80/09/15
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 164)/باب اول در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب اول در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 164)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
«مخبرةٌ بتوقيتها أن لا وقت لموقّتها» [1] [2]
فرمودند که همهی موجودات دارای اجلند، چه صُوَر مادیه و چه مواد و چه هم امور عالیه. تنها موجودی که اجلی برایش نیست خداست؛ چون او اجل برای همهی موجودات قرار داده است، و اجل، مخلوق اوست، نمیتواند وصف او قرار بگیرد.
برای بیان این مطلب که صورت اجلی دارد، گفتند که هم در دنیا اجل دارد، هم در آخرت اجل دارد.
هم صورت در دنیا مدت محدودی با ماده هست، بعد یا از بین میرود و جایش را به صورت دیگری میسپارد، و یا اینکه مخفی میشود، در تحتِ صورت کاملتری مخفی میشود و خودش حکمش را و امارتش را از دست میدهد.
در حرکات کون و فسادی گفتیم که صورت از بین میرود و جانشین پیدا میکند؛ ولی در حرکات استکمالی گفتیم که صورت مخفی میشود. علیایحال بالاخره صورت، مدتی هست و بعد حالا یا زائل میشود یا مخفی میشود؛ در واقع مدتش و مهلتش سر میرسد.
در آخرت هم همین وضع حاصل است، که برای انسانها یا برای هر موجودی که هست، کمالی در آخرت اتفاق میافتد؛ و این کمال بهخاطر توسع در عطایی است که خدا دارد، که با این توسع در اعطاء، اکتفا به دنیا نکرده است؛ یعنی عطاء را در آخرت هم ادامه داده است، بهطوریکه موجود از مقامی به مقام بالاتر صعود کند.
از اینجا یک مطلبی استفاده میشود که جوابِ بعضی از سؤالها میتواند قرار بگیرد. بسیار این سؤال مطرح میشود در بین مردم، که اگر آخرت یک زندگیِ یکنواخت است، آیا خستگی در آنجا وجود ندارد؟ ما در دنیا از زندگی یکنواخت خسته میشویم؛ آیا در آخرت هم هر چقدر زندگی مرفه باشد، اگر یکنواخت باشد آدم را خسته نمیکند؟
جوابی که ما میدهیم این است که بالاخره علاقهی انسان دست خداست؛ خدا به همان یکنواخت هم انسان را علاقهمند میکند، همانطور که در دنیا به گوناگونش علاقهمند کرده است. دست اوست، هر کاری بخواهد میکند. ممکن است بشر دل ببندد به همان حالت یکنواختی که دارد، و دلش بخواهد که این ابد ادامه پیدا کند بر اثر آن حالی که خدا به او داده است، بر اثر آن علاقهای که خدا به او داده است.
خب، اگر این حرف ایشان تمام بشود - که خب ظاهراً این است که بالاخره انسان در آنجا هم دارای تکامل است - این سؤال خود به خود جواب داده میشود؛ دیگر انسان در آنجا زندگیِ یکنواخت ندارد، مگر خودش زندگیِ یکنواخت را انتخاب کند و تن به کمال ندهد، که بعید است آنجا انسانی باشد که تن به کمال ندهد. آنجا دیگر انسان در غفلت دنیایی فرو نرفته است که از کمالش صرفنظر بکند یا حتی غافل بماند. آنجا وقتی متوجه است که کمالی برایش هست و میتواند به آن کمال برسد، اقدام میکند، کوتاه نمیآید. در دنیاست که وقتی سرگرم چیزهای دیگر میشود، از کمالات واقعیاش غافل میشود، یا حتی گاهی صرفنظر میکند؛ اما در آخرت اینچنین نیست. بنابراین همهی انسانها در آخرت به سمت کمال دارند سیر میکنند، و زندگی یکنواخت برای هیچکس نیست.
بعد، در اینجا مسألهی دیگری هم پیش میآید که اگر صُوَر عوض میشوند و انسان رو به کمال میرود، آیا برای بهشتیها این وضع اتفاق میافتد، یا برای جهنمیها هم هست؟ آنها هم بالاخره از صورتی به صورت دیگر منتقل میشوند؟
در جلسه گذشته عرض شد که این حکم و قانونی که در آخرت حاکم است، اختصاص به شخص دون شخص ندارد؛ همهی انسانها همین مسأله را دارند، همه به کمال میرسند. منتها کمال هر شخصی مناسب خود اوست. بهشتی ترقی میکند، و جهنمی از آلودگیها پاک میشود؛ هر دویش یک نوع کمال است.
جهنمی تا وقتی که از آلودگی پاک نشود، نمیتواند به سیر صعودی وارد بشود؛ به این جهت در جهنم او را از آلودگیها بر اثر عذاب پاک میکنند. بعد از اینکه کاملاً پاک شد و قابل شد که ترقی بکند، او را به سمت بهشت میفرستند و آنجا ترقی صعودی برایش قائل میشوند و ترقی صعودی انجام میدهد.
بعد سؤال شد که بعضی از انسانها در جهنم مخلد میمانند، اینها چرا این حکم دربارهشان پیاده نمیشود؟
جوابی که باید به این مسأله داده بشود، اگرچه خارج از بحث ماست، ولی بالاخره سؤالی است که در اینجا جای مطرح شدنش هست؛ ولی بالاخره در جواب ما وارد بحث معاد یک مقدار میشویم. منافاتی ندارد با اینکه مطلب چیز دیگری است و ما همین را بیان کنیم؛ بالاخره سؤالی است و باید جواب داده بشود.
گفته میشود که انسان بر اثر دو چیز مستحق جهنم میشود: یکی عقائد فاسده، و یکی هم ملکات رذیله.
عقائد فاسده از قوهی نظریِ او حاصل میشوند، و او در قوهی نظر گرفتار خطا میشود؛ حالا یا خطای عنادی یا خطای غیر عنادی، گرفتار جهل مرکب میشود. جهل مرکب مهم است؛ جهل بسیط به نظر فلاسفه مهم نیست. جهل بسیط اگرچه عذاب دارد، ولی عذابش دائم نیست، شاید هم مشمول رحمت خدا بشود و اصلاً عذابی نیاید؛ جهل مرکب مشکل دارد.
خب کسی که گرفتار جهل مرکب میشود، یا جهلش عمدی و عنادی است، یا نه، گرفتار شده است؛ این در قوهی نظر است.
در قوهی عمل، انسان وقتی اعمالی را انجام بدهد، به آن عمل انس پیدا میکند، و وقتی که تکرار بکند، انسش شدید میشود، و بعداً این عمل در او رسوخ میکند، حالت ملکهای برایش به وجود میآید، که ملکه، حاصلِ آن تکرار عمل است.
پس در بعد عمل، انسان گرفتار ملکهی رذیله میشود، ملکات رذیله میشود؛ در بعد نظر، گرفتار عقائد فاسده میشود. این دو تا منشأ عذابند در آخرت، و غیر از این دو تا ما منشأ عذاب نداریم.
ملکات رذیله، مُسانخ نفس انسانی نیستند؛ چون نفس انسانی از عالم ملکوت است و از عالم حُسن نازل شده است. ملکات رذیله مسانخ او نیستند. اگر به این ملکات مددی نرسد، زائل میشوند. در دنیا هم همینطور است؛ در دنیا هم اگر به این ملکات مدد نرسد، کم کم زائل میشوند. البته وقتی ملکات خیلی راسخ باشد دیرتر زائل میشوند، کمتر رسوخ کرده باشد زودتر زائل میشوند. ما خودمان میدانیم که عملی را که مثلاً عادت هم داریم و انجام میدهیم، حالا چه عمل خوب چه عمل بد، اگر تکرارش نکنیم، آن روحیهی عادتی که داشتیم از ما گرفته میشود و دیگر اصلاً آن را فراموش هم میکنیم. در آخرت هم همینطور است، منتها در آخرت چون دار خاصی هست، خود به خود این ملکه پاک نمیشود؛ باید آن را پاک بکنند، لذا عذاب را بر آن وارد میکنند. عذاب که وارد میشود، این ملکه را پاک میکند، دیر یا زود.
