بعد میخواهد اثبات کند مدعایش را. مدعایشان این نیست که همه این «مربوب» و «مألوه» و «معلوم» و «مخلوق» و «مسموع»، در رتبه ذات خدا یا ربوبیت خدا یا الهیت خدا و امثال ذلک منفیاند؛ بلکه آن وقتی هم که خداوند خلقشان میکند، باز منفیاند؛ در همه حال منفیاند.
ایشان در ابتدا که خلاصه را ذکر میکند، میگوید: اشیاء «بالنظر الی جبروت شأنه»، مستهلکند. خب، یعنی آن وقتی که نیامدند، «بالنظر الی ذاته» مستهلک و هلاک هستند، آن وقتی هم که آمدند، باز هم «بالنظر الی ذاته» مستهلکند. ولو به نظر به خود اشیاء نگاه کنید میبینید موجودند؛ یکی «جوهر» است، یکی «عرض» است، یکی «علت» است، یکی «معلول» است؛ خود این اشیاء را نگاه کنید میبینید موجودند، ولی «بالنظر الی ذاته» نگاه میکنید میبینید مستهلکند. پس چه در وقتی که اینها نیستند، ذات خداوند هست و اینها نیستند، چه در آن وقت، چه در وقتی که میآیند و موجود میشوند، یا به تعبیر دیگر ظاهر میشوند، در هر دو حال منفیاند. در آن وقتی که نبودند و خلق نشدند، منفی بودنشان روشن است؛ در آن وقتی که خلق شدند، منفی بودنشان به این صورت است که «بالنظر الی ذات خدا و جبروت شأن خدا»، مستهلکند. خودشان را نگاه کنید میبینید با هم بالاخره موجودند؛ یکی جوهر، یکی عرض، یکی «متکی»، یکی «متکا»ست؛ خودشان را با هم ملاحظه کنید میبینید با هم ارتباط دارند و هستند؛ با خدا مقایسهشان کنید میبینید همهشان نیستند، همهشان نابودند، همهشان هیچند. خب پس صادق است که «لا مربوب»؛ «لا مربوب» همیشه صادق است.
ببینید در همان کلام مختصری که در ابتدا میآورد، آن چهارچوب استدلال را و جان استدلال را میگوید. میگوید: «بالنظر الی جبروت شأنه» معدومند. آنجایی که معدومند، که واقعاً معدومند؛ آنجایی که خلق شدند و ظاهر شدند، «بالنظر الی جبروت شأنه» معدومند. پس در همه حال معدومند. اگر در همه حال معدومند، «اذ لا مربوب» همیشه صادق است، «اذ لا معلوم» همیشه صادق است، همینطور در جملات بعدی.
این مختصری از استدلال است. بعد وارد تفصیل میشود که تفصیل را حالا بعداً انشاءالله شروع میکنیم، انشاءالله.
«و ذلك» [8] ، « ذلک»، را دقت کنید یعنی چه؛ « ذلک» را برنگردانیم به دلالت جمله اسمیه یا به دلالت واو حالیه یا به دلالت «لای تبرئه»؛ به اینها برنگردانیم. ایشان این مطلب را گفت، توضیح هم نداد. «ذلک» برمیگردد به قبل از اینها. بعد از اینکه ایشان شاهد و مدعا را ذکر کرد، برمیگردد به خود مدعا، استدلال میکند بر مدعا. مدعا چه بود؟ مدعا این بود که این جملات نه در یک مقطعی از ازل صادرند، بلکه «من الازل الی الابد» صادرند. این «اذ لا مربوب» همیشه هست، «اذ لا مألوه» همیشه هست. این احکام ثابتند «ازلا و ابدا»، نه فقط قبل از صدور اشیاء صادق باشند و بعد از صدور اشیاء این جملات را جمع کنیم و کنار بگذاریم؛ بلکه این جملات، قبل از صدور اشیاء هم صادقند، بعد از صدور اشیاء تا ابد صادقند. این را میخواهد بگوید: «و ذلک»، یعنی اینکه این جملات تا ابد صادقند، به خاطر اینکه اشیاء نسبت به جبروت شأن خداوند و ملکوت عز و سلطان خدا:
«انما هي على الهلاك الذاتي و البطلان الحقيقي» به نظر الی ذات خدا، همهشان هالکند. حالا به نظر به خودشان موجودند و دارند با هم زندگی میکنند؛ یکی میشود متکی که عرض است، یکی میشود متکا که جوهر است؛ اینها همه درست، اما «بالنظر الی جبروت شأنه» همه هالکند.
