« فهرست دروس
درس شرح توحید صدوق(قاضی سعید)
استاد محمدحسین حشمت‌پور

80/09/09

بسم الله الرحمن الرحیم

ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 157-158)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق

 

موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 157-158)

 

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

 

«بتشعيره المشاعر عرف أن لا مشعر له» [1] [2]

از اینکه خدا مشاعر یعنی قوای شعوری و ادراکی را برای ما آفرید، یا برای موجودات آفرید، می‌دانیم، می‌فهمیم که خودش دارای این مشاعر نیست.

و فراز بعدی: «بتجهيره الجواهر عرف أن لا جوهر له» [3] [4] ؛ از اینکه جواهر را آفرید، معلوم می‌شود که جوهری برایش نیست.

و فراز بعدی: «و بمضادته بين الأشياء عرف أن لا ضد له» [5] [6] ؛ از اینکه بین اشیاء مضاده ایجاد کرد، معلوم می‌شود که خودش ضد ندارد.

این سه تا فقره از کلام نظیره هم هستند.

و بعدش هم فقره چهارم است: «و بمقارنته بين الأمور عرف أن لا قرين له» [7] [8] ؛ بین امور مقارنت قرار داد، از اینجا فهمیده شد که قرینی برایش نیست، همتایی برایش نیست.

این چهار تا فراز شبیه هم هستند. هر چهار تایشان هم یک جور اثبات می‌شوند، یعنی با یک بیان اثبات می‌شوند؛ بیانی که در آن بیان از یک قاعده و یک اصل استفاده می‌کنیم و به ضمیمه این دو امر، این چهار تا فراز را اثبات می‌کنیم.

قاعده‌ای که می‌خواهیم از او استفاده کنیم این است که اگر فاعلی مستغنی بذاته بود، او به هیچ صفتی موصوف نمی‌شود؛ زیرا صفت همیشه کمال است و موصوف کردن شیء به صفت یعنی آوردن کمال برای شیء، اما کمال بعد از ذات، چون صفت متأخر از ذات است. چیزی که بذاته مستغنی است، یعنی به لحاظ ذاتش همه چیز را دارد و احتیاجی به بیرون از ذاتش ندارد، دیگر معنا ندارد برایش وصفی که کمال متأخر و بیرون از ذات است بیاوریم. او ذاتش کامل است و به ذاتش مستغنی از اغیار است؛ پس نمی‌شود برایش وصف آورد. چون وصف یعنی کمال بیرونی، کمال متأخر از ذات؛ و هر وصفی متأخر از موصوف است، بیرون از موصوف است، اگرچه همراه موصوف باشد، همراه شدید هم باشد، لازم هم باشد، ولی بالاخره بیرون از ذات موصوف است. اگر موجودی به ذات خودش غنی بود، یعنی همه کمالات را واجد بود، احتیاجی به کمال خارج از ذاتش که وصفش قرار داده بشود ندارد. پس توصیف کردن یک موجود مستغنی بذاته جایز نیست. این یک مطلب.

مطلب دوم اینکه - که این قاعده بود - اما اصل. اصل عبارت از این است که هر فاعلی را که ملاحظه کنید - دیگر در اینجا قید مستغنی بذاته و غیرمستغنی بذاته را نداریم، هر فاعلی - نمی‌تواند مشتمل بر معلولش یا بخشی از معلولش باشد. این روشن است؛ معلول صادر از فاعل است و ذات فاعل را تشکیل نمی‌دهد. فاعل در ذات خودش نمی‌تواند آن معلول را داشته باشد. ممکن است کمالی را داشته باشد که منشأ پیدایش آن معلول بشود، ولی خود آن معلول را ندارد. چرا؟ چون اگر خود آن معلول را داشته باشد، لازمه‌اش این است که معلول در علت مأخوذ باشد، و اگر معلول در علت مأخوذ باشد، از باب اینکه این علت، علت این معلول است، لازم می‌آید که علت، علت خودش باشد؛ چون معلول رفته جزء خود این علت شده. معلول را صادر می‌کند؛ اگر این معلول خودش بشود یا جزء خودش بشود یا بالاخره یک جوری در ذات او دخالت کند، یلزم که علت آن بخش ذات خودش را ایجاد کرده باشد، یعنی آن معلول را؛ پس معلول، علت می‌شود علتی برای خودش. بنابراین معلول نمی‌تواند در ذات علت و در ذات فاعل مأخوذ باشد، و الا چون این علت آن معلول را ایجاد کرده، وقتی این معلول در ذات خودش باشد معنایش این است که خودش یا بخشی از خودش را ایجاد کرده، و علت نمی‌تواند علت خودش بشود؛ پس نمی‌تواند مشتمل بر معلول باشد. بنابراین هیچ فاعلی نمی‌تواند مشتمل بر معلول خودش باشد. این هم اصل.

این دو تا مطلب تقریباً تصور طرفینش ما را وادار به تصدیق می‌کند؛ دو مطلب بدیهی هستند، احتیاج به استدلال ندارند. اگر شما تصور بکنید که موصوف و - قاعده را دارم عرض می‌کنم - اگر تصور بکنید که موصوف و صفت از هم جدا هستند و صفت بیرون از موصوف است، یعنی معنای موصوف و صفت را تصور کنید. صفت کمالی است بیرونی، و مستغنی بذاته یعنی موجودی که همه کمالات را در درون خودش دارد. خب وقتی این را، شما این دو تا را تصور کردید، متوجه شدید که مستغنی بذاته یعنی موجودی که همه کمالات را در درون خودش دارد، و وصف هم یعنی کمال بیرونی، خب تصدیق می‌کنید بدون احتیاج به استدلال که مستغنی بذاته احتیاج به وصف ندارد؛ چون همان کمالی را که از وصف می‌خواهید برایش درست کنید، او در ذات خودش دارد به دلیل اینکه مستغنی بذاته است. این قاعده، قاعده بدیهی است. قاعده بدیهی یعنی قاعده‌ای که طرفینش اگر تصور بشود، موضوع و محمولش اگر تصور بشود، برای تصدیقش احتیاج به استدلال نداریم، خودبه‌خود تصدیقش می‌کنیم. اگر هم یک وقتی انکارش کردیم به خاطر این است که طرفینش را تصور نکردیم یا درست تصور نکردیم؛ و الا اگر طرفین تصور بشود در تصدیقش ما توقفی نداریم.

 

پرسش: ...

پاسخ: بله دیگر، وصف خارج از ذات است. آن اگر وصف عین ذات باشد، نه، مبتنی بر نظر فلاسفه هم می‌شود گرفت این حرف را. اگر وصف خارج ذات باشد، دیگر به او وصف، اگر وصف عین ذات باشد دیگر به او وصف نمی‌گوییم. اگر فلاسفه اوصافی را که عین ذات خدا هستند وصف گفتند، خودشان معتقد هستند که ما تسامحاً وصف گفتیم؛ ولی وصف بما أنه وصف همین است که ایشان می‌گوید، حتماً باید خارج از ذات باشد. آنی که فلاسفه عین ذات می‌گیرند، آن واقعاً وصف نیست، خود ذات است؛ خودشان هم می‌گویند ما وصف گفتیم، تسامحاً وصف گفتیم. حتی فخر رازی و بعد هم به تبعش خواجه نصیر طوسی که بر مشاء اشکال می‌کنند در بحث صور مرتسمه - که علم واجب را به معنای صور مرتسمه می‌دانند - می‌گویند شما صور مرتسمه را اگر بیرون از ذات قرار می‌دهید که می‌دهید، حتماً باید وصف قرارش بدهید؛ چه وصفی است؟ وصف اضافی است یا وصف سلبی؟ هیچ‌کدام که نیست، پس باید وصف حقیقی باشد، در حالی که خدا وصف حقیقی ندارد عند جمیع الفرق. همه‌شان می‌گویند خدا وصف حقیقی ندارد؛ الزام می‌کنند مشاء را که دست از مبنایشان بردارند، چون برای خدا قائل به وصف شدند در حالی که خدا وصف ندارد. همین‌هایی که می‌گویند خدا عالم است و قادر است و مرید است و کذا، همین‌ها دارند می‌گویند خدا وصف ندارد. معلوم می‌شود آن وقتی که این وصف‌ها را به خدا نسبت می‌دادند، تسامح داشتند این‌ها را اسمش را وصف گذاشتند، واقعاً وصف نبوده. علم عین ذات است؛ همان‌طوری که فارابی گفته، در روایات هم داریم، خدا کلش علم است، العلم، بله، کله علم، علم کله، علم کله، قدرة کله، که همه این موجود علم است، نه دارای علم باشد تا علم صفت او بشود، بلکه کلش علم است. خب این صفت، پس علم صفت او نیست؛ و اگر ما صفت گفتیم در این تسمیه تسامح کردیم و خودمان هم معترف هستیم.