پس ملکات رذیلهای اگر انسان داشته باشد، ولی عقیدهاش صحیح باشد، این انسان اهل نجات است؛ بهخاطر اینکه این ملکه، همانطور که عرض کردم، ملکهی رذیله از سنخ نفس نیست، مناسب نفس نیست، مدد به آن نمیرسد پاک میشود. و وقتی که عذاب هم بر آن وارد میشود، و مدد هم از خارج نمیرسد، چون دار، دارِ سیئه دیگر نیست که انسان هی کار را تکرار بکند و این ملکه در او تثبیت بشود؛ ولو جهنم هم باشد، جهنم هم دارِ حُسن است، آنجا دار سیئه نیست، کسی نمیتواند مخالفت کند با خدا، لذا مددی به آن ملکات رذیله نمیرسد، و عذاب هم از طرفی شروع میکند به پاک کردن، این ملکه پاک میشود؛ وقتی هم پاک شد، شخص دیگر گرفتاریای ندارد که بخواهد بماند، او را بیرون میکنند، او را میفرستند به بهشت که در آنجا سیر تکاملیاش را شروع کند.
البته ملکات هم عرض کردم، ملکات بستگی دارد به اینکه چه اندازه قوت داشته باشند و چه اندازه کثرت داشته باشند؛ اگر قوی باشند و کثیر باشند، مکث انسان در جهنم بیشتر است، اگر ضعیف باشند و قلیل باشند، مکث انسان کمتر است. خلاصه به مناسبتِ این ملکه، کمّاً و کیفاً، عذاب تفاوت پیدا میکند، کمّاً و کیفاً. روشن است این مطلب.
اما در اعتقادات: در اعتقادات، اشخاصی که عناد نداشتند و به اعتقاد فاسد افتادند - مثلاً آدمی بوده که حالیش نبوده، مستضعف بوده، از یک پدر و مادری به دنیا آمده، اصلاً متوجه هم نشده که دین دیگری هست، یا اگر هم متوجه شده باشد، خیلی نتوانسته به آن ادیان دسترسی پیدا بکند و بپذیرد، بالاخره یک جوری هست که حالا میشود معذورش کرد - این در عقاید و نظریاتش بالاخره مشکل دارد. اما چون عناد نداشته، این هم اهلِ نجات است. حالا یا از ابتدا خدا او را میبخشد - دیگر ما در موردش توضیحی نداریم - یا از ابتدا خدا میبخشد، یا بعد از مدتی مجازات بخشیده میشود؛ علیایحال این هم قابل بخشش است.
چون به قول اینها، نظری که برای او حاصل شده است نظر تقلیدی است؛ نظر تقلیدی، قابل زوال است بهخاطر تقلیدی بودنش. چون تقلید، شک برمیدارد؛ اگر کسی از کسی تقلید بکند، شما میتوانید در تقلیدش رخنه کنید و ایجاد شک کنید؛ بنابراین تقلید، امر راسخی نیست، با عذاب میشود آن را زائل کرد. پس اعتقادات تقلیدی، اعتقاداتی نیستند که انسان را در جهنم مخلد کنند.
میماند اعتقادات فاسدهی یقینی که روی عناد آمده است؛ حالا یا روی عناد آمده است، یا روی استدلالهای فاسد آمده است که طرف یقین کرده است. این را میفرمایند که انسان مخلد میشود.
علتش هم این است که اصلاً نفس انسان از عالم ملکوت است، یعنی از عالم عقل است. عقل یعنی تعقل کردن؛ پس ذاتیِ نفس تعقل کردن است، یعنی ذاتیِ نفس نظر داشتن است، یعنی ذاتیِ نفس صُوَر علمیه است. صُوَر علمیه از ذاتیات نفس است؛ یا با ذات متحد است، یا از لوازم است، یعنی از سنخ نفس است. بنابراین وقتی چسبید، دیگر نفس را رها نمیکند. چون مثل ملکه نیست که از سنخ نفس نباشد؛ ملکه از اعمال خارجی حاصل میشود، اعمال خارجی ذاتیِ نفس نیستند، اگرچه از نفس صادر میشوند؛ و بالاخره ملکهای را هم بر نفس عارض میکنند، نه عارض لازم، عارضی که میتواند از بین برود. خب، این باعث میشود که عذابشان از بین برود، تمام بشود. ولی صُوَر علمیه از لوازم نفسند، نفس را رها نمیکنند. اگر تقلیدی بیایند، از باب اینکه تقلیدیاند و تقلید خودش رسوخ نمیآورد، قابل زوال است؛ اما اگر تقلیدی نیایند، با عناد بیایند، با استدلال بیایند، هرگز نفس را رها نمیکنند. عامل عذابِ انسان، آن لازمِ نفسش است. این لازم، هرگز نفس را رها نمیکند تا ابد، پس عذاب هم از او برداشته نمیشود تا ابد.
خلود، منحصر است به عقائد فاسدهی عنادیه. عقائد فاسدهی عنادیه هم همانطور که بیان کردیم، یا لازم ذاتند، یا بنا بر قول صدرا متحد با ذاتند، بنا بر اتحاد عاقل و معقول؛ اگر متحد با ذات باشند که اصلاً خیلی بدتر هم هست. حالا چه نفس، این لازم را داشته باشد، چه آن متحد را داشته باشد، این متحد را رها نمیکند، لذا عذاب از او گرفته نمیشود.
پرسش: در مورد عناد و جهل مرکب فرمودید...
پاسخ: این را هنوز عرض نکردم، تتمهاش را خواهم گفت.
در مورد عناد، همین فرق بین عناد و آنکه انسان با استدلال وارد شده باشد. در مورد عناد و استدلال، که فرق گذاشته نشده است که اگر شخص معاند باشد گرفتار عذاب دائم است، اگر شخص بر اثر استدلال انحراف پیدا کرده باشد و عقیدهی فاسدی را بر خودش تحمیل کرده باشد، آن هم گرفتار عذاب دائم است، در اینباره سؤال میشود که فرق بینهما هست؟ چرا شما بین اینها فرق نمیگذارید؟ آن که عناداً مرتکب این عقیده میشود جا دارد که عذاب بشود؛ آن کسی که بالاخره استدلال او را به این سمت کشانده چرا عذاب بشود؟ بر فرض هم عذاب بشود، به اندازهی کسانی که جاهل بسیطند عذاب بشود، یا به اندازهی مستضعفینی که یک مقدار مقصرند عذاب بشود، چرا عذاب دائم؟
جوابی که داده میشود این است که: انسانی که به اشتباه افتاده، خالی از عناد نیست؛ چون حق در جهان روشن است، ابهامی ندارد. اگر میبینید روشن نمیشود برای بعضیها، بدانید یک خللی در نفسش، در بعضی تربیتهایش هست، و این خلل هم خللهای عمدی است. یعنی اگر انسانی بدون تحمیلِ تعصبات خارجی وارد استدلال بشود، خدا بخل ندارد، حق را روشن میکند؛ حق، مخفی نیست، خودِ ما هستیم که مخفی میکنیم. بنابراین اگر کسی به حق نرسید، علی الظاهر ما فکر میکنیم این آدم معاند نیست، فی الباطن یک عنادی، یکجا بالاخره گیر هست، یکجایی نفسش خلل دارد، که گیر میکند. و لذا اگر نفس رام باشد، نفس رامی باشد، نفس مطیعی باشد، به او مطلب حق القا بشود، غیرممکن است نپذیرد. ما نمونههای فراوان دیدیم.
کسی نقل میکرد که دو تا انسان بودند، هر دو از اهل سنت هم بودند؛ یکی کتاب المراجعات دستش میرسد، شروع میکند مطالعه، و درجا میپذیرد، مستبصر میشود و دین شیعه را انتخاب میکند. به رفیقش میگوید که بعضی از کتب شیعه را مطالعه کن، میگوید نمیکنم، میگوید مطالعه نمیکنم. میگوید که: اگر هیچکدام را مطالعه نمیکنی، این را مطالعه کن؛ میگوید این را هم مطالعه نمیکنم! بالاخره بر اثر آن تماسِ قبلی که با هم داشتند و دوستی و رفاقت، این آقا غالب میشود و ناچارش میکند که یک دفعه بنشین در اتاق این را مطالعه کن، تنها هم باش، کسی با تو حرف نزند. میرود در اتاق مینشیند و مطالعه میکند و بعد از مدتی که حالا مفصل است، یک قسمتی از آن کتاب را به او میدهد مطالعه کند، و بعد میآید بیرون. وقتی میآید بیرون، میگوید چه شد؟ میگوید که ببین، به مطالب و محتوا کار ندارم؛ اگر خودِ خدا هم بگوید حق این طرف است، من قبول نمیکنم!