«و ليس في الوجود» در کل عالم وجود که نگاه کنید، «ليس الا نوره» فقط نور خدا موجود است. «و لا شيء في الشهود يقابل ظهوره» در عالم شهود چیزی نیست که بخواهد در مقابل ظهور نور خدا بایستد. بنابراین وقتی هم که اینها ظاهر شدند، باز هم « نفی جنس» صدق میکند.
تا اینجا ایشان خلاصهوار گفت، خلاصه استدلال را. از «فان للربوبية و الالوهية و نظائرهما جهتين» میخواهد وارد تفصیل بشود، میخواهد استدلال را تفصیلی مطرح کند. اینطور ایشان میگوید: ربوبیت، الوهیت، عالمی، خالقیت، سامع بودن -همینها که در روایت آمده و امثال اینها – اینها گاهی حقیقتشان ملحوظ است، گاهی صورتشان. مثلا «ربوبیت» ، ربوبیت حقیقتش را توجه کنید. حقیقت ربوبیت از آنِ خداست. در این مرتبه ربوبیت، که حقیقت ربوبیت است، هیچ یک از موجودات، موجود نیستند. در آن مرتبه هیچ خبری نیست و فقط همان ربوبیت است. بیایید مراتب پایین، این ربوبیت صورت دارد، مظهر دارد. ماها مظاهر این ربوبیت هستیم. خلائق مظاهر ربوبیتند یعنی با توجه خلائق، رب بودن خداوند ظاهر میشود. اینها صورت برای آن ربوبیت هستند. ظاهر آن ربوبیت یا مظهر آن ربوبیت است. پس یک حقیقت و معنا دارد، یک صورت و مظهر دارد که صورت و مظهرش ماها هستیم. یعنی «کل خلائق». خب حالا ما باید ثابت کنیم که ما خلائق، هم در آن وقتی که معنا و صورت ربوبیت حاصل است معدومیم و هم در وقتی که صورت ربوبیت که خود ما هستیم، موجودیم باز هم معدومیم. این را باید اثبات کنیم، مدعای ایشان اینجوری شروع میشود.
ایشان میگوید آنجا که مرتبه ربوبیت است، مرتبه الهیت است، مرتبه عالمیت و خالقیت است، مرتبه سامعیت است، در آن مرتبه «مربوب» وجود ندارد ، «مخلوق» وجود ندارد، «مألوه» وجود ندارد، «معلوم» وجود ندارد، اینها روشن است. روشن است در مرتبه معنا و حقیقت آنها موجود نیستند. اما در مرتبه صورت. در مرتبه صورت، صورت خود ما هستیم ولی در عین حال ادعا میکنیم که موجود نیستیم. چرا موجود نیستیم؟ چون ما وجودمان را از نور رب گرفتیم به خودمان که نگاه میکنیم، میبینیم که هیچی نیستیم. ما یعنی مائی که ما هستیم نه مایی که امانت الهی یعنی وجود به ما تعلق گرفته. ما یعنی تعین. تعین من با وجود منبسطی که ظل خداست منور شده و ظهور پیدا کرده. این اگر از نور اله قطع نظر کنی، قطع نظر از وجود منبسط کنی، این تعین چی هست؟ تعین هیچی نیست. پس ما به اعتبار اینکه ما هستیم یعنی همان تعین، تعین شخصی، این هیچ است. پی صدق میکند که «لا مربوب». یعنی نفی بر ما وارد میشود. آن وجود ما که وجه الله است، هست. خودِ خدا هم هست. از این دوتا که بگذریم چی هست؟ همین الان که هممون ظاهر هستیم از این دوتا که بگذریم چی هست؟ یکی خدا هست یکی هم ظل خدا که وجود منبسط است. بقیه دیگه چی هستند؟ بقیه آویزان به این ظل منبسط هستند. خود این آویزانها را که نگاه کنی هیچی نیستند. تعینها هیچی نیست با وجود منبسط، ظهور پیدا میکند. وجود منبسط هم که از آن خدا است. هیچ، پیش ما امانت است. خودِ ماها را که نگاه کنی، ما چی هستیم؟ ما تعینی هستیم که با نور خدا وجود گرفتیم. با ظل الله وجود گرفتیم و موجود نیستیم، هیچیم. پس وقتی هیچ باشیم «لا» بر سر ما وارد میشود. بنابراین آن جاهایی هم که صورت ظاهر شده به توسط نور اله ظاهر شده. چون به توسط نور اله ظاهر شده، خودش ظهوری ندارد. خودش منفی و منتفی است. پس توجه کردید چه در مرتبهای که معنا و حقیقت برای «الاهیت» و «ربوبیت» حاصل است چه در مرتبهای که صورت و مظاهر «الاهیت» و «ربوبیت» حاصل است، در هر دو مورد، در هر دو مقطع، ماها که خلائق هستیم منتفی به نفی جنس هستیم.
