80/09/11
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 158-160)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 158-160)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
دربارهی «و بمضادته بين الأشياء عُرِف أن لا ضد له» [1] [2] بحث داشتیم.
قبل از ورود در این بحث، من اشاره کنم که در جملهی قبلی که امام فرمودند «و بتجهيره الجواهر عرف أن لا جوهر له» [3] [4] ، «تجهیز» را به معنای «جعل الشیء جوهراً» گرفتیم. خب این هم روشن است، چون «الجواهر» پشت سرش ذکر شده است، «تجهیز» به این معنا آمده... آمده باشد.
«تجهیز» را میشود به معنای «اظهار» هم گرفت؛ «جَهر» به معنای ظهور است، «تجهیز» یعنی ظاهر کردن؛ و «بتجهيره الجواهر» یعنی ظاهر کردنِ جواهر، «عرف أن لا جوهر له». ولی این درست نیست، و لذا ایشان هم این معنا را مطرح نکردند؛ زیرا که ظاهرِ این معنای دوم این است که جواهری بوده، فقط خدا اظهارشان کرده است؛ جعل و خلق را نمیرساند. و این خلاف واقع است؛ واقع این است که خدا اصلاً جواهر را خلق کرده است، نه فقط آشکار کرده است. مگر اینکه شما «تجهیز» را به معنای آشکار کردن از عدم بگیرید؛ یعنی خدا جواهر را از عدم، آشکار کرده است. اگر این بگیرید، که با آن جعل و خلق فرقی نمیکند، همان جعل و خلق است. پس معنایی که ایشان کردند، معنای درستی است.
پرسش: ... باید ببینیم تشعیر هم دست...
پاسخ: دیگه حالا... تشعیر را حالا شاید نشود خیلی دست زد، ولی «تجهیز» معنایش به معنای آشکار کردن هم میآید. «تشعیر» حالا شاید به معنای دیگری نیاید. علیایحال این را اگر دستش بزنیم، توجه کردید اگر بخواهد به معنای آشکار کردن باشد، یعنی موجودی باشد و مخفی، خدا آشکارش کرده باشد، که این با واقعیت نمیسازد. اما اگر بخواهد «تجهیز» به معنای آشکار کردن از عدم باشد، خب در این صورت، همان معنای جعل و خلق میشود که جلسه گذشته گفتیم.
خب، گفتیم که خدا چون مضاده را بین اشیاء آفریده است، کشف میکنیم که خودش دارای مضاده نیست؛ زیرا که مخلوقِ خالق را به خالق نمیشود نسبت داد، نه اینکه صفتش قرار داد و نه جزء ذاتش قرار داد. به این مناسبت، خدا از تضاد خالی میشود.
و باز گفتیم که تضادی که در اینجا مطرح است، آن تضاد اصطلاحی نیست، بلکه اعم از آن تضاد است؛ بهطوریکه شامل مناقضه هم میشود، شامل هر نوع مغایرت و مباینتی، و به تعبیر ایشان شامل هر نوع تقابلی میشود.
این مطلب که گفته شد، زمینهی اشکالی است که مطرح میشود و جواب داده میشود.
مستشکل میگوید: اگر واقعاً ضد، این معنای عام را دارد و عدم را هم شما ضد میگویید، خب چرا نمیگویید که در مقابل وجود خدا عدم هست، و این یک ضدی است برای وجود خدا؟ خدا که موجود است، ذاتش وجود است؛ در مقابل این ذاتش، عدم حاصل است، عدم قرار دارد، که این عدم، ضد وجود است، منتها ضد به معنای عام. اگر شما ضد را عام بگیرید، عدم هم ضد وجود میشود، و در این صورت برای خدا هم ضد حاصل میشود؛ زیرا که خدا اگرچه وجود است، ولی در مقابلش عدم قرار دارد. ولو به آن عدم متلبس نمیشود، ولی بالاخره عدم در مقابلش قرار دارد؛ و چون در مقابل او قرار دارد، او گرفتار مضاده میشود، یعنی آن چه که شما میخواستید نفی کنید، نفی نشد؛ مضاده الان برای خدا ثابت شد.
ایشان جواب میدهد، میگوید: کدام عدم را میگویید؟ ما یک عدم بیشتر نداریم. عدمِ در مقابل وجود امکانی؛ در مقابل وجود واجب، ما اصلاً عدم نداریم؛ یعنی وجود واجب، عدم باقی نمیگذارد. در مقابل وجودهای امکانی، عدم داریم؛ چون که ممکنات عدمشان با وجودشان مساوی است. اگر عاملی یکی از این دو تا را ترجیح ندهد، هیچکدام واقع نمیشود. بالاخره یا باید علت تامه نباشد تا علة العدم حاصل بشود، یا علت تامه باشد تا علة الوجود حاصل بشود؛ یکی از این دو تا، و خالی از این دو هم نیست. پس ممکن یا موجود است یا معدوم است، بهخاطر علتی که دارد. از اینکه باید با علت موجود بشود، با علت معدوم بشود، کشف میکنیم که عدم در برابر وجود قرار دارد و در رتبهی وجود است. منتها یکی باید بیاید یکی از این دو تا را از این رتبهای که دارد بالا بیاورد، به حد اولویت برساند - بنا بر قول متکلمین - به حد وجوب برساند -بنا بر قول فلاسفه - تا آن طرفی که به حد اولویت یا وجوب میرسد حاصل بشود. و مادامی که به حد اولویت یا وجوب نرسیده است، هیچکدام حاصل نمیشود، یعنی هر دو با هم برابرند. برابری یعنی این در مقابل اوست، و وقتی در مقابل هم باشند تضاد حاصل میشود.
اما در مقابل وجود واجب، اصلاً عدم نیست؛ او عدم را ازاله میکند. یعنی عدم در مراتب امکانی است، در مرتبهی واجب اصلاً عدم نیست که بخواهیم مقابل خدا قرار بدهیم و بگوییم با خدا تقابل و تضاد دارد. اگر در آن ساحت ما عدمی داشتیم، میتوانستیم بگوییم خب این عدم، بنا بر تعمیم معنای تضاد، مضاد است با وجود خدا؛ ولی عدم در آن مرتبه اصلاً نداریم. عدمی که داریم در مرتبهی وجود امکانی داریم، و این مرتبهی وجود امکانی که نمیتواند بالا برود و به مرتبهی الهی برسد. در همان مرتبهی پایین ما تضاد بین وجود و عدم داریم، در مرتبهی بالا اصلاً عدمی نداریم؛ اگر عدم نداشتیم، تضادی نداریم.
پس قبول میکنیم که مضاده عام است، شامل وجود و عدم هم میشود، منتها در جایی که وجود و عدم را داشته باشیم؛ در جایی که فقط وجود داشته باشیم، عدم نداشته باشیم، مضاده نیست چون یک طرف تضاد را نداریم. در وجودهای امکانی، دو طرف هستند، مضاده حاصل است؛ در وجود واجب، فقط وجود است، مضاده حاصل نیست. این خلاصهی جوابی است که ایشان میدهد.
«فإن قيل: فعلى هذه التوسعة التي ذكرت في التقابل» [5] بنا بر این توسعهای که شما در تقابل ذکر کردید و گفتید که مقابله به هر معنایی که باشد ما آن را تضاد میدانیم، بنابراین، «يمكن أن يقال»، که عدم، مقابل وجود خداست؛ و اگر مقابل وجود خدا باشد، خدا گرفتار مضاده میشود، چون وجودش با عدم، تضاد دارد.
«فنقول»، در جواب، «إن العدم»ی که ما میشناسیم مقابل وجود «معروف المعلوم لنا»، یعنی مقابل این وجود امکانی است که ما میتوانیم تعقلش کنیم، نه در مقابل وجود واجب که تعقلش برای ما ممکن نیست.