خب پس این حرف ایشان بر مبنای فلاسفه هم تمام است و بر مبنای همه تمام است. اگر چیزی وصف باشد حتماً خارج از ذات است، مگر وصف نباشد ما تسامحاً وصف گفته باشیمش؛ و الا اگر وصف باشد حتماً از ذات بیرون است. بنابراین اگر چیزی در ذات خودش همه کمالات را داشت، دیگر نمی‌تواند وصف را به عنوان کمال واجد بشود، چون آن خارج از ذات است و این مستغنی، از این هم مستغنی است. این‌ها همه ما صفات حقیقیه را صفت بدانیم، به لحاظی صفت می‌دانیم، همان لحاظ تسامحی؛ به لحاظی صفت می‌دانیم، همان لحاظ تسامحی و به همان لحاظ می‌گوییم خدا دارای صفات حقیقیه هست و دارای صفات اضافی و دارای صفات سلبیه. ولی وقتی می‌خواهیم حقیقت‌گویی بکنیم و دیگر از تسامح صرف‌نظر بکنیم، نمی‌گوییم خدا دارای صفات حقیقیه است؛ می‌گوییم خدا دارای دو نوع صفات است: یکی صفات اضافی، یکی هم صفات سلبیه. دیگر بیش از این ثابت نمی‌کنیم برای خدا.

 

خب پس توجه کردید که قاعده را ما بدیهی گرفتیم، با تصور طرفینش تصدیقش را تصحیح کردیم. حالا اصل را ببینیم می‌توانیم بدیهی بگیریم یا نه؟ اصل هم همین‌طور است، اصل هم بدیهی است. اصل این بود که هیچ فاعلی بر شیئی من معلوله مشتمل نیست. بر شیئی من معلوله یعنی حداقل است، یعنی بر معلول هم مشتمل نیست، بر شیئی من معلوله هم مشتمل نیست؛ اصلاً ذره‌ای از معلول در این علت نیامده، یعنی در ذات علت. زیرا اگر معلول در علت بیاید، روشن است، معلول اگر در علت بیاید خود علت می‌شود دیگر؛ وقتی می‌آید در ذات علت یعنی ذات علت را تشکیل می‌دهد. این علت، علت شده برای این معلول، و چون این معلول خودش هست، خود این علت است، پس لازم می‌آید که علت، علت بشود برای خودش. این را شما اگر تصور کنید طرفین قضیه را، حکم به مفاد قضیه و تصدیق خواهید کرد؛ پس قضیه امر بدیهی است، احتیاج به استدلال ندارد. توجه کردید؟ هم قاعده‌مان بدیهی شد، هم اصلمان بدیهی شد. حالا ما می‌خواهیم از این اصل و قاعده استفاده کنیم. فعلاً در این فراز اول که «و بتشعيره المشاعر عرف أن لا مشعر له» [9] [10] ، ما این قاعده و این قاعده و اصل را مورد استفاده قرار می‌دهیم.

 

پرسش: استاد، فرق اصل و قاعده چیست؟

پاسخ: روشن شد دیگر؛ اصل، وصف را مطرح می‌کرد، می‌گفت وصف بیرونی ندارد...

 

پرسش: نه، خود اصل و خود قاعده؛ چرا نگفت دو تا قاعده یا دو تا اصل؟

پاسخ: بله، فرق بین اصل و قاعده، البته ایشان این کار را کرده و الا اصل به قاعده هم اطلاق می‌شود. اصل را عام می‌گیریم، هم بر قاعده اطلاق می‌کنیم هم بر غیر قاعده. ایشان برای اینکه تفنن داشته باشد دو جور تعبیر کرده. یکی را گفته قاعده، یکی را گفته اصل.

 

پرسش: اذا اجتمعا افترقا ...

پاسخ: شاید هم همین‌طور باشند؛ إذا اجتمعا افترقا می‌شوند، وقتی دو تا با هم هستند ممکن است با هم فرقی داشته باشند، ولی وقتی کنار هم نیستند اصل را بر قاعده هم اطلاق می‌کنیم. البته عرض می‌کنم اصل عام است، علاوه بر قاعده معانی دیگر هم دارد. ولی در اینجا ظاهراً اصل و قاعده هر دو از نظر معنا یکی هستند، یعنی هر دو قاعده هستند، منتها یکی را ایشان تعبیر کرده به اصل، یکی را تعبیر کرده به قاعده. احتمال هم دارد که فرقی بینهما باشد، من متوجه نبودم و مراجعه نکردم. در فروق اللغات اگر مراجعه بکنیم، احتمالاً بین این دو تا فرق گذاشته باشد؛ نوعاً فرق بین این اسماء هست.

 

پرسش: در هندسه فرق می‌گذارند بین اصل و قضیه؛ قضایا را بر مبنای اصل ثابت می‌کنند، ولی اصل دیگر ثابت نمی‌شود، اصل موضوعه یا...

پاسخ: آنجا نمی‌شود ظاهراً. نمی‌شود، چون قضیه در هندسه به معنای قضیه منطقی است. قضیه، قضیه منطقی است که احتیاج به اثبات دارد؛ یعنی یک قضیه‌ای می‌گوییم که مثلاً از یک نقطه، از دو نقطه یک خط مستقیم عبور می‌کند نه بیشتر، این خودش یک قضیه است. آن وقت اصل هم، اصل هم یک قضیه است منتها در جای دیگر یا اثبات شده یا به صورتی پذیرفته می‌شود، می‌شود اصل موضوع. هر دو بالاخره قضیه هستند، منتها یکی احتیاج به اثبات دارد، یکی بدون اثبات پذیرفته شده. در اینجا عرض کردم هر دو قاعده و اصل ما بدیهی هستند؛ مگر حالا به طور کلی با قطع‌نظر از اینجا بگوییم قاعده در جایی گفته می‌شود که امری بدیهی باشد، اصل در جایی گفته می‌شود که نظری باشد، یا بالعکس. لزومی ندارد که چنین اطلاقی بکنیم که حتماً یکی را بر جایی اطلاق کنیم که بدیهی باشد، یکی را بر جایی اطلاق کنیم که نظری باشد؛ شاید هر دو بر نظری هم صدق کنند، هر دو بر بدیهی هم صدق کنند. احتمال می‌دهم آن فرقی که بین اصل و قضیه در هندسه هست، اینجا بین قاعده و اصل نتوانیم اجرا کنیم؛ چون قضیه در هندسه یعنی قضیه‌ای که اثبات می‌خواهد، اصل در هندسه یعنی قضیه‌ای که اثبات شده یا اینکه مفروغ‌عنه فرض شده تا بعداً اثبات بشود، پس بالاخره الآن اثبات نمی‌خواهد، اصل موضوع است. این دو تا را بعید می‌دانم در قاعده و اصل بتوانیم جاری کنیم. حالا باید به لغت مراجعه کرد؛ من الآن تو ذهنم نیست که قاعده و اصل با هم چه فرقی دارند. اینجا به نظرم می‌رسد که ایشان هر دو را به یک معنا اطلاق کرده. باز هم اگر یادم باشد نگاه بکنم.