پرسش: وجود منبسط مربوب نیست؟ مألوه نیست؟ معلوم نیست؟ مخلوق نیست؟
پاسخ: بله، این هم سؤال خوبی است. که من با این بیانی که کردم، روشن شد که «تعینات» معدومند؛ ولی شما سؤال میکنید خود «وجود منبسط»، آن هم مربوب است، مألوه است، معلوم است، مخلوق است، مسموع است؟ خود وجود منبسط اینها هست؛ نفی را چرا بر اینها... بر وجود منبسط وارد نمیکنید؟ نفی را چرا بر وجود منبسط وارد نمیکنید؟ حالا بر این تعینات وارد کردید بهجا، درست است، تعینات معدومند و «لای نفی جنس»، استحقاق لای نفی جنس را دارند؛ اما آیا وجود منبسط هم مألوه و مربوب و معلوم هست یا نیست؟ هست دیگر، بالاخره هست. این را چطوری لای نفی جنس برایش وارد میکنید؟
اگر این را مقایسه کنید با - یعنی وجود منبسط را مقایسه کنید با نور الهی - همانطور که گفتند، این «سایه» است، نور نیست. در واقع، ولو این منفی نیست، ولی «نوریتش» را گفتند منفی است؛ «بالقیاس الی الله» میشود منفی. ولو خودش را ملاحظه کنید بالاخره نور است، یا بگویید این «ظل» است؛ تازه ظلّی است که میتواند تمام این تعینات را روشن کند. خودش تا این حد، باقی هم میماند؛ بعد از اینکه همه تعینات با «حشر» پاک شدند و از بین رفتند، این «وجهالله» باقی میماند. وجود منبسط، وجهالله است دیگر، باقی میماند؛ ولی همین هم «بالقیاس الی نور الله»، لای نفی جنس برایش وارد میشود؛ «بالقیاس».
پس این وجود منبسط هم از این جهت ملحق میشود به تعینات؛ ولو از جهتی اینکه بالاخره ظل است و تعینات «ظلمتند»، فرق دارد با تعینات. آن وجود منبسط ظل است، تعینات ظلمتند؛ ظل با ظلمت فرق دارد، پس وجود منبسط هم با تعینات فرق دارد. ولی از این جهت، از این جهت که همانطور که تعینات نسبت به خداوند هیچند، این وجود منبسط هم نسبت به خداوند هیچ است. نسبت به خدا نگاه کنید، هیچ است؛ ولو اینکه عرض کردم خودش را نگاه کنید، هست. تعینات به توسط این هستند، این وجود منبسط؛ وجود منبسط هم چون «فیض الهی» است، هست. ولی خودشان را نگاه کنید، قطع نظر کنید از اله، خود را نگاه کنید میبینید نیستند؛ چه تعینات، چه وجود منبسط؛ اگر قطع نظر کنید از اله یا مقایسهشان کنید با اله.
« فللرّبوبية و الألوهيّة و نظائرهما جهتان» ربوبیت، اولوهیت و نظایرشان، نظائر چند تا را امام در جملات ذکر کرد. -عالمیت، خالقیت، سامعیت، اینها نظائرند - اینها دو جهت دارند: یک جهت «معنا و حقیقت» است، که در این معنا و حقیقت، ما دخالتی نداریم، ما خلائق دخالتی نداریم؛ یکی هم «صورت و ظاهر» است که خود ما هستیم. خود ما صورت و ظاهر این الوهیت و ربوبیتیم. حالا میخواهیم بگوییم در آنجا که معنا و حقیقت وجود دارد ما نیستیم، اینکه روشن است؛ در آنجایی هم که صورت و ظاهر موجود است، یعنی خود ما، آنجا هم ما نیستیم. چرا؟ چون به لحاظ خودمان مستهلکیم. پس مطلقاً، چه در مقطع حقیقت، چه در مقطع صورت، چه در مقطع معنا، چه در مقطع ظاهر، ما نیستیم؛ ما مستحق لای نفی جنسیم.