«و قد عرفت» که وجود واجب «سبق ذلك العدم»ی که «معقول لنا» است؛ یعنی مرتبهی این عدم، بعد از واجب است. در مرتبهی واجب نیست که بخواهد مقابل واجب قرار بگیرد. دو تا مقابل باید در مرتبهی هم باشند. عدمی که الان ما میشناسیم، عدمی است پایینتر از واجب تعالی، یعنی در رتبهی خلق است؛ و چیزی که در رتبهی خلق است، در رتبهی خالق نیست. وقتی در رتبهی خالق نبود، با خالق مضاده ندارد؛ چون در تقابل و تضاد، اتحاد رتبه بین طرفین لازم است.
«فلا عدم غير الذي نعرفه»، غیر از آن عدمی که ما میشناسیم، دیگر اصلاً عدم دیگری نیست که بیاید در مقابل خدا قرار بگیرد. آن عدمی که ما میشناسیم که نمیتواند مقابله کند، عدم دیگری هم که اصلاً وجود ندارد که بخواهد مقابله کند؛ پس خدا از هر نوع مقابلی خالی است، یعنی تضاد ندارد.
«فلا عدم غير الذي نعرفه»، تا آن عدمی که ما نمیشناسیم مقابل وجود خدا قرار بگیرد و برای خدا مضاده درست کند.
«فتَحَفَّظْ، فإن ذلك من علم الراسخين، و الحمد لله رب العالمين»، که این علم راسخین را نصیب ما کرده است.
پرسش: عدم مفهومی هم نه؟
پاسخ: عدم مفهومی... مفهوم عدم نه، اصلاً مورد بحث نیست. بله، مفهوم عدم مورد بحث نیست، همانطور که مفهوم وجود هم فعلاً مورد بحث نیست.
پرسش: «فَتَحَفَّظْ»، «تَحَفَّظْ» یعنی محفوظ باش که این از علم راسخین است؟
پاسخ: نه، «فَتَحَفَّظْ» امر است؛ «فَتَحَفَّظْ» امر است، یعنی این مطلب را حفظ کن، به خاطر بسپار؛ مطلب مهمی است، «من علم الراسخين» است.
«و بمقارنته بين الأمور عرف أن لا قرين له» [6] [7]
این چهارمین عبارتی است که با هم شبیهاند، از بین آن چهار عبارت این آخرین عبارت است.
خدا بین اشیاء مقارنت ایجاد کرده است، که البته بعداً مثالهایش را میزنیم؛ مثلاً وجود را با ماهیت قرین کرده است. حالا قرینش به نحو عروض است، به نحو ضمیمه است، به نحو اتحاد است، آن دیگر حالا فعلاً مورد بحث نیست؛ بالاخره وجود با ماهیت قرین است، به هر نحو از مقارنتی که باشد. خدا این کار را انجام داده است، بین خلقش مقارنت ایجاد کرده است.
پس مقارنت، خلق خداست. چیزی که خلق خداست، نه صفت خدا واقع میشود و نه جزء ذات خدا واقع میشود؛ بنابراین مقارنت را نه میشود کمالی از کمالات خدا حساب کرد و نه هم میشود جزء ذات خدا یا کل ذات خدا قرار داد. پس مقارنت برای خدا نیست، نه به عنوان یک صفت، نه به عنوان ذات.
این بیانی است که ما در گذشته داشتیم که اگر فاعلی چیزی را جعل کرد، خودش به آن چیز متصف نمیشود، یا ذاتش همان چیز نیست. از این قاعده استفاده کردیم که چون خدا مقارنت را آفریده است، خودش مقارنت ندارد، نه به عنوان وصف، نه به عنوان ذات.
سه تا دلیل دیگر هم داریم بر اینکه خدا مقارنت ندارد، که اینها را یکیک عرض میکنم. پس دلیل اولمان، دلیل مشترک بود که مضاده را، جوهر داشتن را، مشاعر داشتن را با این دلیل نفی کردیم؛ حالا مقارنت داشتن را هم با همین دلیل نفی میکنیم. این دلیل مشترک بین هر چهار تاست. سه تا دلیل دیگر هم در مقارنت داریم که مخصوص خودش است.
دلیل اول اینکه: مقارنت دلالت بر حدوث میکند. البته ممکن است شیئی از همان اول مقارن باشد، ولی چون مقارنت به صورتی است که باید دو شیء در یک رتبه باشند -لازم و ملزوم را ما مقارنت نمیگوییم، اگرچه آن هم میشود مقارنت گفت، آن هم میشود مقارنت گفت - ، مقارنت دلالت بر حدوث میکند، یعنی خدا اگر مقارن چیزی بشود، خودِ مقارنت دلالت بر حدوث دارد. حالا ممکن است آن شیء دیگر قدیم باشد، ولی خود مقارنت یک امر جدید است؛ یعنی دو تا ذات هستند، بین این دو تا ذات مقارنت برقرار میشود، که مقارنت نه حالا زماناً مؤخر باشد، لااقل رتبتاً مؤخر از این دو تاست. چون دو شیء باید باشند تا مقارنت حاصل بشود. مقارنت، موضوعش این دو طرف است؛ و هر موضوعی مقدم است، پس این دو طرف مقدمند. فرض کنید دو تا خدا داشته باشیم، دو تا شیء داشته باشیم، یکی خدا یکی هم یک چیز دیگر، هر دو هم ازلی باشند؛ ولی این دو موضوع باید باشند تا مقارنت داشته باشند، پس مقارنت بعد از ذات اینهاست. زماناً نمیگویم، زماناً با هم هستند دیگر، بالاخره با هم به وجود آمدند، زماناً با هم هستند؛ اما رتبتاً خودِ مقارنت، خود مقارنت رتبتاً بعد از این دو تاست؛ یعنی اول باید دو چیز باشند تا بعداً مقارنت پیدا بکنند. پس مقارنت مؤخر است؛ تا مؤخر شد میشود حادث، ولو حادث زمانی نباشد، ولی بالاخره حادث ذاتی هست. خب، اگر خدا متصف به مقارنت باشد، متصف به حادث میشود، و این با ازلیت خدا نمیسازد. ممتنع است که یک موجود ازلی را متصف کنیم به حادثی، و یا اینکه آن حادث را جزء ذات او قرار بدهیم. پس نمیشود خدا مقارنت داشته باشد؛ خدای ازلی نمیتواند مقارنت حادث را داشته باشد، چه مقارنت، صفت او باشد و چه ذات او باشد. این هم دلیل دوم.
پرسش: صفت اضافی...
پاسخ: صفت اضافی هم حالا آن را نگیرید، باز هم طرفین میخواهد؛ یعنی خودش طوری است که طرفین اقتضا میکند، نه از باب اضافه. البته شاید هم اضافی بتوانیم بگیریمش، ولی اگر اضافی هم نگیرید، خودش طرفین میخواهد، یعنی اصلاً صیغهاش صیغهی طرفینخواهی است، صیغهای است که طرفین میخواهد. مقارنت باید طرفینش باشد تا حاصل بشود، و بنابراین طرفین سابق بر او هستند. اگر سابقند، او لاحق خواهد شد، و لاحق هم حادث است؛ منتها با حادث زمانی این حادث نمیشود، لااقلش این است که با حادث ذاتی حادث میشود. البته در بعضی جاها ممکن است حادث زمانی هم باشد، در بعضی جاها ممکن است حادث زمانی هم باشد، اما خب لااقلش این است که حادث ذاتی میشود. مثلاً فرض کنید در موجوداتی مثل ما اگر مقارنت حاصل بشود، این مقارنت هم حادث ذاتی است، هم حادث زمانی است؛ اما در موجودات ازلی این مقارنت اگر حاصل بشود، حادث زمانی نیست، ولی حادث ذاتی هست. علیایحال بالاخره حادث است؛ وقتی حادث شد، با ازلیت نمیسازد.
پرسش: صفت فعل ...