 

خب، این توضیح اصل بود و توضیح قاعده بود. حالا می‌خواهیم از این توضیح برای این جمله امام استفاده کنیم، از این قاعده و اصل برای توضیح جمله امام استفاده کنیم. امام می‌فرماید خدا مشاعر و قوای ادراکی موجودات حی را، از جمله انسان را آفرید. مثلاً به انسان چشم داد، باصره داد - چشم که حالا ابزار است، قوا نیست - باصره داد، سامعه داد، لامسه داد و هکذا بقیه قوا را داد. پس برای انسان‌ها جعل مشاعر کرد؛ تشعیر کرد، یعنی جعل مشاعر کرد. از این تشعیر و جعل مشاعر می‌فهمیم که خدا خودش مشعری ندارد، یعنی قوای ادراکی ندارد؛ چه قوای ادراکی را وصف او قرار بدهیم تا قاعده نفیش کند، چه قوای ادراکی را به عنوان معلولی در ذات او اخذ کنیم تا اصل نفیش کند. در هر کدام از دو صورت بخواهید قوای ادراکی را برای خدا قائل بشوید، ممنوع است. یکی را قاعده منع می‌کند، یکی را اصل منع می‌کند. چون شما اگر بخواهید این قوای ادراکی را برای خدا قرار بدهید، یا بیرون ذات قرارش می‌دهید و به عنوان وصف برایش ثابت می‌کنید، یا نه، بیرون ذات قرارش نمی‌دهید، درون ذات می‌بریدش، به عنوان جزء ذات قرارش می‌دهید - تمام ذات که نیست، به عنوان جزء ذات قرارش می‌دهید. اگر به عنوان وصف قرار بدهید، می‌گوییم خدا مستغنی بذاته است، هیچ وصفی نمی‌خواهد، از جمله این قوای ادراکی را نمی‌خواهد. او در ذات خودش هر چه لازم داشته که واجد باشد، واجد هست؛ احتیاج به وصف بیرونی ندارد. پس مشاعر را به عنوان وصف برای او نمی‌شود قرار داد. به عنوان جزء هم نمی‌شود قرار داد؛ زیرا همان‌طوری که الآن گفتیم، خدا مشاعر را آفریده، پس مشاعر تماماً معلول خدا هستند و معلول شیء در ذات شیء اخذ نمی‌شود، و الا لازم می‌آید که شیء علت برای خودش بشود. و راه دیگر هم نداریم؛ اگر بخواهید قوای ادراکی را برای خدا ثابت کنید، یا از باب وصف باید ثابت کنید یا از باب جزء، راه دیگر نداریم. چون راه دیگر هم نداریم و این دو راه هم ممتنع شدند، پس اصلاً برای خدا ما قوای ادراکی اثبات نمی‌کنیم. و می‌گوییم که از اینکه خدا مشاعر را برای دیگران آفرید، می‌فهمیم که خودش مشاعر ندارد؛ یعنی از اینکه مشاعر معلول هستند می‌فهمیم که خدا مشاعر ندارد، چون اگر خدا این معلول‌ها را داشت لازم می‌آمد که خودش علت خودش بشود.

 

پرسش: یعنی این مشاعر مادی را ندارد؟

پاسخ: بله دیگر، ولی بالاخره علم به ملموسات دارد، حالا چه‌جوری؟ نمی‌دانیم. با لامسه ندارد؛ علم به ملموسات دارد، ولی نه از طریق لامسه، چون لامسه ندارد. علم به مبصرات دارد، ولی نه از طریق باصره، چون باصره ندارد و امثال ذلک؛ که این‌ها را ندارد، این‌هایی که مخلوقش هستند ندارد. ولی حالا یک چیز کاملی دارد که کار این‌ها را انجام می‌دهد مع إضافة بل إضافات، خب ممکن است داشته باشد؛ در ذات خودش هم هست. پس تمام مطلب روشن شد.

 

اما ایشان توجه بکنید، در وقتی که می‌خواهد مطلب را از آن قاعده و اصل استخراج کند و عبارت را معنا کند، می‌رود سراغ طبیعت. این باید معلوم باشد که چرا ایشان رفته سراغ طبیعت. من حرف را الآن گفتم، هیچ بحث از طبیعت هم نکردم، دیدید مطلب جا افتاد و تمام شد؛ ولی ایشان می‌رود سراغ طبیعت و اصرار می‌کند که خدا طبیعت را جعل می‌کند نه وجود را. این یک مطلب. بعد هم می‌رود سراغ این بحث که نَه فصل طبیعت را جعل کند، بلکه طبیعت را مع فصلها جعل می‌کند. این‌ها را برای چه این کارها را می‌کند؟ من اول مطلب ایشان را توضیح بدهم، بعد ببینیم چرا این کار را کرده، چرا برود تو این بحث؛ چون خودش مهم است، آدم می‌تواند بدون اینکه بحث طبیعت را مطرح کند حرف را تمام کند. چرا ایشان آمده تو این بحث طبیعت و از طبیعت وارد شده، و وقتی هم وارد طبیعت شده چرا قبول نکرده که طبیعت مجعول باشد، یا قبول نکرده که فصل تنها مجعول باشد، گفته خدا طبیعت را با فصل می‌آفریند، کنار هم می‌آفریند، نه اول طبیعت را بیافریند بعد فصلش را؟ این‌ها را باید روشن بشود ان‌شاءالله. من اول مطلب را توضیح بدهم.

اختلافی است که خداوند یا بالاخره جاعلی، طبیعت را جعل می‌کند یا وجود را جعل می‌کند یا فرد را جعل می‌کند؟ ایشان می‌گوید با براهین در جای خودش ثابت شده که فرد مجعول نیست، طبیعت مجعول است.

و با این جعل طبیعت، افراد هم مجعول می‌شوند. مجعول بودن افراد بالاصالة نیست، بالعرض است؛ یعنی به عرض جعل طبیعت، افراد هم جعل می‌شوند. جعل وجود را هم ایشان قبول ندارد؛ ایشان معتقد است که طبیعت مجعول است.

بعد، طبیعت را دو جور می‌شود جعل کرد:

    • یکی اینکه طبیعت را جعل بکنیم، بعد فصل را به او افاضه کنیم؛

    • یکی اینکه طبیعت را با فصل توأماً جعل کنیم، نه اول طبیعت جعل بشود بعد فصل افاضه بشود.

 

پرسش: طبیعت خب چیست اگر جعل شود بدون فصل؟

پاسخ: مثلاً حیوان مثلاً؛ نه، حیوان جنس است بله. طبیعت مثل حیوان جعل بشود، بعد به او ناطق افاضه بشود؛ یا انسان بما اینکه یک طبیعت است جعل بشود، بعد به او عوارض داده بشود - حالا عوارض بگوییم یا فصول بگوییم، هر چه؛ فصول فرد، اینجا فصول نه برای نوع، فصول برای فرد. طبیعت را جعل بکند، طبیعت انسانیت را، بعد فصول فردساز را به او بدهد. یکی اینکه نه، طبیعت را با این فصول از اول جعل بکند که فرد درست بشود. طبیعت فرق نمی‌کند چه طبیعت نوعی باشد چه طبیعت جنسی باشد؛ طبیعت جنسی با فصل متعین می‌شود، طبیعت نوعی با آن عوارض که ما اسمش را فصول اشخاص می‌گذاریم متعین می‌شود.

 

خب، ایشان می‌فرماید جعل طبیعت و بعداً افاضه فصل - جعل طبیعت جنسی و بعداً افاضه فصل، یا جعل طبیعت نوعی و بعداً افاضه فصول اشخاص که بشوند عوارض - این ممکن نیست. چون طبیعت، هر چیزی که، چون چیزی که مجعول بشود متعین است، و طبیعت بدون فصل متعین نیست، پس مجعول نیست. جعل همیشه متعین را جعل می‌کند، یعنی با این جعل، شیء متعین می‌شود؛ و طبیعت هرگز متعین نمی‌شود، پس جعل به او تعلق نمی‌گیرد. باید به طبیعت متعین‌شده جعل تعلق بگیرد؛ یعنی تعلق بگیرد به جنس مقید به فصل، یا به نوع مقید به آن عوارض مشخصه. آن وقت با یک جعل بسیط هر دو جعل بشوند، با جعل بسیط؛ نه جعل مرکب که اولاً طبیعت جعل بشود، ثانیاً برای طبیعت فصل جعل بشود، می‌شود جعل مرکب؛ این را ما قبول نداریم، جعل بسیط است. خب پس این‌طور شد که جعل بسیط تعلق می‌گیرد به طبیعت به علاوه قیود، که با هم جعل می‌شوند؛ ولی این جعل فرد نیست، بلکه جعل طبیعت است. جعل فرد نیست به براهینی که در جای خودش گفته شده و ایشان هیچ به آن‌ها اشاره نمی‌کند.

خب، این توضیح بحث است که خدا که جاعل اشیاء است، طبیعت اشیاء را متقیداً به معینات اشیاء - که اسمش را می‌گذاریم فصول - جعل می‌کند، و به جعل بسیط هم جعل می‌کند؛ نه اینکه ابتدا طبیعت باشد بعد تعین را به او داده باشد، بلکه از اول این طبیعت متعین را می‌آفریند. این توضیح مطلب.