خب، این پیداست عناد دارد؛ یعنی اصلاً نمینشیند در دلش. نه حالا بگویید متکلفانه این را راه نمیدهد، اصلاً در دلش نمینشیند؛ حالا چرا؟ نمیدانیم. چرا؟ نمیدانیم، که میرود در مسألهی جبر و تفویض، یا میرود در جای دیگری که شاید ما اگر وارد آنجا بشویم غرق بشویم. علیایحال ما نمیدانیم، ولی بالاخره این عناد در آن هست، نمیشود خالی از عناد باشد. انسانِ صاف، اگر حق به او القا بشود قبول میکند؛ یا تکبر مانعش میشود، یا اینکه رودربایستی از بعضی از اطرافیان باعث میشود، بالاخره یک عاملی باعث میشود، عامل عمدی، عامل عمدی که میتوانسته کنارش بگذارد و نگذاشته است.
حالا اگر هم واقعاً کسی تمام تلاش خودش را کرده باشد، و به اشتباه و به جهل مرکب بر اثر استدلالی گرفتار شده باشد، و هیچ عنادی هم در باطنش نباشد، این را باید جزء مستضعفین حساب کرد. این اشکالی ندارد؛ نرسیده، به ذهنش نرسیده است. مستضعف لازم نیست بیسواد باشد، ممکن است یک آدم باسوادی هم مستضعف باشد؛ هر چه تلاش کرده بیش از این فکرش نرسیده و نفهمیده است. یعنی خدا بیش از این در ذهن او توانایی نگذاشته است. این را یکجوری ملحقش میکنند حتی به بُلْه، و میگویند شاید اصلاً حساب هم نداشته باشد، همچین آدمی.
خب، تمام مطالب گفته شد، فقط یک مطلب باقی ماند - البته تمام مطالبی که میخواستم عرض کنم، و الا خیلی مطالب هست که گفته نشده است - فقط یک مطلب باقی ماند، و آن این است که:
شما گفتید که ملکاتی که از ناحیهی عمل میآید، عوارض لازمه برای نفس انسانی نیستند، و بعد از مدتی که مدد به آنها نرسید پاک میشوند. ما سؤال میکنیم چه فرقی بین ملکات حسنه و ملکات سیئه است، که شما ملکات سیئه را میگویید پاک میشوند، ولی ملکات حسنه را میگویید صاحبش را در بهشت مخلد میکنند؟ خب آن ملکهی حسنه هم پاک بشود! ملکهی سیئه هم پاک بشود، هر دو ملکهاند، هر دو اعتقاد نیستند؛ اعتقاد، قبول داریم که چون عرض لازم است پاک نمیشود، ولی ملکه که عرض مفارق است باید پاک بشود، چه فرقی بین سیئه و حسنه میکند؟
جواب این را من اشاره کردم در ضمن حرفهایم:
آخرت، دارِ حُسن است؛ آخرت دار حُسن است، دارِ سوء نیست. ملکهی سیئه از سوء ارتزاق میکرد، و در آخرت سوئی نیست که رزق او قرار بگیرد، مدد به او نمیرسد، کمکم از بین میرود. ولی حسنات، ارتزاق میکردند از نیکیها؛ آخرت، همهاش نیکی است؛ بنابراین به ملکات حسنه دائماً مدد میرسد - حالا مدد به صورت نماز و روزه نیست، به صورت دیگر است - چون مدد میرسد، او هرگز پاک نمیشود، آن ملکهی حسنه همیشه میماند، و به همین جهت صاحبش را در بهشت مخلد میکند.
پس عقیدهی حسنه و ملکهی حسنه، هر دو باعث خلود در بهشت میشوند؛ اما عقیدهی فاسده و ملکهی رذیله، هر دو باعث خلود در جهنم نمیشوند. ملکهی رذیله باعث خلود نمیشود، عقیدهی سیئه باعث خلود میشود، آن هم عرض کردم عقیدهی سیئهای که به آن صورت باشد که با عناد بیاید و جزمی هم باشد، تقلیدی نباشد.
این خلاصهی بحثی است که فلاسفه در باب معاد در نحوهی عذاب و ثواب دارند. حرفی است که به ظاهر بد نیست، حالا باز باید غور بیشتری بشود؛ اگر جایی با روایات ناسازگار باشد، حرف فلاسفه را باید محکوم کنیم، روایات محکوم نمیشوند، حرف فلاسفه باید محکوم بشود؛ ولی ظاهراً اگر ایرادی نداشته باشد، پذیرفتنش اشکال ندارد، همان حرفهای روایات است، اینها دارند استدلالش میکنند.
پرسش: اینکه در روایات آمده است که مردم بهخاطر نیاتشان مخلد میشوند، این نیت با اعتقادات...
پاسخ: نیت و اعتقاد یکی است. نیت یعنی همان اعتقاد درونی؛ حالا گاهی اظهار میشود، گاهی هم اظهار نمیشود. بله. و داریم در روایات که اگر این آدم در دنیا هم میبود، کفرش را تا ابد ادامه میداد. خب، یک نفر ممکن است جواب بدهد که کفرش را تا ابد اگر بود ادامه میداد، حالا که نبوده و ادامه نداده است، پس برای چه باید عذاب بشود؟ جواب، همین است که عرض میکنم. آن کفر این را ولش نمیکند! او در آخرت هم که هست، کافر است؛ در آخرت هم که هست کافر است، باز هم کافر است. وقتی از روی جهنم حالا حضرت رسول صلیاللهعلیهوآلهوسلم یا حضرت امیر، مثل اینکه حضرت رسول است که میفرمایند، میگویند که اگر رد میشوند، مثل ابوجهل و اینها میگویند چرا یک بادی وزید، یک خرده راحت شدیم، از این حالت درآمدیم؟ میگویند که پیامبر دارد عبور میکند. میگوید: بگذارید همان عذاب قبلی برگردد، من نمیخواهم عبور او را ببینم! یعنی همانجا هم کافر است؛ همانجا هم عرضِ لازم رهایش نمیکند. آنجا کفری است که بدتر اثر میکند، چون میفهمد که غلط کرده است. اینجا باز شاید نمیفهمید، ولی آنجا میفهمد؛ اینجا هم میفهمید، ولی خب آنجا بدتر، روشنتر. با وجود این، هنوز کافر است. عرض لازم، رهایش نمیکند؛ عقیدهاش است که رهایش نمیکند. و خب، همانطور که توجه میکنید، توجیه فلاسفه توجیه بدی به نظر نمیرسد.
من عرض میکنم باید غور بیشتری بشود، اگر جایی با روایات مخالفت داشته باشد کنارش میگذاریم؛ تضمین نمیکنم که همهاش موافق باشد، آنجوری که در اذهان ماست این حرفها حرفهای جاافتادهای به نظر میرسد، استدلالِ روایات است خلاصه.
پرسش: این بحثها کجاست؟
پاسخ: این بحثی که عرض کردم، در نمط هشتم اشارات، فصل دوازده یا سیزده؛ کل مطالبی که گفتم از آنجاست. فصل دوازده یا سیزده، فصلش دقیق یادم نیست، کدام فصل بود، نمط هشتم. نمط هشت اشارات، فصل دوازدهم یا سیزدهم.
البته صُوَر متعددی است، بیست و چهار صورت آنجا هست؛ برای انسانها بیست و چهار صورت است. من خلاصه کردم، و آنچه که چکیدهی آن فصل بود عرض کردم؛ خیلی مطالبش را هم نگفتم! آنجاهایی که بُلهی باشد و در قوهی نظر ضعیف باشد یا در قوهی عمل ضعیف باشد یا در هر دو ضعیف باشد و اصلاً حساب ندارد، آنها را چهجوری میبرند به بهشت یا در اعراف نگاه میدارند ، اینها دیگر مطالبش را من نگفتم؛ چون احتیاج به بحثش نداشتیم.
خب، اینها جملات معترضه بود، نه جملهی معترضه، بلکه جملات معترضه بود. حالا برمیگردیم به بحث خودمان.
گفتیم که صُوَر در دنیا و آخرت همهشان مهلت دارند و اجلی دارند، وقتی به آن اجل رسیدند یا از بین میروند یا مخفی میشوند در ضمنِ صورتِ کاملتر.