پاسخ: بله، عیبی ندارد. این مقارنت از باب اینکه صفات اضافی باشد، بعد از فعل خدا اخذ بشود، این اشکالی ندارد. این را توجه بکنید، شاید من تذکر نداده باشم، از تقصیر خودم باشد، مقارنت به عنوان صفت کمالی برای خدا ثابت نیست، و به عنوان ذات برای خدا نیست؛ یعنی ذات خدا را مقارنت تشکیل نمیدهد، و صفت کمالی خدا را هم مقارنت تشکیل نمیدهد. ولی مقارنت جزء خلق خداست، همهشان صفات فعل خدا هستند. مقارنت، صفت فعل هست، ولی صفت کمالی نیست. یعنی بالاخره در مخلوقات خدا که همهشان صفت فعل خدا هستند، شما مقارنت را هم مییابید، پس مقارنت صفت خدا هست، و برای خدا ثابت است، اما نه به عنوان وصف کمالی و نه به عنوان ذات. به عنوان ذات روشن است، ما تمام همّمان این است که وصف کمالی بودنش را نفی کنیم، و الا روشن است که خدا ذاتش مقارنت نیست، این دیگر احتیاج به نفی ندارد. اگر هم ما میگوییم برای اینکه بحثمان عام بشود، همهی مطالب را گفته باشیم، و الا به ذهن کسی خطور نمیکند که خدا مقارنت است، ذاتش مسلماً مقارنت نیست. حرف در این است که آیا خدا میتواند متصف به مقارنت باشد به عنوان یک وصف کمالی؟ جواب میدهیم نه. پس ما وصف کمالی بودن مقارنت را داریم نفی میکنیم، نه اصل وصف بودن را؛ وصف در مقام فعل اشکالی ندارد که. اوصاف در مقام فعل میتوانند حادث باشند، میتوانند ناقص باشند؛ خب ماها هم مخلوقیم دیگر، مخلوقها وصفند، منتها وصف در مقام فعلند. ناقص هم هستند، حادث هم هستند، متغیر هم هستند، هیچکدام از این امور مخصوص به خودشان به خدا سرایت نمیکند، و آسیبی بر بقاء و ازلیت خدا وارد نمیکند. پس اشکالی ندارد که ما مقارنت را به آن صورت برای خدا ثابت کنیم. آنچه برای ما مهم است این است که مقارنت به معنای وصف کمالی را ما از خدا نفی کنیم.
پرسش: حدوث زمانی...
پاسخ: حدوث زمانی... بله اگر بخواهیم ما عالم را مقارن خدا بگیریم، بله، مقارنت میشود حادث زمانی. چرا؟ چون عالم، حادث زمانی است. چون عالم حادث زمانی است، یک طرفِ مقارنت حادث زمانی است، خود مقارنت هم میشود حادث زمانی؛ ولی ایشان میخواهد بالاتر از این حرف بزند، اصلاً مقارنی با خدا وجود ندارد، ولو این عالم هم نباشد، یک موجود ازلی دیگر باشد. بحث سر این مقارنتها در عالم نیست، مقارنت در عالم که مسلماً اگر بخواهد حاصل بشود که میشود حادث. مقارنت میشود حادث زمانی. ایشان میخواهد بگوید مطلق مقارنت نیست، یعنی یک موجود دیگری هم نداریم که با خدا قرین باشد، که شما مقارنت را بین این دو تا بگذارید؛ اگر بین این دو تا هم گذاشتید، مقارنت میشود حادث حادث ذاتی. که اگر بله، طرفِ قرینِ خدا را ایشان بخواهد عالم حساب کند، چون عالم را حادث زمانی میداند، مقارنت هم میشود حادث زمانی؛ ولی ایشان نمیخواهد تنها این را بگوید، میخواهد بگوید حتی مقارنی هم که ازلی باشد غیر از عالم، مقارنی هم که ازلی باشد، آن هم برای خدا نیست، که آنوقت اگر آن موجود قرین باشد، مقارنتش فقط حادث ذاتی خواهد بود، حادث زمانی نخواهد بود. بالاخره مرتبهاش بعد است، یعنی ذاتش بعد است. چیزی که مرتبهاش بعد است، معلوم میشود حادث ذاتی است دیگر.
پرسش: ...
پاسخ: نه، خدایی که ازلی است -خدایی که ازلی است منظور ازلیِ بالذات است - خدایی که ازلی است، برایش امرِ حادث ثابت نمیشود. ما برای بقیه ازلیها هم همین میگوییم؛ برای ازلی بالغیر هم همین را میگوییم، حادث را ثابت نمیکنیم. لذا میگوییم عقول هر کمالی که باید داشته باشند، از همان ازل دارند، بعداً به آنها کمالی داده نمیشود؛ یعنی نه تنها خود خدایی که ازلیِ بالذات هست نمیتواند متصف به حادث ذاتی باشد، بلکه ازلیهای بالغیر هم مثل عقول بنا بر نظر فلاسفه که آنها را ازلی بالغیر میدانند، آنها هم نمیتوانند متصف به صفات حادث باشند؛ آنها هم صفتشان مثل خودشان ازلی است. توجه کردید؟ مقارنت اگر بخواهد حادث ذاتی باشد، با ازلیت خدا ناسازگار است. همانطور که خدا ازلیِ بالذات است، باید اوصافش هم ازلیِ بالذات باشند؛ همانطور که عقول ازلیِ بالغیرند، اوصافشان هم باید ازلی بالغیر باشد. نمیشود چیزی ازلی باشد و اوصافش حادث باشد.
پرسش: ازلی بالغیر هست؟
پاسخ: ازلی بالذات نه، ازلی بالغیر را فلاسفه میگویند هست.
پرسش: مثلاً چی؟
پاسخ: عقول دیگه! عقول، ازلی بالغیرند. مثل ماها، ماها واجب بالغیر هستیم. ازلی بالغیر خیلی مطلب مهمی نیست؛ ما لفظ «ازلی» که میشنویم فکر میکنیم دیگر حالا اگر کسی را ازلی بدانیم شرک است، ولی وقتی لفظ «بالغیر» پشت سرش بیاید مشکل را حل میکند، مثل لفظ «واجب». ما بر خودمان واجب اطلاق میکنیم، اما این شرک نیست؛ چرا؟ چون واجب بالغیر میدانیم. واجب بالغیر هیچی ندارد، یعنی هیچی ندارد، همهچیز را غیر به او داده است. ازلی بالغیر هم یعنی از ازل غیر آفریدتش. همان لفظ «بالغیر» همهی مشکلات را حل میکند. اگر بخواهیم قید «بالذات» بیاوریم مشکل دارد؛ ازلی بالذات فقط یکی است.
پرسش: در روایات هم داریم...
پاسخ: بله، که ائمه طاهرین فرمودند: «ما ازلی و ابدی هستیم». حالا اگر روایت سندش هم قوی باشد، ثابت میشود که ازلی هستند، منتها ازلیِ بالغیر. مشکلی ندارد به هر صورت. خب عرض کردم از نظر قواعد، استحاله ندارد؛ حالا داریم یا نداریم باید بحث کنیم، ولی ازلی بالغیر داشتن از نظر قاعده اشکالی ندارد، همانطور که واجب بالغیر داشتن از نظر قاعده اشکال ندارد.
این دو دلیل بود برای اینکه واجب تعالی متصف به مقارنت نمیشود:
• یکی همان دلیل عام،
• یکی هم اینکه مقارنت حادث است و حادث نمیتواند وصف یک موجود ازلی قرار بگیرد.
دو تا دلیل دیگر هم انشاءالله بعداً عرض میکنم.
«و بمقارنته بين الأمور عرف أن لا قرين له» [8] [9]
از اینکه مقارنت ایجاد کرده است بین امور، و بین امور مقارنت برقرار کرده است، دانسته میشود که خودش دارای قرینی و مقارنی نیست.
«لأنه»، بیان برای صغری است، بیان کبری نیست؛ یعنی دارد بیان میکند که مقارنت ایجاد کردنِ خدا چیست، و چهجوری خدا مقارنت ایجاد کرده است، کجاها ایجاد کرده است. ولی اینکه هر جا مقارنت ایجاد بشود، خودِ موجِدِ مقارنت متصف به مقارنت نمیشود، که این کبری است، این را دیگر نمیگوید؛ این در فقرات قبلی ذکر شده بود، دیگر احتیاج به تکرار ندارد.