خب آن وقت وقتی خدا این طبیعت را متعیناً می‌آفریند، بعد این طبیعت می‌شود معلول او؛ این طبیعتی که معلول او است نمی‌تواند در ذات او اخذ بشود و الا لازم می‌آید که او علت خودش باشد. دیگر حرف‌ها همان است که گفتیم ، منتها ما بدون اشاره به طبیعت بحث را تمام کردیم، ایشان وارد بحث طبیعت شد و حرف را ادامه داد که حرف‌ها همان حرف‌های قبلی است. منتها الآن سؤال این است که چرا ایشان طبیعت را مطرح کرد؟ می‌توانست اصلاً همین‌طور بدون بحث طبیعت هم وارد بحث بشود و نتیجه بگیرد. چرا این کار را کرد؟

چون می‌خواهد از واجب تعالی شخص مشاعر را، نوع مشاعر را، جنس مشاعر را، به تعبیر جامع طبیعت مشاعر را - چه طبیعت جنسی چه طبیعت نوعی - نفی کند. اگر به طور مطلق می‌گفت، شخص ممکن بود فکر کند که خدا این مشاعر، این مشعر را ندارد، ولی ممکن است جنسش را داشته باشد، نوعش را داشته باشد؛ و بالاخره حرف ایشان آن جوری که می‌خواست تمام نمی‌شد. ایشان وارد شده طبیعت را نفی کرده؛ طبیعت را هم با تعینات فصلی و شخصی، همه را نفی کرده و بعد هم دنبال کرده مطلب را که این طبیعت نمی‌تواند در ذات واجب اخذ بشود و الا لازم می‌آید که واجب علت خودش بشود. با این ترتیب ایشان وقتی طبیعت را از خدا نفی کرد - چه طبیعت نوعی چه طبیعت جنسی - دیگر چیزی باقی نمی‌ماند، همه‌چیز نفی شده. یعنی کار ایشان برای نفی مشاعر از واجب تعالی کاری است ابلغ از آنچه که من از خارج گفتم. آنچه که من از خارج گفتم مطلب را روشن کرد، ولی کار ایشان با دقت بیشتر و بلیغ‌تر بیان شده، مطرح شده؛ که کار ایشان هم دقت بیشتری دارد، هم عبارت، عبارت بلیغ‌تری است و تمام آن ظرافت‌هایی که لازم است در تبیین ایشان ملاحظه شده که باید ما طبیعت را نفی کنیم. و لذا آخر سر نتیجه می‌گیرد که در خدا مشاعر وجود ندارد، نه جنسشان نه سنخشان. این را در صورتی می‌تواند بگوید که کل را نفی کرده باشد. آخر که نتیجه می‌گیرد، نتیجه‌اش را توجه کنید، می‌گوید در خدا این مشاعر وجود ندارد، نه جنسشان نه سنخشان - که مراد از سنخ در اینجا نوع است - نه جنسشان موجود است نه نوعشان موجود است. در حالی که آن جوری که من از خارج توضیح دادم اگر ایشان توضیح می‌داد، حداکثر می‌توانست بگوید شخصشان در واجب موجود نیست؛ و اگر می‌خواست طبیعت را نفی کند باید با تکلف نفی می‌کرد که ما شخص را گفتیم پس بنابراین طبیعت هم خارج خواهد شد. ولی از اول بحث را برده روی طبیعت، خودش را راحت کرده که طبیعت جنسی و نوعی را سلب کرده، دیگر همه‌چیز سلب شده؛ پس در خدا اصلاً سنخ طبیعت، سنخ مشاعر و جنس مشاعر وجود ندارد، چه رسد به اینکه فردش وجود داشته باشد.

خب، این کل توضیحی است که ایشان در ضمن این قضیه امام می‌دهد، و توجه کردید که توضیح بسیار توضیح رسا و جاافتاده و تحقیقی است. لذا بعد از اینکه این توضیح را ذکر می‌کند، یک رجزی می‌خواند؛ چون واقعاً توضیحش توضیح جاافتاده‌ای است و از همه جهت تقریباً کاملش کرده. هم قاعده و اصل را آورده، هم خوب از این قاعده و اصل برای تبیین کلام امام استفاده کرده. به این مناسبت یک رجز می‌خواند؛ می‌گوید که: «ليذهب الحسن يمينا و شمالا فليس العلم إلا هاهنا» [11] [12] [13] . این اشاره به روایت است که منظور حسن بصری است؛ یعنی حالا سؤالی شده بود از امام چه بود که حرف حسن بصری گفته شده بود و حسن بصری اشتباه گفته بود، حضرت هم حالا مطلب را تبیین کردند یا نکردند، من نمی‌دانم، گفته شد که حسن چپ و راست برود، یعنی هر طرف دلش خواست برود، بیاید و نرود، علم پیدا نمی‌شود جز اینجا، یعنی پیش ما اهل بیت. یعنی حسن، حسن بصری خودش را خسته می‌کند؛ این‌ور و آن‌ور هم بزند، هزار تا هم کتاب بخواند، کتاب علمای بزرگ و یونان و غیر ذلک را هم بخواند، علم دستش نمی‌آید، علم پیش ما است. حالا ایشان هم همین رجز را دارد می‌خواند، می‌گوید که هر جا بروید مطلب همین است که گفتیم؛ و انصافاً هم خب خوب گفته دیگر، جای این رجز خواندن هم بود.

 

پرسش: شاید منظور از «هاهنا» کلام معصوم باشد؟

پاسخ: ممکن هم هست، ممکن هم هست این «ليذهب الحسن يمينا و شمالا» را نه برای رجز توضیحات خودش خوانده، رجزی برای توضیحات خودش نباشد؛ کلام معصوم را می‌خواهد، که همین «بتشعيره المشاعر عرف أن لا مشعر له» [14] [15] است، بعد از توضیح می‌خواهد کلام معصوم را کامل جا بیندازد. می‌گوید ببین چه گفته! هر جا بروی بهتر از این گیرت نمی‌آید. این شاید بهتر هم باشد این‌طوری؛ که ایشان می‌خواهد بگوید با این بیانی که من کردم معلوم شد امام چه فرموده، هر جا بروی، چپ و راست، شرق و غرب عالم را بگردی بهتر از این حرف پیدا نمی‌کنی، ببین چه حرف جالبی امام زده. این عرض می‌کنم، این توجیه هم اگر باشد، این رجز را برای کلام امام خوانده، نه در حقیقت برای توجیه خودش. هر دو اش درست است، ولی اگر رجز را برای کلام امام بگذاریم بهتر است،

 

پرسش: برای هر دو باشد.

پاسخ: بله. برای هر دو اش هم می‌تواند باشد، بله.

 

پرسش: ادراک و مشاعر را معنی نکردید ؟

پاسخ: دیگر واضح است، احتیاج ندارد؛ مشاعر یعنی قوای ادراکی. مشاعر یعنی قوای ادراکی.

 

پرسش: پس اگر طبیعت ادراک را نفی بکنیم...

پاسخ: نه طبیعت ادراک، طبیعت این مشاعر را داریم نفی می‌کنیم. مشاعر که به معنای ادراک نیست؛ مشاعر وسائل و ابزار ادراک است. ابزار را از خدا دارد نفی می‌کند، نه اصل ادراک را. مشاعر به معنای ادراک نیست، مشاعر به معنای ابزار ادراک است. ابزار ادراک را ایشان دارد نفی می‌کند؛ ابزار ادراک، نه شخص ابزار، طبیعت ابزار. اصل ادراک را نفی نمی‌کند، اگر اصل ادراک را نفی بکند که اشکال دارد. مشاعر ابزار شعور است، نه خود شعور.

 

پرسش: بر وزن مفعل هم برای اسم آلت آمده...

پاسخ: دیگر در حقیقت هست دیگر، مشاعر یعنی قوای ادراکی، آمده دیگر که این‌ها دارند استفاده می‌کنند؛ اگر هم نیامده باشد این‌ها دارند جعل می‌کنند. البته باید آمده باشد که آورده، چون اصطلاح اگر باشد، امام که تابع اصطلاح نیست؛ امام استعمال کرده. از اینکه اصطلاح تنها مشاعر را نگفته، اصطلاح هم گفته لغت هم گفته، و الا امام استفاده نمی‌کرد. از اصطلاح من و شما که امام استفاده نمی‌کند، ولو اصطلاح درست هم باشد؛ مگر اینکه خیلی جا افتاده باشد برای تفهیم مطلب.