اما مواد چی؟ مواد هم ایشان میفرماید به لحاظ ذاتشان، ماده به لحاظ ذاتش مهلتی ندارد، اجلی ندارد. تا وقتی این ماده هست، شغلش را به او میدهند، و ماده هم در تمام دورانی که عالم عنصر موجود است، ماده هم موجود است. در آخرت هم بعید نیست، حتماً اگر معاد جسمانی داریم، ماده هم داشته باشیم، منتها مادهی آخرت مناسب آخرت است؛ ممکن است مادهی عنصری دنیا نباشد، حتماً هم مادهی عنصری دنیا نیست. حتما که میگوییم یعنی از نظر فلسفه است، ولی ماده هست، لذا آنجا هم ما جسم داریم؛ منتها جسمِ مناسبِ آن عالم، مادهی مناسبِ آن عالم.
بعد این مطلب را داشتم توضیح میدادم که موادِ قابلِ صُوَر، متعددند. ما یک ماده نداریم در دنیا، بلکه ده تا ماده و ده تا هیولا در دنیا هست - حالا آخرت هم که ما خبر نداریم، ولی در دنیا ده تا ماده هست - نُه تا هیولا داریم برای نُه تا فلک، و یک هیولای مشترک داریم برای کل عناصر، چه عناصر بسیطه، چه عناصر مرکبه. یعنی صورتِ فلک، صورتِ هر فلکی صورتِ خاص است، هیولای هر فلکی هم هیولای خاص است؛ یعنی هر فلکی هیولا و صورت مخصوص به خودش را دارد. اشتراکی در هیولا برای افلاک نیست، اشتراکی در صُوَر هم برای افلاک نیست.
اما وقتی برسیم به عالم عنصر، صُوَرشان اشتراک ندارند؛ صورت آب با صورت هوا یکی نیست، اختلاف دارد؛ ولی هیولایش اشتراک دارد. هیولا اشتراک دارد، و علت اشتراکش، شاهد بر اشتراکش این است که میبینید، شاهد بر اشتراک این است که میبینید هیولایی که تا حالا صورت مائی داشت، صورت مائی را از دست داد، صورت هوایی را گرفت. تبدلِ صورت روی هیولا نشان میدهد که این هیولا با هر دو صورت سازگار است، هم صورت آبی، هم صورت هوایی. از اینجا میفهمیم که هیولا مشترک است. البته این را بیشتر از این هم ادامه میدهند، منتها من به همین دو تا اکتفا میکنم که آب هم تبدیل به آتش میشود با همان هیولا. پس معلوم میشود که آتش و آب هم هیولایشان مشترک است. حالا چهطور آبی که تبدیل به آتش میشود؟ شاید آبهای گوگرددار باشد، و شاید هم آب معمولی باشد. البته ابنسینا میگوید که من خودم آبی را دیدم که تبدیل به آتش شد.
پرسش: همین الان هم هست دیگر؛ آب را اگر با اکسیژن و هیدروژن تجزیه کنید، هیدروژن را...
پاسخ: هیدروژن بله، در هر صورت میگویند میشود دیگر؛ هیدروژن و اکسیژن، بهخصوص اکسیژن که اصلاً فضای آتش باید با اکسیژن پر شده باشد، و الا آتش خاموش میشود.
خب همهی اینها نشان میدهد که هیولای عالم عنصر مشترک است؛ لذا این صورتها قابلند که روی آن هیولا تبدیل بشوند.
پس توجه کردید که مواد، مواد هم متعددند. خودِ مواد عوض نمیشوند؛ خودِ ماده عوض نمیشود، پس ظاهراً مهلت ندارد، مهلتی برایش نیست. اما این ماده از جهت اینکه صورت را قبول میکند و صورت عوض میشود، از این جهت خودِ ماده هم عوض میشود، چون ماده شأنی جز قبول کردن ندارد. پس ذاتش را اگر ملاحظه کنید، با آن شأنِ قبول کردنش فرقی نمیکند؛ لذا اگر در آن شأنِ قبول کردن مهلت برایش باشد، در ذاتش هم ما به یک صورتی مهلت را اجرا میکنیم. اگرچه اگر خودش تنها بود، اصلاً قبول هم نبود، خودش به تنهایی مهلتی نداشت؛ ولی خودش به تنهایی که وجود ندارد. آن مادهای که هست، مادهی قابله است که صورتی را قبول میکند.
پس نمیشود به ذاتِ هیولا توجه کنیم با قطع نظر از قبولش؛ بله، اگر به ذاتش توجه کنید مهلت ندارد، ولی به ذاتش با توجه به قبولش توجه بکنید، میبینید که مهلت دارد. چرا؟ چون این ارتباطی که الان بین این صورت و ماده برقرار شده است، این ارتباط پاینده نیست، یک زمانی زائل میشود؛ آن وقتی که زائل شد، مهلتِ ارتباط تمام شده است. و چون هیولا شأنش ارتباط است، پس میشود گفت مهلتِ هیولا تمام شده است، همانطوری که مهلتِ صُوَر تمام شده است. پس هیولا هم دارای اجل است، همانطور که صُوَر دارای اجلند. بنابراین در کل عالم عنصر، ما هر چه داریم دارای اجل است، چه مادهاش، چه صورتش.
اما در اشیاء عالیه، در امور عالیه؛ امور عالیه به دو قسم تقسیم میشوند: یکی فواعل، یکی قوابل. البته خود قوابل هم که میگوییم، خودشان فواعلند، منتها نسبت به آن بالاها قوابلند؛ مثلاً نفوس فلکی را ما میگوییم فواعل، نسبت به عقول قوابلند، ولی نسبت به موجودات عنصری فواعلند، تأثیرگذارند در عالم ماده. پس در همان بالا هم، امور عالیه هم قوابل داریم و فواعل داریم. ایشان میفرماید هر دویشان، هر دویشان دارای کمالند. خب، امور امور عالیه که عبارت از عقولند، عبادت میکنند خدا را؛ با این عبادت کاملتر میشوند. این کمال یعنی صورتی را که داشتند، در ضمنِ یک صورت کاملتر مخفی کردند؛ دوباره آن صورت کامل را در ضمن یک صورت اکمل مخفی کردند. پس عقول، قابلِ کامل شدن هستند.
افلاک از جهت جوهر نقصی ندارند، لذا حرکت جوهری برایشان نیست. از نظر کیف و کم و أین هم نقصی ندارند، لذا حرکت کمی و کیفی و أینی هم برایشان نیست. این چهار تا حرکت که در عالم ماده موجود است، در آنها نیست. فقط از جهت وضع، قابل هستند که وضعشان را تغییر بدهند و از طریق تغییر وضع به کمال برسند، لذا برای آنها حرکت وضعی هست.
آنوقت تغییرِ وضعی را هم اینطوری توجیه میکنند که نفس فلکی کمالاتِ عقلی را که فاعلِ او به حساب میآید ملاحظه میکند و اشتیاق به آن کمالات پیدا میکند؛ برای تشبه به آن کمالات، بدنهی خودش را به حرکت وضعی متحرک میکند، و این تشبه برایش پیدا میشود. تشبه به کمال، نوعی کمال است، که او این تشبه را نداشت، بر اثر حرکت کسب کرد.
البته همانطور که در جلسه گذشته عرض کردم، این نفوس فلکی مستکفیاند؛ یعنی خودشان در ذاتشان چیزی نهاده شده است که میتوانند بر اثر آن ودیعهای که در آنها گذاشته شده است به کمالاتشان دست پیدا کنند، مثل موجودات ناقصی نیستند که کسی باید آنها را از بیرون به سمت کمال هُل بدهد؛ بلکه آنها خودشان در درون خودشان، خلاصه خودکفا هستند بر اثر آن چیزی که خدا در آنها گذاشته است. ولی اینطور نیست که کامل نشوند؛ کامل میشوند، با حرکت وضعیشان کامل میشوند.