«لأنه قرن الوجود بالماهية». مصادیق مقارنت را دارد ذکر میکند، مصادیق مقارنتی را که خدا بین امور ایجاد کرده است:
خدا مقارن کرده است وجود را با ماهیت، اینها روشن است؛ «و الفصل بالجنس»، و فصل را با جنس، در ذهن؛ «و الصورة بالمادة»، صورت را با ماده، در خارج.
خب این سه تا مثالی که توجه کردید، روشن است، فرقشان با هم روشن است؛ ولی هر سه در این مسأله شریکند که مقارنتشان «علی سبیل الاتحاد» است. وجود و ماهیت متحدند، فصل و جنس همچنین، صورت و ماده همچنین؛ که ترکیب اتحادی دارند. هر سه از این جهت شریکند، منتها خب معلوم است وجود و ماهیت با فصل و جنس فرق میکند، فصل و جنس هم با صورت و ماده به لحاظ خارج و ذهن فرق میکند.
پرسش: اینجا مراد از ماهیت همان عدم است؟
پاسخ: ماهیت مشتمل بر جنس و فصل میشود. خود ماهیت را با وجود مقارن کرده است، بعد دو تا شعبه و دو تا رگهی ماهیت را - که جنس و فصل یا صورت و ماده باشد - این دو تا را هم با هم متحد کرده است، که معلوم شد وجود و ماهیت فرق دارد با جنس و فصل و همچنین صورت و ماده؛ و خود جنس و فصل و صورت و ماده هم با هم فرق دارند که جنس و فصل مربوط به ذهن است، صورت و ماده مربوط به خارج.
پرسش: عرض کردیم ماهیت...
پاسخ: ماهیت مرکب از جنس و فصل است. ماهیت، عدم نیست؛ این اصطلاح شماست، ماهیت را کسی عدم نگفته است.
پرسش: وجود خارجی ندارد...
پاسخ: وقتی وجود خارجی ندارد عدم نیست؛ بر فرض هم وجود خارجی نداشته باشد، عدم نیست؛ علاوه بر اینکه وجود خارجی دارد. وجود خارجی دارد، منتها بالعَرَض. این در جای خودش بحث شده است، دیگر در بحث اصالت ماهیت و اصالت وجود... که وارد بحث بیپایانی نشویم؛ بحث بیپایان و بینتیجه.
حتی یکی از بزرگان - حالا به مناسبت، بد نیست عرض کنم - یکی از بزرگان چند بار من را دیده است، میگوید: خودش هم فلسفه خوانده است، مسلط هم هست؛ میگوید یک روز بیا بنشین برای من اصالت ماهیت و اصالت وجود را فقط توضیح بده، معنایش را، نمیخواهم دلیل بیاوری؛ معنایش چیست؟ من هیچ زیر بار نمیرفتم، تا یک بار دیگر دیدمش، دیگر پرده را از آن دلش برداشت، گفت: من معتقدم که خود فلاسفهی بزرگی هم که اصالت ماهیت و اصالت وجود را مطرح کردند، معنای این دو تا را نفهمیدند، و بیخودی با هم میجنگند؛ هنوز تصور نکرده دارند تصدیق میکنند، یا نفیاً یا اثباتاً. بله، این که من تعجب... ایشان حتی معتقد بود که تصور نشده است. ولی واقعش این است که وقتی وارد این بحث میشویم پایان ندارد، به هر طرف میزنیم به نتیجهی درست نمیرسیم. یکی از مباحث طولانی فلسفه است که غالباً در آن، آدم میماند؛ آخرش به نتیجه نمیرسد. مثل بحث جبر و تفویض.آن هم همینطور است؛ وقتی واردش بشوید، آخرسر موفق بیرون نمیآیید. از بحث جبر و تفویض آخرسر موفق بیرون نمیآیید. بحث ماهیت و وجود هم تقریباً همان است.
خب. «و المعلولات»، یعنی «قرن المعلولات بعللها». معلولات را هم با عللش مقارن کرد. این مثال چهارم با سه تا مثال قبل فرق دارد؛ در سه مثال قبل، ترکیب اتحادی بود، با در عین تفاوتی که با همدیگر داشتند، ترکیب همهشان ترکیب اتحادی بود. اما در این مثال، ترکیب اتحادی نیست؛ معلول و علت، ترکیب اتحادی ندارند، لازم و ملزومند، یکی رتبهاش مقدم است، یکی رتبهاش مؤخر است؛ ولی بالاخره مقارنت هست، یک نوع مقارنتی ضعیفتر از مقارنت اتحاد.
«و النفوس بالأجسام»، این مثال پنجم با همه فرق میکند. نفوس، مقارنتشان با اجسام، به تصرف و تعلق است. نفس را به جسم تعلق داد، نه در جسم حالّش کرد؛ بلکه به جسم تعلق داد تا در جسم تصرف کند و تدبیر کند.
«و في المركبات»، یعنی «و المقارنة فی المرکبات ظاهرة». در مرکبات هم که مقارنت ظاهر است؛ بالاخره لااقل این است که دو جزء دارند و این دو جزء با هم قرینند تا این مرکب را تشکیل دادند. «ظاهرٌ لا یخفی».
پس کار خدا این بوده است که بین اشیاء، که خودش خلق کرده است، بین بعضی از اشیاء مقارنت هم ایجاد بکند.
این، بیانِ صغری بود. حالا میخواهیم کبری را بگوییم؛ البته نتیجه را میگوییم با توجه به کبرایی که قبلاً گفته بودیم.
«فدل ذلك»، یعنی این مقارنتی که بین این موجودات ایجاد کرده است، دلالت کرده است. یا به تعبیر دیگر: خلقتِ مقارنت دلالت کرده است «أن لا قرين له»، که قرینی برای خدا نیست. چهجوری دلالت کرده است؟ «بالبيان المذكور»، به بیان همان کبرایی که قبلاً در ذیل «و بتشعیره المشاعر» [10] [11] گفتیم.
این دلیل اول بود، که از این دلیل نتیجه گرفتیم که خدا متصف به مقارنت نمیشود.
اما دلیل دوم:
«و لأن المقارنة تدل على الحدث» [12] ؛ که حدث، «ممتنع من الأزل» است؛ یعنی امر ازلی نیست، و برای امر ازلی ممتنع است که اثبات بشود، «كما ذكرنا».
پرسش: در عبارتهای گذشته که اشاره کرده... مقارنت را حدوث زمانی گرفته است؟
پاسخ: نه، مقارنت اینجا مطرح نشده بود، من نگاهش کردم.
پرسش: «و شهادة الحدث بالامتناع من الازل» [13] [14] ...
پاسخ: «و شهادة الحدث بالامتناع من الازل الممتنع عن الحدث» ؛ خب آنجا حدوث زمانی مربوط میشود، یعنی شاید حدوث... کجا گفتی حدوث زمانی؟ اول عبارت: «حاصله أن الحدوث هو المسبوقية بالعدم مطلقاً، و الأزل هو اللا مسبوقية بالعدم، فكل حادث يمتنع أن يكون أزلياً، و كل أزلي يمتنع...» [15]
پرسش: نه، عبارت قبلش ...