 

پرسش: اسم مکان هم می‌شود؟

پاسخ: اسم مکان هم می‌شود، ولی در اینجا اسم مکان... اسم مکان حالا شاید بعید باشد. ابزار بگیرید عیبی ندارد. مشاعر قوای ادراکی است، یعنی ابزار ادراکی؛ خیلی هم مشکل ندارد.

 

پرسش: قوای ادراکی شامل تعقل هم می‌شود؟

پاسخ: نه، منظور فرق نمی‌کند، هر قوه‌ای باشد؛ قوه برای خدا نیست. خدا تعقل دارد، ولی به وسیله قوه تعقل نمی‌کند. قوای ادراکی برای خدا نیست، چه قوای ادراکی تعقلی باشد، چه قوای - که البته در تعقل ما قوای ادراکی نداریم، خود نفس تعقل می‌کند - و چه احساسی و چه خیالی و وهمی، هیچ‌کدام از این‌ها برای خدا نیست. خدا منزه است از هر قوه‌ای، از قوای ادراکی؛ نه اینکه این مدرکات را ندارد، همه مدرکات پیش او به نحو اشرف و الطف حاضر هستند، اما حالا او چطوری درک می‌کند؟ با ذاتش درک می‌کند، چطوری‌اش را هم ما نمی‌دانیم. ولی ما می‌خواهیم بگوییم این قوا را که ما داریم او ندارد؛ قوایی که برای ماها خلق کرده خودش ندارد.

 

پرسش: اینکه خودش قوا ندارد را از این فقره روایت نمی‌شود استفاده کرد؛ چون می‌گوید این قوایی که انسان‌ها دارند خدا ندارد، شاید یک قوه خیلی بالاتر از این‌ها دارد؟

پاسخ: نه دیگر، ما طبیعت را نفی کردیم!

 

پرسش: طبیعت این قوا را نفی کردیم، طبیعت قوای حسی مثلاً...

پاسخ: بله، طبیعت این قوا را نفی کردیم. حالا یک قوه دیگر شما برای خدا ثابت کنید که اصلاً از قوای امکانی نباشد؛ اگر بخواهد از قوای امکانی نباشد همان ذاتش است دیگر، همانی است که اصلاً ما نمی‌دانیم چیست، بله. اسمش را دیگر قوه نمی‌شود گذاشت؛ چون قوه معنایش این است که نیرویی که ما به عنوان وصف یا حد اکثر به عنوان جزء ذات داریم و خدا هیچ‌کدام را ندارد. این قوه برای خدا به معنایی که برای ما ثابت است، ثابت نیست. حالا در خدا اسمش را قوه، یک چیزی هست، اسمش را قوه بگذارید اختیار با شما است، می‌خواهید اسمش را قوه بگذارید می‌خواهید اسم چیز دیگری بگذارید، اسم گذاشتن عیبی ندارد. ولی توجه بکنید، این قوه‌ای که ما داریم، همین ابزار که اعلام می‌کند نقص را - این ابزار اعلام نقص می‌کند؛ ما چون ناقص هستیم از ابزار استفاده می‌کنیم، اگر ناقص نبودیم که ابزار نمی‌خواستیم - این قوا که اعلام نقص می‌کنند، این‌ها نه خود شخصشان، نه نوعشان، نه سنخشان و جنسشان برای خدا نیست. یعنی خدا قوه ابزاری ندارد، یعنی ادراک ابزاری ندارد؛ اما ادراک دیگر دارد. ادراک دیگر اسمش را خُب می‌خواهید قوه بگذارید، بگذارید، ولی قوه به معنای ابزار نه! قوه به معنای ابزار برای خدا نیست، چون ابزار اعلام به نقص است، داشته باشد ناقص است، بله.

 

پرسش: یعنی از عبارت نمی‌شود استفاده کرد که...

پاسخ: نه، عبارت می‌گوید مشعر، «لا مشعر له»؛ مشعر یعنی ابزار، مشعر یعنی ابزار، یعنی ابزار درک.

 

پرسش: ابزار انسانی دیگر ...

پاسخ: به انسان کار نداریم، مگر فقط خدا انسان آفریده؟ ابزار مخلوقات، حتی عقول، ابزار خلقی ندارد.

 

پرسش: شاید ابزار مخصوص به خودش را دارد؟

پاسخ: حالا اسمش را ابزار بگذارید، بگذارید. خب اگر ابزار خلقی ندارد، ابزار خدایی دارد؛ ابزار خدایی که دیگر حالا هر چه هست ما نمی‌دانیم چیست، آن را که ما نفیش نمی‌کنیم، ما ابزار خلقی را نفی می‌کنیم. ابزار خدایی هم که حالا چه‌جور ابزاری است، آن باید برود یک جوری اصلاح بشود عین ذاتش بشود. بله، ما ابزار هم اسمش را نمی‌گذاریم؛ عرض می‌کنم شما اسمش را می‌خواهید ابزار بگذارید، بگذارید، ولی اسمش را ابزار نمی‌گذاریم.

 

پرسش: روایت نمی‌تواند بگوید که اسمش را هم ابزار نمی‌گذاریم...

پاسخ: روایت می‌گوید مشعری برایش نیست؛ منظورش همین مشاعر است، مشاعری که متداول بین ما است. حالا یک مشعر دیگری که اسمش مشعر نیست، که اسمش مشعر نیست ما می‌خواهیم اسمش را مشعر بگذاریم، برای خدا هست یا نیست، آن دیگر حرف دیگری است، اصلاً روایت در صدد نفی آن نیست. و آن اگر بخواهد ثابت بشود، شما بگویید آیا خدا ابزار ادراکی که واجب الوجود باشد دارد یا نه، خب یک بحث دیگری است. الآن بحث در این است که این مشاعری که خدا آفریده، این‌ها مال خودش نیست؛ خودش به این مشاعر متصف نیست، یا واجد این مشاعر به عنوان جزء ذاتش نیست، این را می‌خواهد بگوید. اما حالا یک چیز دیگری که اسمش مشعر نیست، ما اسمش را مشعر می‌گذاریم، آن برای خدا هست یا نیست، آن را باید بنشینیم بحث کنیم که آن برای خدا هست یا نیست؛ از دلایل دیگر ما ثابت می‌کنیم که نیست، آن را هم ثابت می‌کنیم که نیست. اصل ادراک برایش هست و آن ادراکش هم عین ذاتش است، با بیاناتی که در جای خودش گفته شد.

 

پرسش: با این اصل و قاعده‌ای که گفتید، صفات مخلوقات را همه را نفی می‌کنید، حتی علم را ...

پاسخ: همه را، بله، همه را، همه صفات مخلوق از خدا نفی می‌شود، حتی علم مخلوقات هم از خدا نفی می‌شود، بله. هر چیزی که مخلوق خدا باشد، اگر بخواهد خدا را متصف کند یا بیاید جزء ذات خدا قرار بگیرد، این اصل و قاعده نفیش می‌کند. حالا امام چهار تایش را فرمود: یکی مشعر را فرمود، یکی جوهریت را، یکی مضاده، یکی مقارنة؛ این چهار تا را فرمود. حالا بقیه چیزها اگر در این چهار تا داخل نباشد، بقیه را هم ما به وسیله همین اصل و قاعده نفی می‌کنیم، این چهار تا را به عنوان نمونه می‌گیریم. اگر این چهار تا شامل همه‌چیز بشود، خب دیگر احتیاج ندارد که بقیه را نفی کنیم، یعنی با این چهار تا همه نفی می‌شوند. اما اگر نه، این چهار تا همه را نفی نکند، این‌ها را به عنوان نمونه می‌گیریم و چون قاعده را خود امام دست ما داد، می‌گوییم خب با این قاعده ما سراغ بقیه هم می‌رویم، بقیه را هم نفی می‌کنیم. علی ای حال نتیجه یکی است. همه آنچه که مربوط به مخلوقات است از خدا نفی می‌شود.

 

پرسش: در علم هم این حرف را نمی‌زنیم؟

پاسخ: در علم هم این حرف را می‌زنیم، چرا، در علم هم این حرف را می‌زنیم؛ علم ممکنات برای خدا ثابت نیست. علمی که برای خدا ثابت است با علم ممکنات فرق دارد.