بعد آن وقت میفرماید که: «فاذا نظر الى الحقيقة و المعنى» یک حرفش خط میآید پایینتر یا بیشتر، در دوازده خط. میگوید: «و اذا نظر الى الصورة و الظاهر» یکبار نظر میکند به معنا و حقیقت و توضیح میدهد که ما نیستیم، که روشن هم هست دیگر، توضیح هم خیلی نمیخواهد، میگوید: «فلا مربوب»، و «لا معلوم»، و « لا مألوه» و «لا مخلوق» و «لا مسموع»
یکبار هم توجه به صورت و ظاهر میکند، که صورت و ظاهر خود ما هستیم؛ آنجا هم میگوید باز هم: «لا مربوب»، «لا معلوم»، «لا مخلوق»، «لا مسموع». این مطلب را جدا کرد، جدا میکند؛ یکبار در مقطعی که معنا و حقیقت حاصل است بحث میکند، یکبار هم در مقطعی که صورت و ظاهر آشکار شده بحث میکند. در هر دو جا ثابت میکند که لا معلوم و لا مربوب و لا معلوم تا آخر. و مدعایش هم همین بود دیگر، مدعایش این بود که «ازلاً و ابداً» این نفی، نفی جنس صادق است. با این بیانی که انشاءالله در جلسات آینده باید خوانده بشود، روشن میشود که این نفی جنس دائماً صادق است، ازلاً و ابداً؛ که من مختصرش را گفتم، مفصلش انشاءالله جلسه بعد.
پس توجه فرمودید؟ چه در مرتبهای که معنا و حقیقت برای ربوبیت و الهیت حاصل است، چه در مرتبهای که صورت و مظاهر ربوبیت و الهیت حاصل است، در هر دو مورد، در هر دو مقطع، ما که خلائقیم، منتفی به نفی جنسیم.
دنباله بحث جلد اول «شرح توحید» صدوق، صفحه ۱۶۶، سطر سوم، که این تکه باید اضافه بشود:
«بالنظر الى جبروت شانه و ملكوت عزه و سلطانه انما هي على الهلاك الذاتي و البطلان الحقيقي» [9]
چهار کلمه یا کلمه تقریباً، اینجا هست که من این چهار تا را باید توضیح بدهم: یکی جبروت، یکی ملکوت، یکی هلاک ذاتی، یکی هم بطلان حقیقی.
«جبروت» صیغه مبالغه است به معنای قدرت، عظمت، کبریا.
«ملکوت» هم همینطور؛ به معنای عزت، بزرگواری، تسلط، دارایی، تصرف، پادشاهی که خاص خداست. اینجا معانی لغوی است اراده شده که من عرض کردم. و الا ما «عالم جبروت» داریم که «عالم عقل» است؛ «عالم ملکوت» داریم که «ملکوت اعلی» داریم، «ملکوت اسفل» داریم؛ ملکوت اعلی «عالم نفس» است و ملکوت اسفل «عالم مثال» است. آن معنای اصطلاحی در اینجا مراد نیست؛ جبروت به معنای عالم عقل، ملکوت به معنای عالم نفس، اینجا مراد نیست، اینجا همین معنای لغوی مراد است.
اما «هلاک ذاتی»: هلاک ذاتی یعنی هر موجودی را نگاه کنید به لحاظ ذاتش، نه به لحاظ وجودی که ذات را منور کرده و ظاهر ساخته؛ هر موجودی به لحاظ ذاتش هالک است غیر خداوند. همه موجودات به لحاظ ذاتشان هالکند. به این هلاک میگوییم «هلاک ذاتی»؛ یعنی هلاکی که منسوب به ذات است، نه منسوب به وجودی که وجهالله است و به این ذات اعطا شده است. آن وجود هالک نیست، آن وجود بعد از حشر هم باقی میماند. این تعینات که ذات ما را تشکیل میدهند، اینها هالکند و ما از این هلاکتشان تعبیر میکنیم به هلاک ذاتی.
«بطلان حقیقی» هم معنایش این است که حقیقتاً ما باطلیم؛ اگرچه صورتاً ظاهریم، اگرچه صورتاً موجودیم و به دید عرف یا دید فلسفه «وجود امکانی» داریم، ولی حقیقتاً، یعنی در حقیقت نگاه کنید میبینید ما باطلیم. این میشود «بطلان حقیقی»؛ یعنی بطلانی که صدقش بر ما «بالحقیقه» است. اگر به ما میگویند موجود، این وجود را به ما نسبت میدهند، «نسبت مجازی» است؛ اما اگر بطلان را به ما نسبت بدهند، بطلان حقیقی است. پس ما هلاک ذاتی داریم، بطلان حقیقی داریم.
این چهار کلمه باید توضیح داده میشد که من مختصر عرض کردم.