پاسخ: نه، آن را کار نداریم. نخیر، این مهم است: «و شهادة الحدث بالامتناع من الازل». این مورد بحث ماست. اصلاً بحث ما هم همین است: «تدل علی الحدث الممتنع من الازل» [16] ، ما الان داریم همین را بحث میکنیم. یعنی حدث از ازل نمیتواند باشد، حادث نمیتواند ازلی باشد. البته ایشان، توجه داشته باشید، حادث ذاتی را حادث زمانی میگیرد. ایشان اصلاً حادث ذاتی که زمانی نباشد قبول ندارد، حرف فلاسفه را معتقد نیست. حالا چه حادث ذاتی بگویید چه حادث زمانی بگویید، فرقی در نظر ایشان نمیکند؛ چون فلاسفه بین حادث ذاتی و حادث زمانی فرق میگذارند، حادث ذاتی را اعم میگیرند، ولی ایشان حادث ذاتی را با حادث زمانی مرادف میگیرد. هر جا که حادث ذاتی هست، حادث زمانی هم هست. ایشان قبول ندارد که موجودی در ازل آفریده شده باشد، حتی عقول. پس حادث را حادث ذاتی میگیرد و حادث زمانی میگیرد؛ لذا میگوید حادث نمیتواند از ازل باشد، حادث نمیتواند از ازل باشد. حادث ذاتی که بنا بر نظر فلاسفه میتواند در ازل باشد، حادث زمانی است که نمیتواند در ازل باشد. ایشان فرقی بین حادث ذاتی و زمانی نمیگذارد.
دلیل سوم اینکه در جای خودش ثابت شده است که ماسویالله همه هالکند، و با تعلق به الله وجود میگیرند؛ یعنی لولا این تعلق، چیزی نیستند. اگر تعلق را از آنها برداریم، اصلاً چیزی باقی نمیماند، ذاتشان همان تعلق است.
خب، پس ماسویالله همه هالکند؛ این یک مقدمه.
مقدمهی دوم: هالکی نمیتواند قرین موجودی باشد؛ هیچ هالکی نمیتواند قرین موجودی باشد.
نتیجه این است که هیچچیزی قرین خدا نیست. پس اصلاً مقارنتی برای خدا وجود ندارد. این هم دلیل سوم که دلیل واضحی است.
دلیل چهارم اینکه به صورت قیاس استثنائی: اگر خدا قرین باشد با چیزی - یعنی مقارنت داشته باشد - حتماً در یک امری با آن قرینِ خودش مشارک خواهد بود، در یک امری با قرین خودش مشارک خواهد بود. ولی تالی باطل است، یعنی خدا با هیچچیزی مشارکت ندارد. پس مقدم هم باطل است که خدا قرین هم ندارد. این هم دلیل چهارم؛ که اگر خدا قرین داشت، با آن قرینش در یک چیزی شریک بود، در حالی که خدا با هیچچیز شریک نیست، پس مقارن ندارد.
«و لأن» دلیل سوم است «و لأن كل شيء بالنسبة إليه تعالى هالك» [17] و هالک نمتواند با موجود مقارنت داشته باشد «فكيف تتحقق المقارنة بين الهالك و الموجود».
دلیل چهارم: «و أيضاً هي» یعنی مقارنت «تستلزم الاشتراك في أمر لا محالة»، حالا یا در ذات باید مشترک باشند، یا در صفت یا اوصاف باید مشترک باشند، «في حين أنه سبحانه لا يشاركه شيء في شيء»، اصلاً مشارکی ندارد، در هیچچیز هم مشارک ندارد، نه در ذات، نه در صفات. پس وقتی مشارک نداشت، قرین هم ندارد.
پرسش: ما سوی الله شیء نیستند؟
پاسخ: ما سوی الله اگر قطع نظر از تعلقشان بشود، بله، شیء نیستند؛ ولی مادامی که به آن تعلقشان توجه میشود، چرا، شیء هستند. یعنی به برکت ارتباط مخلوقی که با خدا دارند، شیء هستند، و شاید هم شیءهای مهمی باشند. به اعتبار خودشان ملاحظه کنید، آن تعلق را نادیده بگیرید، هیچی نیستند. اصلاً احترام تمام موجودات هم بهخاطر همان ربطی است که به خدا دارند؛ چون مخلوق خدایند، محترمند؛ و الا خود موجودات را که نگاه کنید احترامی ندارند، احترام ذاتی ندارند.
پرسش: چرا در مقارنت، اشتراک در چیزی لازم است؟
پاسخ: چرا در مقارنت لازم است؟ بهخاطر اینکه اصلاً خود مقارنت این مطلب را میفهماند. اگر دو چیز مقارنند، در یک چیزی مقارنند؛ یا در ذاتشان مقارنند یا در صفتی مقارنند، بالاخره یک قرانی بینشان است؛ قران خودش همان یک حالت اشتراک است، این احتیاج به استدلال ندارد.
پرسش: سایه و دیوار هم با هم مقارنند؟
پاسخ: بله، سایه و دیوار با هم مقارنند.
پرسش: بخاری و دیوار با هم مقارنند؟
پاسخ: بخاری و دیوار با هم مقارنند، چون مثلاً فرض کنید مقابل هم قرار گرفتند، چون این مثلاً فرض کنید که مکانشان نزدیک به هم است، بالاخره یک جوری شریک... بله، یا به قول ایشان چون هر دویشان جسمند.
پرسش: عقول هم میتوانند مقارن باشند؟
پاسخ: عقول هم که مقارن همند، بهخاطر اینکه مرتبهشان با هم مساوی است. بالاخره یک چیزی، اشتراکی بینشان درست میکنیم؛ یک اشتراکی بین دو تا مقارن درست میکنیم. در عقل بودن، یا در مجرد بودن، یا در ممکن بودن؛ بالاخره در یک چیزی بالاخره مشترکشان میکنیم. اما خدا را در چه میخواهید مشترک کنید؟ مقارنت، اشتراک میخواهد، این احتیاج به استدلال ندارد، شما به ذهن خودتان مراجعه میکنید، میبینید دو تا قرین بالاخره یک جا به هم مرتبط میشوند، و الا مقارن نبودند.
پرسش: قرین برای خدا وجود ندارد؟
پاسخ: همان دیگر! قرین وجود ندارد که مقارنت نیست. اصلش همین است، بله. بله، همین است، بله؛ قرین...
پرسش: لفظ قرین، مشارکت هم در پی دارد؟
پاسخ: بله، اگر قرینی برای خدا وجود داشته باشد، مشارکت هست و به دنبالش مقارنت هست؛ ولی ما از اصل منکر قرینیم، وقتی قرین نبود مقارنت هم نیست. و وقتی مقارنت هم نبود قرین نیست، از آن طرف هم هست! وقتی قرین نبود مقارنت نیست، وقتی مقارنت هم نبود قرین نیست. منتها بله، قرین رتبهاش مقدم است بر مقارنت، که قبلاً هم گفتم، باید طرفین را داشته باشیم تا مقارنت داشته باشیم.
پرسش: یکی دلیل انّی است یکی دلیل لمّی؟
پاسخ: بله، یکی دلیل انّی است یکی دلیل لمّی. از مقارنت کشف میکنیم که قرین نیست، از طریق دلیل انّ؛ از قرین کشف میکنیم که مقارنت نیست، از طریق دلیل لمّ.
خب، حالا ایشان شروع میکنند، یعنی امام شروع میکنند به شمردن کارهای خدا، بعضی از کارهای خدا، که در بعضی کارها خدا مضاده ایجاد کرده است، در بعضی امور تألیف درست کرده است.
در بعضی امور، خدا اینچنین آفریده است؛ صدا از این بلندتر دیگر من سرفهام میگیرد. خب، خدا اینطوری آفریده است.
و خدا در بعضی امور مضاده ایجاد کرده است، در بعضی امور تألیف ایجاد کرده است، و برای بعضی امور هم تفریق درست کرده است. اینها را امام دارد میشمارد. و بعد از اینکه اینها را شمردند، همهی اینها را دلیل بر این میگیرند که خدایی هست، از طریق دلیلِ انّ، از طریق آیات. اینها همه آیتند، و این آیتها نشان میدهند که خدایی هست.
پس الان بحثی که میخواهیم شروع کنیم این است که امام دارد بعضی از آیات خدا را میشمارد، که سه تا آیه را میشمارد:
• یکی ایجاد تضاد بین اشیاء؛ یعنی اشیاء را طوری آفریده است که بعضیهایشان با هم مضاد باشند.
• دوم، ایجاد تألیف بین اشیائی که متعادی و سرکشند نسبت به همدیگر، و قابل تألیف مثلاً به نظر نمیآیند، میبینیم خدا آنها را هم تألیف کرده است.