 

پرسش: ولی طبیعت علم را که نفی نمی‌کند؟

پاسخ: طبیعت یعنی حقیقت... بله، اینجا طبیعت ابزار دارد نفی می‌شود؛ طبیعت ابزار. علم مجعول از خدا نفی می‌شود، طبیعتش هم از خدا نفی می‌شود، علم مجعول؛ ولی علم خودش که مجعول نیست. علم مجعول از خودش نفی می‌شود، طبیعتش هم نفی می‌شود؛ نه علمی که به من داده نفی بشود، علمی که به شما داده نفی بشود که شخص است، اصلاً طبیعت علم مجعول از خدا نفی می‌شود، خدا علم مجعول ندارد، بلکه ذاتش عین علم است. پس این عبارت ولو حالا به عنوان نمونه باشد، همه مخلوقات را، همه اوصاف خلقیه را از خدا نفی می‌کند. اگر چنانچه اوصاف خلقیه در این چهار تا مندرج باشند نفی می‌کند، مندرج هم که نباشند باز به عنوان نمونه آن‌ها را نفی می‌کند.

 

پرسش: اگر کسی بگوید خدا مشاعر مخلوق را ندارد، ولی مشاعر مناسب خودش را دارد...

پاسخ: مشاعر مناسب خودش همین فرمایش ایشان بود دیگر؛ مشاعر مناسب خودش، حالا اسمش را شما مشاعر می‌گذارید. بله، خدا علم را دارد، نمی‌شود بگوییم خدا فاقد علم است، خدا علم را دارد؛ حالا این دیگر از طریق مشاعر است، یعنی از طریق واسطه است؟ از طریق ابزار است؟ یعنی خدا ابزار را کی به او داده؟ خودش آفریده، دوباره می‌شود خلقش! اگر ابزار، ابزار خلقی شد، می‌شود خلقش؛ می‌شود ببیند به خدا کمک می‌کند، خلق خدا که به خدا کمک نمی‌کند!

 

پرسش: اگر عین ذاتش باشد؟

پاسخ: ذات ابزار می‌شود، اگر در ذاتش توانایی علم و ادراک و این حرف‌ها هست که هست، این دیگر ابزار نیست. اگر ابزار است که خودش باید خلق کرده باشد؛ خلق کرده باشد از او استفاده نخواهد کرد. پس نمی‌شود گفت ابزاری مخصوص خودش در خودش هست. ابزار همان ذاتش است؟ خب عیب ندارد، شما اسمش را ابزار بگذارید. اما اگر غیر ذاتش باشد، باید یا خودش برای خودش جعل کرده باشد یا غیر به او داده باشد؛ علی ای حال درست نیست. غیری که نیست که به او بدهد، پس خودش باید برای خودش جعل کند؛ خودش برای خودش جعل کند، خودش می‌شود علت خودش! یا می‌شود موصوف به چیزی که بعد از خودش است، مجعول خودش است، می‌شود موصوف. همین حرف‌ها پیش می‌آید. پس نمی‌توانیم بگوییم خدا مشعر مخصوص خودش را هم دارد؛ نه، اصلاً خدا ابزار ندارد. چون ابزار داشتن، این می‌شود که خدا یک ابزاری باید داشته باشد، ابزار یعنی غیر ذات. غیر ذات که شد، باید خود ذات به خودش بدهد یا غیر به او بدهد؛ غیر که نمی‌تواند بدهد، پس خود ذات باید بدهد، دوباره همین اصل می‌گیردش که اگر خود ذات به خودش داده باشد، خودش می‌شود علت خودش. بله، در علم برای خدا ما اصل علم را نفی نمی‌کنیم، علم مجعول را نفی می‌کنیم، نه اصل علم را؛ چون اصل علم ذات خدا است. ذات خدا دیگر نه ابزار است نه چیزی که، ذاتش است؛ نه دادنی است و نه هم وصف بیرونی است. یعنی نه قاعده نفیش می‌کند، نه آن اصل که دادنی‌ها را از دهنده نفی می‌کند این را نفی می‌کند؛ ذات که دیگر نه مشمول اصل است نه مشمول قاعده است.

 

خب، «بتشعيره المشاعر عرف أن لا مشعر له» [16] [17] ؛ به اینکه خدا مشاعر را تشعیر کرد، یعنی ایجاد مشاعر کرد، مشاعر را خلق کرد، دانسته می‌شود که مشعری برای خدا نیست، یعنی ابزار ادراکی برای خدا نیست. «هذا»، این فقره، «و ما بعدها من الفقرات» که سه فقره دیگر هم بعدش می‌آید که خواندم اول بحث، همانا مبتنی می‌شوند بر یک قاعده شریف و بر یک اصل اصیل، یعنی استوار.

 

پرسش: اصل اصیل تفسیر قاعده شریفه نیست؟

پاسخ: نخیر، دو تا است، تفسیر نیست. قاعده شریفه‌ای که یک چیز است، اصل اصیل استواری که چیز دیگر است؛ از خارج مطلب هم توجه کردید دو تا بود.

 

«أما القاعدة فهي أن الفاعل»ی که مستغنی است «بذاته عن كل شيء لا يوصف بشيء»ی که معلول خودش است؛ زیرا وصف دلالت بر کمال می‌کند و دلالت بر وجود می‌کند. اگر ما وصفی را آوردیم، معلوم می‌شود موصوفش موجود است. اگر وصفی آوردیم، این وصف موصوف را کامل می‌کند، «كما في الخبر» است که «فيستكمل هو به» - در خبر حالا دیگر در خبر چه‌جور است - اگر قبلش این‌طور باشد که شما می‌فرمایید که این‌طور نیست تا کامل شود هو به، فلیستکملَ می‌خوانیم؛ اگر نه، قبلش آن‌طور نیست، فیستکملُ می‌خوانیم. چون قبل این خبر را من نمی‌دانم چیست، حالا هر جور که هست؛ یا فیستکملَ خوانده می‌شود یا فیستکملُ.

خب، «و ذلك ينافي الغنى الذاتي» [18] ؛ اینکه خدا با وصفی کامل بشود، منافات با غنای ذاتی دارد. با وصف بخواهد کامل بشود منافات با غنای ذاتی دارد، چه رسد که وصفی که معلول او است! الآن در عبارت این‌جوری فرض کردیم. من از خارج فقط گفتم موصوف به وصفی نمی‌شود؛ ایشان وصف را معلول گرفته، موصوف به وصفی که معلول باشد نمی‌شود، این که دیگر به طریق اولی است! اگر موصوف به وصفی که معلول نیست نباشد، موصوف به وصفی که معلول هست به طریق اولی نخواهد بود. ایشان وصف را معلول گرفته: «لا يوصف بالشيء المعلول له» [19] .

اولاً خدا موصوف به هیچ وصفی نمی‌شود، چنان‌که در جای خودش گفتیم و از فلاسفه هم من نقل کردم؛ ثانیاً به معالیل خودش موصوف نمی‌شود. وصفِ خدا به هر وصفی، چون کمال خارجی است جایز نیست؛ وصف به معلول هم به طریق اولی جایز نیست، چون کمالی است که از ناحیه غیر می‌خواهد به خدا داده بشود که این اصلاً درست نیست، و کمالی است که خدا برای غیر آفریده آن وقت خودش به آن کمال بخواهد کامل بشود، شدنی نیست؛ چون اگر این کمال را نداشت چطوری آفرید که بعد مستکمل به این کمال بشود؟ هیچ‌وقت به کمالی که می‌آفریند خودش کامل نمی‌شود، و الا لازم می‌آید که خودش فاقد آن کمال باشد و آن کمال را در غیر ایجاد کرده باشد و بعد که در غیر ایجاد کرده، خودش به وسیله آن کمال کامل بشود، که این اصلاً شدنی نیست. خب این قاعده بود، «و أما الأصل»...