کامل شدن در هر موجودی برابر است با اینکه صورت قبلی را که صورت ناقصتر است نسبت به این صورت فعلی، مخفی کرده باشد. مخفی کرده باشد یعنی مدتش سر رسیده باشد؛ تا حالا این صورت ظاهر بوده است، حالا این صورت باطن میشود، صورت کاملتری ظاهر میشود؛ این میشود مهلت داشتن صورت. پس برای همهی موجودات مهلتی هست، مگر اینکه ما بگوییم موجودی در جای خودش میایستد و اصلاً ترقی نمیکند. اگر این را قائل بشویم، بگوییم عقول در جای خودشان میایستند و اصلاً ترقی نمیکنند - چنانکه فلاسفه این را میگویند - اگر این را بگوییم، بله، مهلت برای عقول نیست. برای عقول مهلت نیست، چون عقول متوقفند در همان مقامی که دارند، هر چه هم که عبادت کنند، این عبادتها هیچ باعث ترقی آنها نمیشود. عبادتها یک امر اجباری است که از آنها صادر میشود، مثل نفس کشیدن ما، که باعث کمال ما نمیشود، درست است باعث ادامهی حیات میشود، ولی باعث کمال نمیشود؛ برای آنها هم عبادت به منزلهی نفس کشیدن است، یک حالت طبیعی دارد، یعنی نمیتوانند ترکش بکنند، مثل همین اصلِ نفس کشیدن ما که امری ضروری برایشان به حساب میآید. اگر این را بگوییم، بله، برای آنها مهلتی نیست؛ ولی ما این حرف را قبول نداریم. همه عبادت میکنند، همه سیر میکنند، همه به نحوی حرکت دارند، حرکت تکاملی دارند؛ فقط تنها موجودی که ثابت است و هیچ حرکتی برایش نیست، خداست. پس همهی موجودات دارای مهلت و اجلند، به جز خدا. این برداشتی است که ایشان میکند، که البته عرض کردم در یک قسمت با فلاسفه مخالفت دارد، در بخش عقول با فلاسفه مخالفت دارد.
پرسش: امور عالیهی فاعله...
پاسخ: امور عالیه، چه فاعل باشند چه غیر فاعل، فرقی نمیکند. در امور عالیهی فاعله فلاسفه مخالفند با ایشان.
پرسش: امور عالیه... قوابل...
پاسخ: امور عالیهی قابله که نفوس فلکی هستند، آنها را فلاسفه قائل به استکمالشان هستند؛ یعنی برای آنها مقام معلوم قائل نیستند و قائلند که آنها هم کامل میشوند، یعنی اجل دارند. فقط در عقول که امور عالیهی فاعله هستند، فلاسفه با حرف ایشان مخالفت دارند، آنها را ثابت فرض میکنند.
پرسش: نفوس انسانی جزو فواعلند؟
پاسخ: نخیر، نفوس انسانی جزو قوابلند.
پرسش: پس نفوس...
پاسخ: نفوس انسانی؟ نفوس انسانی که جزو عالم عنصرند، عالم عنصر که اول وقت رسیدگی کردیم، گفتیم صُوَرشان و موادشان همه مهلت دارند. نفوس انسانی جزو صُوَرِ عالم عنصرند. عرض کردم صُوَری هم که بحث میکردیم، دیروز هم عرض کردم، چه صُوَر حالّ باشد، چه صُوَر متعلق باشد؛ صورتی که حالّ است مثل صورت جماد و نبات، و صورتی که متعلق است مثل نفس انسان، یا بنا بر نظر صدرا مثل نفس حیوان هم، اینها همهشان دارای مهلتند. صُوَری که میگوییم منظورمان فقط صورتهای حالّه در ماده نیست، مطلق صُوَر منظور ماست، چه حالّ در ماده باشد، چه متعلق به ماده باشد.
پرسش: صُوَر، صُوَر نوعیه است؟
پاسخ: صُوَر نوعیه دیگه. صُوَر یعنی آنچه که حقیقت شیء به اوست؛ صورت یعنی آنچه که حقیقت شیء به اوست، حالا صورت نوعیه است دیگر، بله.
پرسش: تبدیل میشود یعنی چه؟
پاسخ: در عالم ماده، صورت نوعیه عوض میشود یعنی کامل میشود! گاهی از اوقات به کون و فساد گرفتار میشود، عوض میشود؛ گاهی از اوقات هم کون و فساد نیست، ولی کامل میشود، بله، صورت نوعیه.
پرسش: به چه دلیل ما بگوییم که هر کسی که در اینهایی که قابلیتند حرکت تکاملی...
پاسخ: اینکه قابلیت دارند؟
پرسش: بله. یعنی اجلی برای این... به یک جایی میرسد دیگر کامل میشود.
پاسخ: نه، کامل نمیشوند، جایشان را به کامل میدهند. این موجود هیچوقت کامل نمیشود، چون کمال بینهایت است، هر چقدر هم جلو برویم به آن آخرش نرسیده است.
پرسش: پس اجل هست؟
پاسخ: اجل هست، یعنی اینکه این صورتی که الان برایش حاصل است، این صورت نمیماند، صورت کاملتری میآید. برای انسان، برای فرض حالا برای خود انسانها مثال بزنم. ما صورتمان اجل دارد؛ یعنی اینکه این صورت ناقصی که من داشتم، تمام میشود مهلتش، صورت کامل میآید. خودِ من یک اجل دیگر دارم، برای خودم کاری نداریم، این صورت اجل دارد؛ یعنی این صورت به یک زمانی که رسید، تمام میشود کارش، صورت بعدی که کاملتر از این است کارش را شروع میکند. و این به معنای از بین رفتن نیست، این به معنای این است که هی داریم به سمت کمال میرویم. منِ صاحبصورت دارم به سمت کمال میروم، صورتهایم دارند مهلتهایشان را عوض میکنند؛ مهلت این تمام میشود، صورت کاملتر میآید، مهلتش تازه شروع میشود، این هم که تمام شد، مهلت بعدی شروع میشود، و هکذا. و من تا وقتی در دنیا هستم یا تا وقتی در آخرتم، این وضع ادامه دارد، و هیچوقت هم به آن نهایت نمیرسم، چون کمال نامتناهی است.
خب، در این صفحهی ۱۶۴ رسیده بودیم به خط هشتم:
«و كذا للمواد القابلة» [3] ، ظاهراً این را خوانده بودم:
«و كذا للمواد القابلة للصور»، یعنی همچنین اجل هست برای مواد قابلِ صُوَر. گفتیم برای صُوَر، اجل است، حالا میخواهیم بگوییم برای مواد هم اجل است.
«فإنَّ» مواد، مواد هم گفتم چرا جمع آورده، چون که در عالم ده تا ماده داریم. بر فرض هم که منظورش از مواد، مواد عنصری باشد، مواد عنصری اشخاص متعددند اگرچه سنخ این مواد عنصری یکی است ولی اشخاصش متعدد است. جمع آوردن عیبی ندارد چه به مطلق مواد ناظر باشد و چه ناظر به مواد عنصری باشد. در هر دو صورت جمع آوردن درست است.
«و كذا للموادّ القابلة للصّور فانّها» یعنی این مواد «و إن خرجت بنفسها»، «بنفسها» یعنی به لحاظ ذاتش، یعنی با قطع نظر از ارتباطی که با صورت پیدا میکند، «بنفسها خرجت عن هذا الحکم»، از این حکمی که میگوییم همهی اشیاء اجل دارند از این خارج شده است، «لكونها لا أجل لها»؛ برای ماده به لحاظ ذاتش اجلی نیست. ولی ماده به لحاظ ذاتش اصلاً در خارج موجود نیست که بگوییم اجل دارد یا اجل ندارد؛ مادهای که در خارج موجود است، مادهی مرتبط است، و ارتباطش اجل دارد.
«إلا أن لها» یعنی للمواد «باعتبار قبول تلك الصور» یعنی همان صُوَری که اجل دارند، برای ماده هم «أجلاً»، بهخاطر اینکه با صُوَرِ اجلدار مرتبط میشود، خودِ ماده هم اجل پیدا میکند که «ينتهي إليه».
توضیح میدهد که چگونه ماده اجل پیدا میکند:
توضیحش را من ظاهراً در جلسهی گذشته هم عرض کردم، حالا دوباره امروز هم گفتم، یک مختصری عرض میکنم. که دو تا ارتباط برای ماده حاصل است در هر وقتی که میخواهد صورتش را از دست بدهد، صورت دیگر بگیرد؛ حالا چه حرکت کون و فسادی باشد، چه حرکت تکاملی باشد، علیایحال فرقی نمیکند، در هر صورت این وضع اتفاق میافتد که ماده با صورت اولی مرتبط است، با صورت دومی هنوز مرتبط نشده است. او با ارتباطی که فعلاً دارد، به ارتباطی که ندارد نزدیک میشود. اذا وصل به آن ارتباطی که ندارد، صورت اولی از او گرفته میشود، صورت دومی به او داده میشود؛ یعنی ارتباط اولش باطل میشود، ارتباط دوم برایش حادث میشود. با بطلانِ ارتباط اول، اجلِ آن ماده تمام شده است. با حدوثِ ارتباط دوم، اجلِ این ماده شروع شده است.
دو مرتبه باز به ارتباط سوم که میرسد، اجلِ ارتباط دومش هم تمام میشود، اجلِ ارتباط سومش هم شروع میشود؛ و ماده شأنی جز ارتباط ندارد، پس آن هم دائماً دارد اجلش را عوض بدل میکند، یعنی هی به پایان اجلش میرسد دوباره شروع بعدی، و هکذا. پس در ماده هم اجل هست.
«فإذا وصل الأجل المعلوم عند الله إلى هذا الارتباط» وقتی اجل معلوم عندالله رسید به این ارتباط، این ارتباط یعنی ارتباط دوم، ارتباط با صورت جدید، این مراد است؛ «هذا الارتباط» یعنی ارتباط با صورت جدید، وقتی رسید اجل معلوم «إلی هذا الارتباط»، «انعدمت تلك الصورة»؛ یعنی آن صورت قبلی که ارتباط اول را درست کرده بود، «و حصلت صورة أخرى»، این صورت بعدی که میخواهد «هذا الارتباط» یعنی ارتباط جدید را درست کند.
خب، حالا که در ماده هم این وضع اتفاق میافتد:
«فكان لها أيضاً أجلاً مسمّى»؛ برای ماده هم با این فرضی که کردیم، اجل مسمّی هست، همانطور که برای صُوَر هست.
«فالكل يجري لأجل مسمّى»؛ کل یعنی ماده و صورت همه، و موجوداتِ جهان طبیعت هم که خالی از ماده و صورت نیستند. اگر ماده و صورت «یجری لاجل مسمی»، پس کل موجودات عالم عنصر «یجری لاجل مسمی»؛ یعنی همه دارند مشی میکنند و جریان دارند تا به یک مهلتی برسند، به آن مهلت که رسیدند، جلوی جریشان گرفته میشود، جریِ بعدی برایشان شروع میشود با مهلت بعدی، و هکذا.
پرسش: مسمّی یعنی چه؟
پاسخ: مسمّی یعنی معین. اجل مسمّی یعنی اجل معین.
«و قس على ما قلنا»، تا اینجا ایشان دربارهی صُوَر طبیعی و موادشان توضیحاتی داد و ثابت کرد که همه دارای اجلند. حالا میفرماید: «و قس علی ما قلنا، الأمور العالية الفاعلة و غيرها»؛ امور عالیهی فاعله و غیر فاعله را هم شما به همین قیاس بکن، یعنی عقول و نفوس هم همین وضع را دارند، آنها هم اجل مسمّی دارند، آنها هم اجل مسمّی دارند، آنها هم بالاخره حرکت تکاملی دارند. البته اجل مسمّای آنها به صورت حرکتِ کون و فسادی نیست، حرکتشان حتماً حرکت تکاملی است؛ حرکت کون و فساد فقط مخصوص عالم طبیعت است. در بالاتر از عالم طبیعت، حتی در عالم افلاک ما حرکت کون و فسادی نداریم، حرکت کون و فساد مخصوص به همین عناصر است.
پرسش: چرا امور عالیه را فاعله و قابله گفتید؟...
پاسخ: نه، خب حالا این اصطلاح است دیگر؛ بعضی از اینها را فاعله حساب میکنند، چون همهی موجودات از جهت اینکه فیض خدا را قبول میکنند، قابلند. ولی در دستهبندیهایی که ما کردیم، آنهایی که شأنشان، حالا گذشته از ارتباط با خدا، در ارتباط با خدا که همه را قابل کرده است، اصلاً فاعلی وجود ندارد، همه قابلند. و آنهایی هم که فاعلند، تازه چیزی که از خدا قبول میکنند عبور میدهند از خودشان و به مادونشان میرسانند، اینها در واقع فاعل نیستند.
ولی در دستهبندیهایی که ما در ممکنات کردیم، گروهی را که در صدر نشاندیم گفتیم فاعلند، اینها دیگر قابل نیستند، نه از خدا قابل نیستند، از مادونِ خودشان قابل نیستند؛ یعنی در کل ممکنات، اینها چیزی قبول نمیکنند، از خدا قبول میکنند، ولی از ممکنات قبول نمیکنند، فاعلند.
میرسیم به یک جاهایی که امور عالیه هستند، و از بالاترِ خودشان قبول میکنند و در پایین هم فاعلند؛ اینها هم به آنها میگوییم امور عالیهی قابله. گاهی اوقات هم به آنها میگوییم فاعله، عیبی ندارد، به مناسبت اینکه در مادون تأثیر میگذارند.
میرسیم آخرسر به یک چیزی که هیولاست، که او دیگر هیچ فعلی در آن نیست، فقط قابلِ محض است. پس گروهی فاعلِ محضند، هیولا قابلِ محض است، این متوسطات هم، هم فاعلند هم قابل. اما آن که فاعل محض است، با قطع نظر از خدا داریم میگوییم! یعنی در بین ممکنات فاعل محض است، و الا اگر نسبت به خدا حساب کنید اصلاً فاعل نیست، همهاش قابل است.
«حجب بعضها عن بعض ليعلم أن لا حجاب بينه و بينها غيرها» [4] [5]
«حَجَبَ» یعنی حجب الله. «بعضَها»، یعنی بعض الاشیاء را؛ چون بحث ما در اشیاء و امور بود، حالا ضمیرها برمیگردد به اشیاء.
خدا بعضی از این اشیاء را از بعض دیگر محجوب کرد، بینشان حجاب خلق کرد، که یکی از دیگری مطلع نباشد، «ليُعلم أن لا حجاب بينه و بينها غيرها»؛ تا دانسته بشود که بین خودِ خدا و بین اشیاء، حجابی جز خودِ اشیاء وجود ندارد.
این دو مطلب در این عبارت امام آمده است:
• یکی خلق، بعضیها از بعضی محجوب شدند؛
• یکی بین خدا و خلق، حجابی جز خلق نیست؛ یعنی از طرف خدا اصلاً حجابی نیست. حجاب از طرف خلق است، یعنی خودِ خلق حجاب است، خودِ خلق حجاب است.
دو تا مطلب باید گفته بشود.
البته ما با یک توضیح، هر دو مطلب را توضیح میدهیم؛ ثابت میکنیم که اصلاً خودِ خلق حجاب است. اگر خودِ خلق حجاب بود، هم حجابِ این خلق از این خلق روشن میشود، هم حجاب بودنِ این خلق بین خودش و خدا روشن میشود. اگر ما ثابت کردیم که اصلاً خودِ خلق حجاب است، یعنی ذاتش عین حجاب است، یعنی خلق کردن خودش یعنی حجاب؛ اگر گفتیم خلق کردن یعنی حجاب، هر دو مطلب توضیح داده شده است:
هم روشن شده است که خودِ افرادِ خلق، یکی از دیگری محجوب است، چون خودِ خلقت یعنی حجاب؛
هم روشن شده است که افرادِ مخلوقات همه، بین اینها، بین افراد مخلوقات و بین خدا حجاب است، و حجاب یعنی خودِ خلق، خودِ خلق حجاب است، چیز دیگری، حجابِ جدایی ما نداریم.
البته این مطالب، کاملاً توضیح داده میشود؛ ما با چهار دلیل ثابت میکنیم که خلق، حجاب است و خدا حجابی ندارد. اما بهطور کلی الان همین که ما ثابت میکنیم که خودِ خلق حجاب است، مطلب را روشن میکند؛ آن استدلالهایی هم که میکنیم، برای مزیدِ فایده است.
توضیح بحث: که الان فقط ما یک مطلب را میخواهیم توضیح بدهیم، و آن اینکه: خلق، حجاب است، همین. حالا حجاب است بین خودش و خودش، یا حجاب است بین خودش و خالقش، آن دیگر فعلاً تفسیری در این زمینه نمیدهیم؛ فقط میخواهیم ثابت کنیم که خلق یعنی حجاب.
ایشان میفرماید که همهی موجودات عندالله ثابت بودند، در حالی که هیچکدامشان وجود خارجی نداشتند. پیشِ خدا ثابت بودند، اما وجود خارجی نداشتند. خدا شروع نکرده بود به خلق اشیاء؛ حالا یا زماناً شروع نکرده بود یا رتبتاً، بالاخره یک وقتی بوده است - یک وقتِ ذاتی یا یک وقتِ زمانی - که خدا تنها بوده است، الانش هم تنهاست، هیچکس در مرتبه او نیست. در آن هنگام، همهی موجودات بودند، منتها نه در خارج، نه ممتاز؛ بلکه همه موجود بودند در ذاتِ خدا، به نحو جمع، به نحو لفّ.
مثلاً فرض کنید که مجتهدی را - من مثال بزنم روشنتر بشود - مجتهدی ملکهی اجتهاد دارد، بعد رساله مینویسد، یا روی منبر برای مردم سخنرانی میکند و مسائل را میگوید. این گفتن و آن نوشتن، تفصیلِ آن ملکهای است که او دارد. تمام این هزار و خردهای مسئله یا ده هزار مسئله هر چقدر هست، همه در آن وجود، در آن ملکهی اجتهاد، همه موجودند، منتها به وجود واحد، به وجود لفّی، نه به وجود تفصیلی؛ به وجود جمعی، نه به وجود تفصیلی. خب، پس به مجتهد میشود گفت: مجتهد الان مشتمل است بر ده هزار یا صد هزار مسئله، منتها اشتمال نه به این معنا که این کثرات آمده باشند در ذات او و او را تکثر زده باشند، نه، همه به صورت یک ملکه. و اگر آن ملکه عین ذاتش بود، دیگر هیچ تکثری نبود.
خب، خدا بر اثر اینکه همهی کمالاتِ موجودات را دارد به نحو بساطت و به نحو لفّ، همهی موجودات در ذات او حاضرند؛ منتها نه موجوداتی که در اینجا هستند و ممتازند و با هم دارای نقائصند، اینها آنجا باشند! این که کفر و خطاست که موجوداتی که اینجا هستند همه در ذات او باشند، نه؛ همهی کمالاتِ موجودات در ذات خدا چنان هستند که مناسب ذات خداست، نه مناسب وجود خارجی. مناسب وجود خارجی همین ماها هستیم که هزاران نقص داریم؛ ماها در ذات خدا موجود نیستیم و موجود هم نخواهیم شد، نبودیم و نخواهیم شد. بله، کمالِ ماها - حالا هر چه هست، ما نمیدانیم چه سنخی، چهجوری هست - این در خدا بوده است و الان هم هست. یعنی بالاخره کمالی بوده است که بعد از اینکه چندین بار تنزل کرده، شده ما. آن کمال الان هم به جای خودش محفوظ است؛ اگر دو مرتبه تنزل بکند چندین بار، باز هم میشود ما. آن کمال در خدا بوده است و وجود خدایی داشته است، وجود انسانی نداشته است، وجود خدایی داشته است.
خب، پس بقیهی موجودات هم همینطور؛ بقیهی موجودات هم در خدا همه موجود بودند، یعنی ثابت بودند در خدا. خدا بوده است و هیچکس نبوده است.
خب، آنوقت تمام این موجودات، از همدیگر خبر داشتند دیگر، چون مرزی بینشان نبوده است. همه در خدا بودند و مرزی هم نداشتند. حالا «همه» که ما میگوییم، ذهنمان میرود به اینکه حالا تکه تکه و جدا جدا؛ الان هم که من میگویم مرز نداشتند، حالا فکر میکنیم که حالا چند تا بودند و مرز نداشتند.
حالا اگر العیاذ بالله بخواهیم خدا را جسم فرض کنیم، این گوشهی خدا از آن گوشه بیخبر نبوده است. ما الان بیخبریم؛ یک جای بدنمان - اگر حالا قوهی لامسه را نداشتیم -یک اتفاقی میافتاد، آن قسمت دیگر بدنمان غافل بود. الان هم غافل است، منتها نفس ما آگاه است، قوهی لامسه مال نفس است، او آگاه میشود، بدن که غافل است. اگر در یک جای پا مثلاً اتفاقی بیفتد، دست اصلاً غافل است، خودِ دست! نه آن لامسهای که در دست است، نه آن روحی که در تمام بدن نفوذ دارد، آن را نمیگوییم، او آگاه میشود. اما جسم اینطوری است که اگر یک جا اتفاقی بیفتد، جای دیگر غایب است.
خدا اینطور نبوده است که اگر در جایی اتفاقی بیفتد جای دیگر غایب بشود؛ همه از هم مطلع بودند. البته «همه از هم» که میگویم، نه همهی آنجا باشد! چون بسیط است، و بهخاطر همین بساطت هم هست که آگاهی همهجا را فراگرفته است؛ و الا اگر تکه تکه بود، خب یک تکه از یک تکه غایب میشد.
بعد، خدا تجلی اول را کرده است. اولین تجلی بنا بر نظر عرفا تجلیِ علمی است؛ که بعضیها معتقدند حتی بر احدیت هم سبقت دارد، یا شاید هم مثلاً بعد از احدیت است، دیگر حالا در این مسأله یک مقداری حرف هست، حالا کار نداریم؛ ایشان میگوید تجلی اول، تجلی علمی است. یعنی خدا در مرتبهی علم، موجودات را با تجلی آفرید؛ اعیان ثابته درست شد.
اعیان ثابته درست شد، که علمِ واجبتعالی به ماعداء. الگوی خلق هستند. اعیان ثابته هنوز وجود خارجی ندارند! وجود علمی دارند.
یعنی مثل اینکه مجتهد در تخیل خودش مسائلی را حاضر کند؛ ملکه مالِ عقلش است که بسیط است، ملکهی عقلانی دارد، این ملکه را تنزل بدهد در تخیل خودش، هنوز بیرونش نیاورده است، در تخیل خودش تنزل بدهد. در تخیلش تفاصیل درست میشود. شما هم همینطور، یک مطلب عقلی که مطلب کلی است و تفصیل در آن نیست، اگر در خیالتان تنزل بدهید، از باب اینکه خیال یک قوهی جزئی است، تمام آن کلی را به جزئیات منشعب میکند.
خدا هم همین کار را کرد؛ یعنی آن چیزی را که، جایی را که هیچ مرتبهای در آن نبود، هیچ امتیازی در آن نبود، آن را تنزل داد؛ تنزل داد، علم درست شد، مقامِ علم درست شد که مقام اعیان ثابته است. هنوز خارج ساخته نشده است، هنوز از صقع ربوبی بیرون نیامدیم، هنوز در باطن دارد کارها انجام میشود؛ مثل اینکه در باطنِ خودمان تخیل حاصل میشود، و آن صورت علمیهی عقلیه منشعب میشود به صُوَر خیالیه، به صورتهای خیالیه.
خب، در واجب تعالی هم اینچنین وضعی حالا مناسب خودش، حالا ما داریم مثال میزنیم، نمیخواهیم بگوییم خدا چهکار میکند؛ داریم مثال میزنیم که مطلب روشن بشود، و الا نه خدا خیال دارد، نه آن قوهی عاقلهای که ما داریم دارد، اینها هیچکدام آنجا نیست.
میخواهم عرض کنم که خدا آن امرِ بسیطی را که بود - حالا هر چه اسمش بوده، اسم و رسمی هم نداشت - تجلی کرد، آن امر تجلی کرد به تجلی اول، و با این تجلی، مقام علم و مرتبهی علم ساخته شد و موجوداتِ علمیه حاصل شدند؛ موجودات علمیه یعنی اعیان ثابته.
حالا یکجور تمایزی پیدا شد. این موجود از این موجود تمایز پیدا کرد، چون دیگر از آن حالت کلیِ اندماج بیرون آمدند، از آن حالت جمعی و اندماج بیرون آمدند، دیگر مفصل شدند. وقتی مفصل شدند، این شد ممتاز، آن شد ممتاز؛ این از او جدا شد.
همین جدایی، بین این و آن حجاب ایجاد کرد. او خودش را درک میکند، آن هم خودش را درک میکند؛ ولی این دو تا همدیگر را آنچنان که خودشان را درک میکنند درک نمیکنند. چرا، همدیگر را درک میکنند، ولی آنطور که باید، آنطور که خودشان را درک میکنند، آن یکی دیگر را درک نمیکند.
این تنزل اگر ادامه پیدا بکند، به جایی میرسد که این، خودش را درک میکند، آن یکی را درک نمیکند، اصلاً درک نمیکند. و به جای آخر میرسد که خودش را هم شاید نتواند درک کند، یا خیلی ضعیف درک کند.
تنزل را ببینید. از اول که بود، همه همدیگر را درک میکردند. همدیگری هم اصلاً نبودها! ما داریم میگوییم همدیگر، تسامح است. همه همدیگر را درک میکردند، درکشان هم مساوی بود، یعنی اینکه خود را درک میکرد، غیر را هم همانجوری درک میکرد. اصلاً غیری هم نبود، اینها همه تسامح است.
رسید به اولین مرتبهی تجلی، در اولین مرتبهی تجلی اولین حجاب درست شد؛ یعنی بین اینها حجاب برقرار شد. آنطور که این، خودش را درک میکند، آن یکی دیگر را نمیتواند درک کند. این یک نوع حجاب است دیگر، ولو حجاب ضعیف. از همان اول با اولین تنزل و با اولین تجلی، حجاب درست شد. تجلی یعنی خلق؛ پس با اولین خلق، حجاب درست شد. اگر خلقی نبود، حجابی نبود.
خب، خدا شروع کرد دو مرتبه هفتاد تا تجلی پشت سرش انجام داد. دیگر عدد ما نمیگوییم، فقط روایات داریم، تمام همینجوری است. بعد از آن، هفتاد تا تجلی کرد، و با این تجلیات، موجودات آفریده شدند.
خب، هر تجلیای، حجابی است روی حجاب دیگر. تجلی بعدی، حجابی است روی حجاب دیگر. تجلی اول، یک حجاب؛ تجلی هفتاد تا پشت سرش میشود هفتاد و یک حجاب؛ هفتاد تا تجلی بعدی میشود هفتاد و هشت تا حجاب... البته این هفتاد و هشت، هفتاد تا، احتمال دارد اشاره به کثرت باشد؛ ممکن است مثلاً هزاران باشد، هفتاد گفتند، هفتاد تا گفتند. حالا ممکن هم هست واقعاً همین هفتاد تا باشد، یا همین هفتاد تا باشد، آن دیگر ما خبر نداریم چیست. احتمال دارد کنایه از کثرت باشد، احتمال هم دارد نه، همین عدد واقعاً باشد، غیر از این نباشد. این را ما چون نمیدانیم توضیح بیشتر از این هم نمیدهیم، کاری هم نداریم، وظیفه هم نداریم بدانیم، اصلاً شأن ما هم نیست که بدانیم.
خب، با این چیزها روشن شد که امتیازها، هر چه تجلی بیشتر بشود، امتیاز بیشتر میشود.
خلق، از رقت به سمت غلظت بیرون میرود. اولِ خلق خیلی رقیق است، بهطوریکه مثل شیشه میماند که آن طرفش هم پیداست. کمکم این خلقها غلیظ میشوند، بهطوری میشود که آن طرف را دیگر اصلاً نمیشود دید.
همهی خلقها خودشان حجابند، خودِ خلق حجاب است. هر چه این خلق متراکمتر بشود، حجاب ضخیمتر میشود؛ هر چه خلق رقیقتر باشد، حجاب کمتر میشود.
پس خودِ خلق، حجاب است. خب وقتی خودِ خلق حجاب بود، هم این خلق از این خلق محجوب است، و هم همه از خدا محجوبند.
اینها وقتی که خلق نشده بودند، آنجا بودند، محجوب نبودند، خدا را میدیدند؛ اینها وقتی آنجا بودند - یعنی آنجایی که وجود الهی داشتند که الان هم دارند - هیچ خفایی نبود بین آنها و بین خدا.
پرسش: اعیان ثابته در متن ذات بودند؟
پاسخ: در متن ذات بودند، ولی مستهلک! در متن ذات مستهلک بودند، عرض کردم امتیازی بینشان نبود. الان هم همینطور است، الان هم در متن ذات همه مستهلکند؛ یعنی گوشهای را نمیشود انتخاب کرد گفت این چیست، و گوشهای را گفت این چیست. مستهلکند، یعنی فقط ذات است. در آنجا هیچ خفایی نبود. خودِ ذات از خودش آگاه بود، خودِ ذات از خودش آگاه بود یعنی همه. البته «همه» تسامح است! من هی دارم میگویم «همه»، روشن باشد؛ کلمهای ندارم که بخواهم مطلب را افاده کنم، ناچارم از این الفاظ استفاده کنم.
پرسش: این اعتقاد خاص عرفاست؟ فلاسفه قائل به این نیستند؟
پاسخ: فلاسفه اصلاً وارد بحث در ذات نشدند. خب، اصلاً بحث تجلی و اینها را نگفتند. ایشان هم الان دارد بحث تجلی و حجاب و اینها را میگوید که از مباحث فلسفی نیست، مباحث عرفانی است.
خب، توجه میکنید که اینها در وقتی که در واجبتعالی مندمج بودند - اندماج و نمیدانم جمع و این حرفها همه تسامح است - آنجا هیچی نیست، همه مستهلکند، در آنجا آگاهی محض بود، اصلاً حجابی نبود. با اولین تنزل، حجاب درست شد؛ و با تنزلات بعدی، حجابهای بعدی. تا رسید به ماها که دیگر خیلی حجابیم؛ هم از خدا محجوبیم - آنطور که باید خدا را نمیتوانیم درک کنیم، نمیتوانیم درک کنیم هر چه هم تلاش کنیم - هم خودمان از همدیگر محجوبیم.
پس توجه کردید که:
خلق، حجاب است بین خودش (یک)؛
و بین خلق و خدا، حجابی نیست جز خودِ خلق (دو).
اگر خلقیت را بردارید، حجاب برداشته میشود؛ پس خودِ خلق، حجاب است، نه یک حجاب دیگری آویخته باشند بین ما و خدا. خودِ همین خلقت ما حجاب است، حجاب ماست. میگوید: «تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز»؛ یعنی خودِ ما حجابیم. این خودیت را گرفتید، حجاب برداشته میشود.
البته خودیت را در فنا میتوانیم بگیریم تا حدی، ولی نمیتوانیم آنجوری که اول بودیم بشویم. میتوانیم در فنا خودیت را بگیریم، در همان حدی هم که خودیت را میگیریم در همان حد حجاب از بین میرود، ولی کاملاً از بین نمیرود.
پرسش: اینکه حجاب هست، هیچوقت از طرف خدا به نظر میآید حجاب نباشد؟
پاسخ: همینطور است، از طرف خدا... بله، حجاب از طرف خلق است دیگر. عرض میکنم حجاب، خلق است؛ از طرف خدا اصلاً حجابی نیست. چون نمیشود نور، حجاب باشد! خدا نورِ محض است، نور که اصلاً حجاب نمیشود. حجاب از این طرف است؛ چون این نمیتواند درک بکند، این نمیتواند ببیند، به همان جهت خلقی که عرض کردم. نمیدانم میرسم بخوانم چیزی یا نه؟
پرسش: یک سؤالی...
پاسخ: بله، بفرمایید.
پرسش: این با آن که در روایات آمده است که عرش خدا به عنوان مثلاً علم خداست... اینجا معنا کردند عرش را علم... این با این تجلی اول که فرمودید علم است، یکی هستند؟
پاسخ: ناسازگار نیستند؛ یکی بودنشان را ما باید برویم ببینیم. عرش خدا علم خداست، شاید عرش همان اعیان ثابته باشد، چه میدانیم! ما اصلاً یک چیزهایی داریم میگوییم، تطبیقاتشان را نمیدانیم. اگر این...
پرسش: میخواهم بر این اشکال کنم: در روایات آمده است که اول ما خلق الله مثلاً عقل، یا اول ما خلق الله نوری، نور رسول خدا بوده است. روایات دلالت دارد که این عرش، یکی از تنزلات آن نور رسول خدا بوده است.
پاسخ: عیبی ندارد.
پرسش: اگر این را گفتیم، باز میگویند...
پاسخ: اینها هنوز بحث نشده است! من این را رد خواهم کرد. خودِ ایشان مطرح میکند که حجاب اول کیست. الان ما داریم توضیح میدهیم برای اینکه روشن بشود خلق، حجاب است؛ اما حالا بعداً بیان میکنیم که حجاب اول کیست. میگوید پیغمبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم)، ایشان حجاب اولند؛ یعنی اولین خلقند، اولین نورند. اولین نوری که آفریده شد ایشان بود، و چون اولین امتیاز بود، اولین حجاب شد؛ و ردههای بعدی هم بعداً شروع شد. حالا در خودِ علم هم این حرف است: اولین معلوم چی بوده است؟ ....