• سوم، بین دو موجودی که با هم قرینند و نزدیکند، خدا تفرقه انداخته است.
از آن تضاد، و از آن تألیف، و از این تفریق، کشف میکنیم که خدایی هست. اینها آیتند، از آیات میرسیم به ذوالآیه که خداست. این حدود یک صفحه بحث است، یک صفحه بحث را من الان تقریباً اشاره کردم.
«ضادّ النور بالظلمة» [18] [19]
خدا نور را با ظلمت، ضد قرار داد.
منظور از نور مطلق است، هم نور حسی را شامل میشود، هم نور عقلی را شامل میشود؛ بنابراین مراد از مقابلش هم که ظلمت است، مطلق است، هم ظلمت حسی را شامل میشود، هم ظلمت عقلی را شامل میشود.
ظلمت حسی با نور حسی معلوم است؛ تاریکی که شما وارد میشوید چشمتان نمیبیند میشود ظلمت حسی، خورشید که طلوع میکند همهچیز را میتوانید ببینید میشود نور حسی.
اما ظلمت و نور عقلی، خب مصادیقی دارد؛ مثلاً فرض کنید که خود موجودات عقلی همه نورند، اما نور عقلیاند. موجودات مادی ظلمتند، منتها ظلمت عقلیاند. یا فرض کنید اطاعت، نور عقلی است؛ معصیت، ظلمت عقلی است. ولو معصیت، ظلمت حسی نیست، آدم معصیت هم میکند هیچ تاریکی احساس نمیکند، ولی از نظر عقلی دارد باطنش تاریک میشود.
پرسش: ...
پاسخ: بله. ظلمت، عدمِ ملکه است، عدم مطلق نیست. عدم ملکه قابل خلق هست، هستی است، مثل عَمى میماند. عمی قابل خلق شدن است، ظلمت هم قابل خلق شدن است. عدم صریح نیست که مخلوق نباشد؛ عدم ملکه میتواند مخلوق باشد. البته بنا بر نظر مشاء، ظلمت عدم ملکه است.
یعنی خدا «جلایت» جلی بودن را، آشکار بودن را به «بُهم» یعنی مبهم بودن، مخفی بودن، مضاد کرد؛ یعنی این دو تا را ضد هم قرار داد.
منظور از اینکه خدا نور را با ظلمت ضد کرد، نه اینکه نور را آفرید، ظلمت را آفرید، بعد این دو تا را با هم ضد کرد؛ که ضد کردن، جعل ترکیبی نیست، جعل بسیط است؛ یعنی از اول نور و ظلمت را چنان آفرید که این دو تا با هم مضاد هستند، یا جلایت و بُهم را چنان آفرید که با هم مضاد باشند.
«و الجَسْو بالبَلَل» [22] [23]
«جَسو» یعنی سفتی؛ سفتی را با «بَلَل»، بلل یعنی تری، ضد قرار داد. خب ظاهراً سفتی با تری ضد نیست، لذا شارح میگوید در اینجا بلل را به معنای لینت بگیرید، که به معنای نرمی باشد؛ چون چیزی که تر است، نرم هم هست. پس «جسو» به معنای سفتی، «بلل» به معنای شلی.
بعد نقل میکند، میگوید در نهجالبلاغه آمده: «و الجمود بالبلل» [24] [25] ، «جمود» یعنی خشکی، بلل یعنی تری. آنوقت این درست میشود، این دیگر ایرادی ندارد، احتیاج به توضیحِ توجیه هم ندارد. ولی این عبارتی که از امام رضا نقل شده است احتیاج به توجیه دارد که بلل به معنای لینت باشد تا بتواند ضد جسء، یعنی سفتی قرار بگیرد.
«و الصَّرْدَ بالحَرُور» [26] [27]
«صرد» یعنی سرما؛ صرد با صاد، همان معنای سرد با سین را میدهد، یعنی سرما.
«و الصرد بالحرور»، یعنی سرما را ضد «حرور»، گرما قرار داد.
خب، حالا عبارت را از رو میخوانم:
این عبارت امام، بیانٌ لمضادةٍ که خدا ایجاد کرده است بین اشیاء. چهجوری دارد امام بیان مضاده میکند؟ نحوهی مضاده را ذکر نمیکند، بلکه «بذكر أمثلة منها» [28] ؛ فقط با ذکر مثال دارد بیان میکند مضاده را، و الا نحوهی مضاده را امام توضیح نمیدهد، نحوهی مضاده روشن است؛ روشن است که نور با ظلمت مضاد است.
و نوری که در این عبارت آمده است اعم از نور معقول و محسوس است، و کذا مقابلش که ظلمت است اعم از معقول و محسوس است.
«و الجلاية» به معنای وضوح است، از جلی میآید، یعنی مادهاش همان جلی است.
«البُهم» هم ضد وضوح است، بُهم همان مبهم، پوشیده.
«و الجَسْو» به معنای صلابت است، یعنی سفتی، سختی. در قاموس دارد: «جسأ كدعا جسأً: صلُب.»
«فيكون المراد بالبلل» در این صورت «اللين»؛ دیگر مراد به بلل باید لینت باشد تا ضد صلب واقع بشود، و الا تری، ضدِ سفتی نیست.
در نهج البلاغه داریم: «و الجمود بالبلل» [29] [30] ؛ یعنی خدا ضد جمود را با بلل مضاد قرار داد. خب این دیگر روشن است؛ جمود یعنی خشکی، بلل یعنی تری، این دیگر احتیاج به توضیح ندارد.
«و قد عبّر بالجمود عن اليبوسة» [31] ، منظور امام از جمود، یبوست بوده است که با بلل میسازد، «و بالبلل عن الرطوبة»؛ یعنی کنایه قرار داده است جمود را از یبوست، و بلل را از رطوبت. و معلوم است که یبوست و رطوبت با هم تضاد دارند، پس جمود و بلل هم با هم تضاد دارند، «و هذا أصح»؛ این عبارت نهج البلاغه روشنتر از عبارت امام رضاست، اگرچه عبارت امام رضا هم روشن است بعد از توضیحی که ما دادیم، ولی عبارت حضرت امیر روشنتر است.
خب، «و الصَّرْدُ» هم که در عبارت امام آمده است، برد است که معرب سرد است، یعنی معرب همان سرد با سین است. سرد با سین را تبدیلش کردند به صرد با صاد، معنا هم همان معنای قبلی است.
خب، این یکی از کارهایی که خدا انجام داده و آیتی از آیات اوست که مضاده باشد.
پرسش: جلایت به معنای وضوح عقلی است؟
پاسخ: مطلق وضوح را شاید بشود بگویید؛ جلایت، وضوح است دیگر، توضیح نمیدهد وضوح عقلی یا وضوح حسی.
پرسش: نور و ظلمت...
پاسخ: نخیر. نور و ظلمت، نور واضحی است که واضحکننده است؛ ظلمت پوشیدهای است پوشاننده. ولی وضوح و بُهم این را ندارد؛ وضوح یعنی روشن، بُهم یعنی مبهم. اما دیگر وضوح را واضحکننده نمیگوییم، پوشیده را پوشاننده نمیگوییم؛ که آن نور و ظلمت را جوری معنا میکنیم که با وضوح و بُهم یکی نشود.
پرسش: در ظلمت...
پاسخ: نه، مطرح نیست ولی هست؛ ظلمت بالاخره پوشاننده است. هر جا ظلمت باشد، چه ظلمت حسی باشد اشیاء را میپوشاند، ظلمت عقلی باشد مثلاً فرض کنید کدورتی که برای نفس عاصی به وجود میآید، نورِ نفس را میپوشاند؛ و باعث میشود که نفس نورانی که قدرت جذب خیرات دارد دیگر خیر را جذب نکند، قدرت ادراک حقایق را دارد دیگر حقایق را درک نکند. این نفس همیشه اباطیل را درک میکند، و همیشه شرور را به سمت خودش جذب میکند؛ دیگر چون از سنخیت با نور بیرون آمده است. توجه میکنید پوشانندگی باز هم هست، حتی حکم را هم عوض میکند. ظلمت وقتی میآید، نه تنها پوشیده است، بلکه میپوشاند، حکم شیء را هم عوض میکند؛ یعنی این شیئی که تا حالا میتوانست خیرات را جذب کند، به لحاظ عقل عملی خیرات را جذب کند، به لحاظ عقل نظری حقایق را درک کند، حالا هم حقایق را درک نمیکند، وارونه میفهمد، هم اینکه اعمال خیر را انجام نمیدهد، شرور پیش او حسنات به حساب میآید. هم تاریکی عقلی اینطور است، هم تاریکی حسی.
«مؤلف بين متعادياتها» [32] [33]
کار دوم خدا را دارد ذکر میکند، یعنی یک کار دیگر از کارهای خدا که آیت دیگری از آیات اوست:
خدا تألیف و انس ایجاد میکند بین متعادیاتِ اشیاء؛ یعنی بین اموری که با هم عداوت دارند، با هم ناسازگارند، با وجود این خدا بینشان انس ایجاد میکند، الفت میاندازد.
«كالْحرارة مع البرودة و الرطوبة مع اليبوسة»، حرارت و برودت دو تا ضدند، مقابل همند، ولی در عین حال قابل اجتماعند. رطوبت و یبوست دو تا ضدند ولی قابل اجتماعند؛ رطوبت و یبوست با هم جمع میشوند، یک حالت تعادل به وجود میآید. حرارت و برودت با هم جمع میشوند، باز هم حالت تعادل به وجود میآید.
پرسش: حرارت و برودت با هم تعدیل پیدا میکنند، نه اینکه...
پاسخ: تعدیل پیدا میکنند دیگر؛ جمع میشوند با هم، حالت تعادل ایجاد میکنند. بله، در شیء واحد جمع میشوند، حالت تعادل ایجاد میکنند.
پرسش: حرارت میرود، برودت میآید...
پاسخ: نخیر! شما عرض من را دقت بکنید، حرارت و برودت با هم جمع میشوند حالت تعادل ایجاد میشود. آب گرم و آب سرد را میریزید، حالت ولرمی پیدا میکند.
پرسش: یک چیز نمیتواند هم گرم باشد هم سرد، محال است.
پاسخ: بله، گرما و سرما...
پرسش: در یک چیز محال است، همزمان...
پاسخ: ببینید، داریم چی عرض میکنیم! ما یک عرضی داریم، شما یک چیز دیگری را اشکال میکنید! ما میگوییم حرارت و برودت با هم جمع میشوند حالت تعادل پیدا میشود. شما میفرمایید که حرارت و برودت در یک چیز نمیتوانند با همان شدتی که دارند بمانند؛ این که اصلاً مخالف عرض ما نیست. حرارتی که در این آب بوده است، با برودتی که در آن آب بوده است، با هم جمع میشوند، ولی آن حالت اولیهشان باقی نمیماند؛ تعادل بینشان حاصل میشود، تألیف بینشان حاصل میشود. این یک خرده از آن کم میکند، آن یک خرده از آن کم میکند، با هم سازگار میشوند؛ ناسازگاریشان از دست میرود. با اینکه حرارت و برودت ناسازگارند، ولی وقتی هر دو را با هم در یک جا جمع میکنید، میبینید با همدیگر میسازند خلاصه؛ میسازند یعنی او یک خرده از شدت خودش برمیدارد، آن هم یک خرده از شدت خودش برمیدارد، با هم سازگار میشوند. این را ما میگوییم تألیف، اینکه اشکالی ندارد که. ولو حرارت و برودت با هم ضدند، ولی با هم قابل اجتماعند؛ قابل اجتماعند یعنی به یک جوری کنار میآیند با هم؛ و الا اگر هر دو سرکشیشان را داشته باشند، هر دو آن درگیریشان را با هم داشته باشند، خب هیچوقت کنار نمیآیند. یعنی خدا اینچنین آفریدهشان که با هم کنار بیایند. با وجود اینکه ناسازگارند، ولی دو تا ناسازگاری هستند که خدا بالاخره بینشان انس انداخته است.
پرسش: در واقع شدن یک چیز، جمع میشوند، در آب هم حرارت وارد میشود هم برودت. در واقع شدن یک چیز، بعد آنجا جمع شدند. و الا در غیر این صورت در دو حالت هر دو باشند، نیست، نمیشود.
پاسخ: بله، حالا به همان طوری که عرض کردم دیگه.
سومین آیت
«مفرّق بين متدانياتها» [34] [35]
بین متدانیات امور، یعنی بین اموری که با هم تدانی دارند، نزدیکند و انس دارند، خدا جدایی میاندازد.
مثلاً: صُوَر را از مواد جدا میکند. آب را شما روی حرارت میگذارید، روی آتش میگذارید، حرارت میدهید، این آب کم کم بخار میشود، تبدیل به هوا میشود، که آب شده هوا، آب شده بخار؛ یعنی صورتِ آبی را از این ماده گرفته، صورت هوایی و بخاری را به همین ماده افاضه کرده است؛ که این در واقع استحالهای است که در صُوَر رخ داده است. صورتی تبدیل میشود به صورتی؛ تبدیل نمیشود، یعنی باطل میشود صورت دیگر جایش میآید؛ که خدا صورتی را از مادهای جدا میکند، و صورت دیگری را به آن ماده، به همان ماده افاضه میکند. در حالی که این صورت و ماده با هم تدانی داشتند، به هم نزدیک بودند، ولی خدا این دو تا نزدیک را از هم جدا کرده است.
اینها را من از رو میخوانم توضیح میدهم، خارج توضیح بدهم دوباره از رو بخوانم دوبارهکاری میشود.
«مفرّق بين متدانياتها»؛ یعنی خدا تفرقه میاندازد بین متدانیات امور، یعنی بین اموری که با هم تدانی دارند و نزدیک هم هستند و انس با هم دارند.
«كتفريق الصور عن المواد»؛ صُوَر از مواد متفرق نبودند، با مواد تدانی داشتند، بلکه حلول در مواد داشتند، اینهمه با هم تدانی داشتند، با وجود این خدا تفریقشان کرد، یعنی صُوَر را از مواد بیرون کشید، و صورت دیگری به این ماده افاضه کرد، آن صورت اولی را از او گرفت؛ یعنی بین آن صورت و بین آن صورت و مادهای که آن صورت انتخاب کرده بود، جدایی انداخت.
مثال دوم: «و النفوس عن الأبدان» نفوسی را که اجازهی تصرف در ابدان داشتند، و بهخاطر اینکه ابدان مرکبشان بود، به ابدان انس و الفت داشتند، این نفوس را از ابدان جدا کرد و بینشان جدایی انداخت، و نفوس را از ابدان جدا کرد. فرق بین «و النفوس عن الابدان» با «الصور عن المواد» روشن است؛ چون صُوَر حالّ در موادند، نفوس حالّ در ابدان نیستند.
پرسش: صور را از مواد میگیرید... صورت دیگری میآید...
پاسخ: بله، اینطوری اینها معتقدند که نه، صورت دیگر نمیآید. در کون و فساد، صورت دیگر نمیآید، در تکامل چرا. در تکامل، صورت دیگری بر آن صورت قبلی مینشیند و صورت قبلی را کامل میکند؛ اما در حرکتهای کون و فسادی - که مثال هم زده شد که آب تبدیل میشود به بخار - تکاملی نیست، یعنی صورتی روی صورت نمیآید؛ آن صورت قبلی را خدا میگیرد، صورت جدید افاضه میکند، که جدا کردن صورت از ماده است، نه افاضه کردن صورت دوم به ماده.
مثال سوم و چهارم: «و تفريق أفراد الطبيعة بعضها عن بعض بالفصول و التشخصات.»
این دو مثال است همانطور که اشاره میکنم؛ دو مثال است به دلیل اینکه «بالفصول و التشخصات» دارد. از اینکه گفته «بالفصول و التشخصات» معلوم میشود دو تا مثال دارد میزند:
فصول، بعض افرادِ طبیعتِ جنس را از بعض دیگرِ افراد او جدا میکند. دقت میکنید چه عرض میکنم؟ فصول، بعض افرادِ طبیعتِ جنس را از بعض دیگرِ افرادِ همان طبیعت جنس جدا میکند. منظور از افراد طبیعت جنس، انواع است. فصول، نوعی را که تحت جنس داخل است از نوع دیگری که تحت همان جنس داخل است جدا میکند.
تشخصات، فردی را از طبیعتِ نوعی، از فرد دیگرِ همان طبیعت جدا میکند. افراد یک نوع، اشخاص او هستند. این تشخصات، هر شخصی را از شخص دیگر جدا میکند.
با این بیانی که عرض کردم، معلوم شد لفظ «الطبیعة» در عبارت شارح عام است، یعنی اعم از طبیعت جنسی و طبیعت نوعی.
حالا به عبارت توجه کنید:
«و تفريق أفراد الطبيعة بعضها عن بعض»؛ بعض افراد طبیعت را از بعض دیگر جدا میکند. بعض افراد طبیعت جنسی را از بعض دیگر جدا میکند «بالفصول»، و جدا میکند افراد طبیعت نوعی را، بعضیهایشان را از بعضی دیگر «بالتشخصات».
مثال پنجم: «و الحِصَصِ عن الكل» این «و الحصص» را عطف نگیرید به «التشخصات». این عطف است بر «الصور»، عطف است بر «النفوس»، عطف است بر «افراد»؛ یعنی:
«تفریق الصور عن المواد، تفریق النفوس عن الابدان، تفریق افراد الطبیعة بعضها عن بعض، تفریق الحصص عن الکل».
«باختلاف الأعراض»؛ «باختلاف الاعراض» یعنی به اختلاف نوع اعراض، نه به اختلاف شخص اعراض.
حصه میدانید که خودش کلی است. کلی را اگر ما مقید کنیم به یک نوع عرضی، حصه درست میشود؛ اگر مقیدش کنیم به یک عرض شخصی، شخص درست میشود. انسان که کلی است؛ اگر مقیدش کنیم به بیاض: «انسان ابیض»، این حصه درست میشود؛ یعنی صنف درست میشود، شخص درست نمیشود. اما اگر مقیدش کردیم به این سفیدی خاص، که عرض شخصی است، شخص درست میشود.
پس «حصص» را از کل - یعنی از کلی - جدا میکند بهوسیلهی اعراض، یعنی بهوسیلهی انواع اعراض. یک نوع عرض، بیاض است، یک نوع، سواد است. این انسان را ابیض قرار میدهد، آن انسان را اسود قرار میدهد، دو تا حصه درست میکند، حصهها را از کل جدا میکند.
پرسش: حصص، حصه همان... اگر حصص را عطف بگیریم بر تشخصات...
پاسخ: خب، آنوقت چه میشود؟ «عن الکل» را به کجا متعلق میکنید؟ اگر «الحصص» را عطف به تشخصات بگیرید: «خدا افراد طبیعت را بعضی از بعضی جدا میکند به فصول و تشخصات و حصص»، حصص خودشان... حصص جداکننده نیستند!
پرسش: به وسیلهی حصه...
پاسخ: حصص، توجه بکنید، حصص جداکننده نیستند، حصص جداشدهاند، در حالی که فصول و تشخصات جداکنندهاند. ببینید: فصول و تشخصات، جداکنندهاند و فرد یا نوع سازندهاند. حصه بهوسیلهی چیزی جدا میشود، خودش جداکننده نیست. انواع اعراض، حصص را جدا میکند. تشخصات و فصول جداکنندهاند، حصص جداشونده است. حصص را که جداشونده است نمیشود بر فصول و تشخصات که جداکنندهاند عطف بگیرید، این یکی. دوم اینکه بر فرض «الحصص» را بخواهید به تشخصات و فصول عطف بگیرید، «عن الکل» را به کجا متعلق میکنید؟ «عن الکل» به کجا متعلق میشود؟ به جایی متعلق نمیشود. همانطور که عرض میکنم باید خوانده بشود: «و الحِصَصِ»، یعنی «و تفریقَ الحصص عن الکل». خدا جدا میکند از کل - یعنی از کلی، یعنی از درون کلی این حصص را اخراج میکند - به توسط اختلاف اعراض.
این چند تا مثال.
«إلى غير ذلك مما لا يُحصى.» تنها کارش همین سه چهار تا که نیست، خیلی زیادتر از اینها هست، «الی ما لا یحصی» مواردی را میشود پیدا کرد که خدا بین متدانیات امور تفریق ایجاد میکند و جدایی میاندازد.
خب، تمام شد.
این سه تا آیت را برای خدا توضیح دادیم:
• یکی ایجاد مضاده،
• یکی ایجاد تألیف،
• یکی ایجاد تفرقه.
حالا هر سه را میخواهیم دلیل بگیریم بر وجود خدا.
پرسش: آقا، این تمثیل به کل و کلی تمثیل به کیست؟ این تمثیل که از خود شماست، چون... تمثیل به اینکه اگر کلی طبیعی در خارج موجود باشد، یک حصهای را برمیدارد... متدانیات متفرق میشوند... ظاهراً مبتنی بر وجود کلی طبیعی است...
پاسخ: بله خب، کلی طبیعی در خارج هست منتها در ضمن افراد.
پرسش: مستقلاً در خارج نیست.
پاسخ: بله، کلی طبیعی مستقلاً در خارج نیست. خب، علیایحال فرق نمیکند، در ضمن هم بگیرید، در ضمن هم بگیرید؛ کلی طبیعی تمام افرادش را شامل میشود، پس افراد در ضمن آن کلی با هم متدانی بودند، حصهها جدا نبودند، بعد خدا اینها را جدا کرد. حالا حصص را «عن الکل»... شما «کلّی» هم نگیرید، «کلّ» که ایشان گفته «کلّ» را بگیرید! حصص را از کل جدا میکند، حالا مثال خود این که ایشان میزند دیگر حرف میزند دیگر منافاتی ندارد، فرمایش شما ایرادی وارد نمیکند. فرض کنید که یک سنگی داریم خیلی بزرگ، این کل است. خدا میبینید یک قسمت از این سنگ را رنگش را سفید کرده است، یک قسمت را سیاه کرده، یک قسمت را زرد کرده است. با این اختلاف اعراض، این حصه را از کل جدا کرده است، آن حصه را هم از کل جدا کرده است؛ این دیگر روشن است، این مشکل ندارد. که حالا نگویید اختلاف حصص را از کلی. چون ایشان «کل» دارد، «کلی» ندارد. حصص از کلی اخراج میشوند. حصص از کلی اخراج میشوند، کلی هم در خارج وجود ندارد، در ذهن وجود دارد؛ تدانی در ذهن حاصل است، آنوقت در خارج این حصص را جدا میکنید، اشکال ندارد. ولی این حرفی که ایشان زده روشنتر است: میگوید یک موجودی حساب کن که کل است، یکپارچه است؛ بعد قسمتبندی میشود، این قسمتش مثلاً با رنگ سرخ ملون شده است، آن یکی با رنگ زرد؛ این دو قسمت میبینیم از هم جدا شدند، جدا شدند: این حصه شد، آن حصه شد. این حصه از کل جدا شد بهخاطر رنگش، آن حصه دیگر هم از کل جدا شد بهخاطر رنگ دیگرش؛ که حصهها از هم ممتاز شدند بهخاطر رنگشان.
پرسش: اما در حقیقت کل و کلی فرق دارند... عامتر است...
پاسخ: نه، اصلاً با هم فرق دارند.
پرسش: هر کلی...
پاسخ: فرق دارند با هم... بله، فرق دارند.
پرسش: عموم و خصوص من وجه است...
پاسخ: نه، نه، این هم نیست، با همدیگر تفاوت دارند. بین کل و کلی رابطه...