 

پرسش: استاد، «و الوجود» در عبارت به چه معناست؟ یعنی «وجود الکمال»؟

پاسخ: وجود هم، البته اینجا اگر داشتیم عبارت را: «إذ الوصف يدل على كمال الوجود»، خب این عیبی نداشت، همان کمال بود؛ اما در اینجا داریم: «على الكمال و الوجود». اگر نسخه درست باشد، همان‌طوری که معنا کردم باید معنا کنیم: دلالت بر کمال می‌کند یعنی دلالت بر کمال موصوف می‌کند، و دلالت بر وجود می‌کند یعنی دلالت بر وجود موصوف می‌کند؛ یعنی ما الف و لام «الكمال» و الف و لام «الوجود» را بدل از مضاف‌الیه می‌گیریم. یعنی «إذ الوصف يدل على كمال الموصوف و وجود الموصوف». آن وقت موصوف را که مضاف‌الیه است حذف می‌کنیم، به جایش الف و لام می‌آوریم؛ الف و لام بدل از مضاف‌الیه زیاد داریم، بله، الف و لام بدل از مضاف‌الیه است دیگر. اینجا باید الف و لام را بدل از مضاف‌الیه بگیریم؛ یعنی وصف دلالت می‌کند بر کمال موصوف و وصف دلالت می‌کند بر وجود موصوف، که... یعنی اگر وصفی صادق بود معلوم می‌شود موصوفی داریم؛ اگر وصفی را داشتیم معلوم می‌شود موصوفی را داریم، که وجود موصوف را می‌خواهیم از طریق وصف بفهمیم. نمی‌شود، یعنی در خدا نمی‌شود. ممکن است شما در یک جایی از صفت به موصوف پی ببرید، ولی در خدا نمی‌شود؛ در خدا این‌طور نیست که وصفش دلالت بر وجودش بکند.

 

پرسش: دلالت بر کمال یعنی اینکه وصف کمال‌آور است برای موصوف؛ پس اینجا وجود هم باید وجودآور باشد، در حالی که خدا نیاز به وجود ندارد که وصف برایش وجود بیاورد؟

پاسخ: همین دیگر... نه، وصف که وجود نمی‌آورد!

 

پرسش: یعنی وجودی اضافه می‌خواهد برای موصوف بیاورد؛ کمالی اضافه می‌کند و وجودی به او اضافه می‌کند...

پاسخ: خب، اگر این‌طوری شما معنا کنید خوب است، اما شما «وجود الکمال» گرفتید! یعنی می‌فرمایید که وصف دلالت می‌کند بر کمال و دلالت می‌کند بر اینکه وجودی اضافه بر ذاتش دارد که همان وجود الکمال باشد. این هم عیبی ندارد، همان؛ ولی شما کمال الوجود، وجود الکمال اگر بگیرید، این دو تا حرف است: کمال و وجود الکمال. اگر شما کمال و وجود الکمال بگیرید، فرقی بین کمال و وجود الکمال دیگر نمی‌شود! ایشان دو تا گرفته؛ دو تا گرفته، همان‌طور که عرض می‌کنم، البته احتمال هم دارد نسخه «کمال الوجود» بوده. اگر نسخه همین باشد که هست، باید همین‌جور توجیهش کرد: وصف دلالت بر کمال می‌کند، یعنی موصوف به وسیله این وصف کامل می‌شود، و دلالت بر وجود می‌کند...

 

پرسش: یعنی وصف، وجود است؛ صفت، حادث است...

پاسخ: وجود احتمال عیب ندارد، هر جوری که می‌خواهید آن را معنا کنید، آنش مشکل ندارد. حرف این است که اصلاً چرا وجود را ایشان اینجا آورده؟ ببینید...

 

پرسش: وصف را خارجی گرفته؟

پاسخ: بله، وصف اصلاً خارجی هست دیگر، وصف اگر وصف باشد خارجی است. «الفاعل المستغني بذاته عن كل شيء لا يوصف بالشيء المعلول له»؛ چون اگر بخواهد موصوف بشود به شیء معلول له، موصوف شدن یعنی کامل شدن، موصوف شدن یعنی موجود شدن با این کمال. توجه می‌کنید؟ وصف دلالت بر کمال می‌کند، پس موصوف شدن یعنی کامل شدن. اگر وصف یعنی کمال، موصوف یعنی واجد الکمال؛ موصوف شدن یعنی کامل شدن. خب، دلالت بر وجود می‌کند؛ اگر وصف دلالت بر وجود می‌کند، پس موصوف شدن یعنی وجود یافتن.

 

پرسش: وجود چی؟

پاسخ: وجود یافتن خود موصوف دیگر، یعنی وجودِ کمال؛ البته وجود اصل ذات را نمی‌گوید، همان وجود کمال است. شاید آن وقت وجود کمال با خود کمال هم یکی باشد؛ آن وقت در اینجا فرقی بین کمال و وجود نخواهد بود.

 

پرسش: استاد، اینکه فرمود «لا يوصف بالشيء المعلول له»، با این علت نفی می‌کند که صفت دلالت بر وجود می‌کند...

 

پرسش: شاید منظور از وجود، وصفِ خاصِ وجود باشد؛ یعنی اینکه این ذات، صفتِ وجود را می‌گیرد به واسطه صفتی که معلول اوست...

پاسخ: ذات صفت وجود را می‌گیرد؟

 

پرسش: در بقیه صفات کمال بود، یعنی وجود را دارد، بعد کمالی اضافه می‌شود به او؛ این وصف، وصفِ وجود است، یعنی این ذات با وصفِ وجود موجود می‌شود، یعنی ماهیتی است بلاوجود که وجود به او عارض می‌شود، وجود وصفش می‌شود بعد موجود می‌شود... نه همه

پاسخ: «إذ الوصف يدل على الكمال» و بعض الأوصاف هم عبارتند از وجود؟ این‌جور می‌فرمایید؟ خیلی... خیلی حالا خب ممکن است باشد، ولی خیلی قرینه برایش نداریم.

 

پرسش: آخه وصف‌های دیگر، فرض وجودش را می‌کنیم، نمی‌خواهد وصف‌های دیگر وجود برایش درست کند، ولی بعد از اینکه وجود داشت می‌خواهد برایش کمال بیاورد؛ اما این وصف...

پاسخ: بله، حالا اگر شما... متوجه شدم، این قرینه می‌خواهد. حالا وجود را به معنای وجود الکمال بگیرید، خیلی بهتر است... وجود الکمال، دلالت بر وجود الکمال می‌کند، عیبی ندارد؛ الف و لام را باید عوض از مضاف‌الیه قرار بدهیم، حالا مضاف‌الیه را خود موصوف بگیریم چنان‌که اول گفتم، یا مضاف‌الیه را کمال قرار بدهیم، که دیگر آن وقت با کمال فرقی نمی‌کند: «يدل على الكمال و وجود الکمال». فرق چندان ندارد. علی ای حال مطلب روشن است؛ لفظ «الوجود» هم اگر در عبارت باشد به همان نحوی که عرض کردم معنا می‌شود. این قاعده بود.

 

«و أما الأصل فهو أن فاعل الشيء يجب أن لا يكون فيه شيء من معلوله» [20] ؛ فاعل شیء باید خالی باشد از معلولش، هیچ مقداری از معلول، تمام معلول، پاره‌ای از معلول در او وجود نداشته باشد. «لا يكون فيه شيء من معلوله»، یعنی معلولش جزء ذاتش نشده باشد. «فيه» دارد! نه به عنوان وصف، آن که قبلاً گفتیم؛ قاعده گفت معلول را نمی‌شود وصف او قرار داد، حالا می‌گوید معلول را در خود او هم نمی‌شود قرار داد، یعنی به عنوان جزء ذاتش هم نمی‌شود قرار داد، «بأن يكون هو سنخا له»، به اینکه این معلول سنخی باشد برای آن فاعل. برعکسش هم می‌شود معنا کرد: که فاعل سنخی باشد برای معلول، یعنی فردی باشد از سنخ معلول، از سنخ معلول یعنی فردش معنا می‌شود.

«و ذلك»، از اینجا دیگر به بعد می‌خواهد وارد استفاده از اصل و قاعده بشود. اصل و قاعده را گفت، حالا می‌خواهد وارد استفاده از این دو تا بشود که اگر معلول شیء، وصف شیء قرار داده نمی‌شود - یک - و اگر جزء ذات شیء قرار داده نمی‌شود - دو - پس عبارت امام در اینجا به این صورت معنا می‌شود که الآن خواهیم گفت. «و ذلك لأن الحق في الجعل»؛ اینکه می‌گوییم شیء متصف به معلول خودش نمی‌شود، به طور کلی داریم بیان می‌کنیم مطلب را، ولی تقریباً تطبیقش هم می‌کنیم بر روایت که روایت هم معنا بشود، یعنی این جمله روایت را معنا می‌کنیم. این «لأن» ورود در تفسیر روایت است منتها به صورت کلی، که ولو روایت را هم ما بیان نکنیم خود مطلب یک بیان مستقلی است؛ یعنی می‌شود گفت دلیلی است برای همین اصل. «و ذلك لأن الحق في الجعل إنما هو جعل الطبائع»؛ اینکه می‌گوییم فاعل شیء باید خالی از معلولش باشد به این دلیل است که حق در جعل این است که جعل، جعل طبایع می‌شود نه جعل وجود، «كما هو صريح قول» امام است که فرمود «بتشعيره المشاعر»؛ فرمود مشاعر را جعل می‌کند، نفرمود وجود مشاعر را جعل می‌کند، «أي بجعله المشاعر جعلًا بسيطًا حتى توجد المشاعر»؛ به جعل بسیط خدا مشاعر را جعل می‌کند تا مشاعر وجود بگیرند.

خب، این یک مقدمه که «الحق في الجعل إنما هو جعل الطبائع» است، این یک مقدمه.

مقدمه بعدی: «فجاعل الطبيعة النوعية»؛ اگر جعل به طبیعت تعلق می‌گیرد، پس جاعل می‌شود جاعل طبیعت. جاعل طبیعت نوعیه آیا فصل را جعل می‌کند یا جنس مقید به فصل را جعل می‌کند؟ عرض کردم چرا ایشان اصرار دارد که جنس را تو کار بیاورد؛ چون وقتی نفی می‌کند، وقتی نفی می‌کند مجعول را، می‌خواهد جنس هم نفی بشود، تنها فصل و نوع نفی نشود. «إنما يجعل جنسها متقيدًا بالفصل»؛ جعل می‌کند جنس آن طبیعت را «متقیداً بالفصل»، یعنی خود فصل را جعل نمی‌کند، جنس مقید به فصل را جعل می‌کند. خب به این ترتیب ایشان وقتی می‌خواهد نفی بکند مجعول را، طبیعت جعل می‌شود، یعنی جنس نفی می‌شود؛ جنس نفی می‌شود و این بلیغ‌تر است برای منظور خودشان.

خب بعد سؤال می‌شود که چرا جنس را متقیداً بالفصل جعل می‌کند؟ بیاید از اول جنس و فصل جعل بکند، اصلاً جنس را جعل کند، چرا قید فصل را می‌آورد؟ «إذ لا وجود له إلا بذلك الفصل»؛ زیرا جنس بدون فصل وجود ندارد. چرا بدون فصل وجود ندارد؟ «لأن الفصل تعين الجنس» و شیء بدون تعینش موجود نمی‌شود، پس جنس بدون فصلش موجود نمی‌شود. این است که خدا حتماً وقتی می‌خواهد جعل کند جنس را، حتماً باید او را مقیداً بالفصل جعل کند.

حالا نتیجه بحث: «فإذا كان»؛ حالا که جعل به طبیعت تعلق می‌گیرد - این یک مقدمه - و طبیعت نوعی هم وقتی می‌خواهد جعل بشود جنس مقید به فصلش جعل می‌شود، حالا که این‌طور است، «فإذا كان ذلك الجنس المعلول حاصلًا في العلة»، اگر این جنسی که معلول است بخواهد در علت حاصل باشد، لازم می‌آید که خود این علت، علت خودش باشد؛ چون معلولش تو خودش است، خودش می‌خواهد علت این معلولی که در خودش است بشود، پس می‌شود خودش علت خودش! تا اینجا اصل ثابت شد؛ «أما الأصل» اصل این بود که «فاعل الشيء يجب أن لا يكون فيه شيء من معلوله»، الآن ثابتش کردیم.

خب، ممکن است بعضی‌ها بگویند که خدا طبیعت را جعل نمی‌کند، خدا فرد را جعل می‌کند؛ بنابراین مجعول می‌شود فرد، و امام هم دارد مجعول را، این اصل هم دارد مجعول را نفی می‌کند. این اصل هم دارد مجعول را نفی می‌کند؛ اگر اصل مجعول را نفی کند، پس فرد را نفی کرده، فردِ مشاعر را از خدا نفی کرده، ولی طبیعت و جنس را نفی نکرده! ایشان جواب می‌دهد که در جای خودش با برهان ثابت شده که مجعول طبیعت است نه فرد. پس اگر امام دارد می‌فرماید که مجعول - یا اصل دارد می‌گوید که مجعول و معلول شیء را نمی‌شود در خود شیء اخذ کرد - چون مجعول طبیعت است، یعنی طبیعت معلول را نمی‌شود در شیء اخذ کرد؛ و وقتی طبیعتش را نفی کردیم، فرد هم قهراً نفی می‌شود. پس اگر امام فرموده باشد که خدا طبیعت مشاعر را واجد نیست - نه، مجعول از مشاعر را واجد نیست - یعنی طبیعت را واجد نیست، یعنی هیچ‌چیزی از طبیعت مشاعر را ندارد، نه فردشان، نه نوعشان، نه جنسشان.

«و لا مجال هاهنا للقول» به اینکه «علة لذلك الجنس»، «بأنه»، به اینکه آن فاعل، «علة لذلك الجنس في ضمن هذا الفرد»؛ یعنی در واقع فرد معلول است، جنس اگر معلول است فی ضمن ذلک الفرد است. کسی حق ندارد این حرف را بزند که بخواهد مستقیماً فرد را معلول کند و جنس را در ضمن فرد معلول بسازد. این درست نیست؛ زیرا «قد قلنا»، یعنی در جای خودش - نه، تو این کتاب نگفتیم! «قد قلنا» در جای خودش گفتیم - که مجعول بالذات طبیعت است و فرد مجعول بالعرض است. این را «قلنا ببراهين»ی که «ليس هاهنا محل ذكرها». خب این‌ها روشن است دیگر، من از خارج هم طولانی گفتم و همه مطالب روشن شده.

«و بالجملة لو كان من المعلول سنخ في العلة» - دیگر «سنخ»، تعبیر به سنخ شد دیگر - اگر از معلول سنخی در علت باشد، نه شخص تنها، سنخ باشد که شامل شخص هم می‌شود، «لزم» که شیء معلول خودش باشد «و ذلك ممتنع». تا اینجا بیان اصل بود. البته در ضمن اشاره به روایت هم کردیم، توضیح روایت هم دادیم، ولی از اینجا می‌خواهیم صریحاً وارد توضیح روایت بشویم؛ قبلاً دیگر صریحاً وارد توضیح روایت نشده بودیم، فقط اصل را توضیح داده بودیم، حالا می‌خواهیم روایت را توضیح بدهیم: «فبتشعير الله المشاعر يعني و جعله إياها» - این «و جعله إياها» عطف تفسیری است - به اینکه خدا مشاعر را جعل کرد، «عرف العارفون بالله» که «لا مشعر له تعالى». عبارت را توجه کنید: «لا جنسه و لا سنخه» - مراد از سنخ عرض کردم از خارج در اینجا یعنی نوع - نه جنس مشاعر برای خدا هست نه سنخ مشاعر. با بیانی که ما کردیم توجه کردید که ما جنس و نوع را همه را نفی کردیم، به نفی شخص اکتفا نکردیم؛ نگفتیم شخص مشاعر در خدا نیست، اصلاً جنس و نوعش هم در خدا نیست. «فالعلة مباينة للمعلول بتمام ذاتها و حقيقتها»؛ علت با معلول مباینت دارد به تمام ذاتها و حقیقتش، پس اصلاً ذات و حقیقتش اجازه نمی‌دهد که ذره‌ای از معلول در او بیاید و او مشتمل بر معلول بشود. پس واجب تعالی چون علت است برای مشاعر - یعنی برای طبیعت مشاعر، برای جنس و سنخ مشاعر - هیچ ذره‌ای از این سنخ و جنس در خدا نمی‌آید، نه به صورت وصفی در خدا می‌آید به قاعده‌ای که قبلاً گفتیم، نه به صورتی که جزء ذات باشد به اصلی که الآن گفتیم. به هیچ جهت این معلول در خدا وارد نمی‌شود، نه به عنوان وصف نه به عنوان جزء ذات.

«و ليذهب الحسن يمينًا و شمالًا فليس العلم إلا هاهنا»؛ که این عبارت را عرض کردم دو جور معنا می‌کنیم:

    • یا اینکه مدحی است برای جمله امام، تمجیدی است از جمله امام،

    • یا مدحی است از شرحی که خودش بر این جمله داده،

    • یا به فرمایش ایشان هر دو اش است؛ هم می‌خواهد کلام امام را تمجید کند، هم شرحی که خودش بر کلام امام نوشته.

خب بقیه بحث‌ها می‌ماند برای جلسه بعد ان‌شاءالله.


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo