80/09/08
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 156-157)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 156-157)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
گفتیم: «سبق الاوقات کونه و العدم وجوده » [3] [4]
این عبارت را ایشان دو جور معنا میکنند؛ زیرا که عدمی که در این عبارت آمده است، به دو جور معنا میشود.
• بنا بر یک معنا، این «و العدم وجوده» [5] [6] به منزله دلیل میشود برای «لا تضمّنه الاماکن» [7] [8] ؛
• و بنا بر یک معنا، جمله مستقلی است و دلیل بر «لا تضمّنه الاماکن» نیست.
توضیح مطلب این است که عدم دو معنا دارد:
یکی عبارت است از آن فضای ممتدی که تمام موجودات را خدا در آن فضا قرار داده است؛ چه موجودات مجرد و چه موجودات مادی؛ فضایی که از عالم عقول شروع شده و تا عالم ماده هم امتداد دارد. این فضا را اصطلاحاً عدم مینامند؛ عماء هم به آن میگویند. خدا قبل از اینکه موجودات را خلق کند این فضا را آفرید، و بعد که موجودات را خلق کرد، هرکدام از این موجودات را در جای مناسبی از این فضا قرار داد؛ ولی خودش در این فضا واقع نشد، چون خالق این فضا است و محکوم به این فضا نیست.
تمام اماکن ثلاثهای که ما قبلاً به آنها اشاره کردیم. یعنی مکان کثیف که مکان موجودات مادی است، و مکان لطیف که مکان موجودات مثالی است، و مکان الطف که مکان روحانیات حادث است. تمام این سه مکان در همین فضای ممتد واقع هستند. و اگر خدا در این فضای ممتد واقع نیست، پس در هیچیک از امکنه ثلاثه جا نگرفته است؛ لذا میشود گفت: «لا تضمّنه الاماکن».
پس «لا تضمّنه الاماکن»، زیرا که وجود او سابق بر عدم است؛ عدم یعنی فضایی که مشتمل بر اماکن و تمام موجودات است؛ فضای ممتدی که مکان همه موجودات است و مشتمل بر همه موجودات است، از جمله مشتمل بر این سه مکان است. اگر وجود خدا بر این عدم، یعنی بر این فضا مقدم است، پس بر هر سه مکان هم مقدم است.
و این یک مقدمه است که هر سه مکان مؤخرند از وجود خدا؛ این مقدمه اول.
مقدمه دوم این است که مؤخر نمیتواند متضمن مقدم باشد.
نتیجه این است که اماکن نمیتوانند متضمن الله تعالی باشند؛ یعنی «لا تضمّنه الاماکن».
پس با بیان اینکه عدم به معنای فضای ممتد است، و با توضیح اینکه اماکن ثلاثه در این فضای ممتد قرار دارند، وقتی امام میفرماید وجود خدا بر عدم سابق است، یعنی بر اماکن سبقت دارد و ما نتیجه میگیریم تأخر اماکن را از وجود خدا، و بعد ضمیمه میکنیم که هیچ مؤخری نمیتواند مقدم را متضمن باشد؛ هیچ مؤخری نمیتواند مقدم را متضمن باشد، نتیجه میگیریم فرمایش امام را که «لا تضمّنه الاماکن». این بنا بر این است که ما عدم را به معنای آن فضای ممتد قرار دهیم.
اما اگر عدم را به معنای دوم گرفتیم - بحث بعدیمان است که انشاءالله میرسیم - در آن صورت دیگر «و العدم وجوده» [9] [10] ، دلیل برای «لا تضمّنه الاماکن» [11] [12] نمیشود.
پرسش: اماکن ثلاثه چه بود؟
پاسخ: اماکن ثلاثه مثل ازمنه ثلاثه است. همانطور که ازمنه ثلاثه برای سه نوع موجودات هستند، اماکن ثلاثه هم برای سه نوع موجودات هستند: مکان کثیف داریم برای موجودات مادی، لطیف داریم برای مثالی، الطف داریم برای روحانیات حادثه.
«و العدم وجوده» [13] [14] ؛ یعنی وجود او بر عدم سبقت گرفته است.
«يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْعِبَارَةُ دَلِيلًا عَلَى نَفْيِ تَضَمُّنِ الْأَمَاكِنِ إِيَّاهُ» [15] ؛ ممکن است که این عبارت دلیل باشد بر اینکه اماکن او را متضمن نیستند و او را در بر نگرفتهاند؛ هیچیک از اماکن ثلاثه مکان واجب تعالی نیستند.
«وَ ذَلِكَ» این که میتوانیم «و العدم وجوده» [16] [17] را دلیل برای «لا تضمّنه الاماکن» [18] [19] بگیریم، به این جهت است که «أَنَّ هَذَا الْفَضَاءَ الْمُمْتَدَّ الَّذِي وَسِعَ جَمِيعَ الْعَوَالِمِ الْوُجُودِيَّةِ الْمُفَارَقَةِ مِنْهَا وَ الْمُقَارَنَةِ الْمُسَمَّى فِي الشَّرْعِ بِالْعَمَاءِ وَ فِي الْحِكْمَةِ الْقَدِيمَةِ بِالْبُعْدِ قَدْ يُسَمَّى بِالْعَدَمِ.» این «قد یسمی بالعدم» خبر «انّ» است: «لأن هذا الفضاء الممتد قد یسمی بالعدم».
این فضای ممتد که توصیفش این است که تمام عوالم وجودیه را شامل است، یعنی همه عوالم وجودی در این فضا قرار گرفتهاند؛ نه فضای ممتدی که عالم اجسام در آن نهاده شدهاند، بلکه فضای ممتدی که تمام عوالم وجودیه را در آن قرار دادهاند. «المفارقة منها و المقارنة»؛ یعنی هم مفارق از این عوالم، هم مقارن این عوالم. مفارق یعنی مفارق از ماده، مقارن یعنی مقارن با ماده. پس مفارق یعنی مجرد، مقارن یعنی مادی. چه عالم مجردات باشد و چه عالم مادیات باشد، هر دو در این فضای ممتد واقع شدهاند. «الذی»، فضای ممتدی که گنجایش تمام عوالم وجودیه را دارد و همه عوالم وجودیه را در بر گرفته است؛ چه این عوالم مجردات، «المفارقة من العوالم» یعنی عوالم مجرده، یا «مقارنه» یعنی مادیه.
«المسمی»، صفت است برای «الممتد»؛ این فضای ممتدی که امتدادش در این حد است که تمام عوالم وجودیه را شامل است، و در لسان شریعت به عماء نامیده میشود و در حکمت قدیمه، یعنی فلسفه، به بعد نامیده میشود - که به آن گفته میشود بعد لایتناهی مثلاً؛ حالا بعد لایتناهی هم گفته نشود، بعد گفته میشود - این «قد یسمی بالعدم»، گاهی اسمش را عدم میگذارند؛ گاهی اسمش عماء است، گاهی اسمش بعد است، گاهی هم اسمش عدم است. پس منظور از «و العدم وجوده» [20] [21] میتواند این باشد که وجود خدا بر این فضای ممتدی که مشتمل بر امکنه ثلاثه است تقدم دارد. خب اگر وجود خدا بر امکنه تقدم داشته باشد و امکنه تأخر داشته باشند، چون هیچ متأخری نمیتواند متضمن مقدم باشد، اماکن هم نمیتوانند متضمن خدا باشند.
«وَ هُوَ الْعَدَمُ السَّابِقُ عَلَى وُجُودِ جَمِيعِ مَا سِوَى اللَّهِ» [22] دوباره این فضای ممتد را و این عدم را دومرتبه توضیح میدهند. گفته شده است که بر وجود همه موجودات، یک عدمی سبقت گرفته است. ما تا حالا این عدم را فکر میکردیم که منحصراً عدم در مقابل وجود است. آن درست است؛ عدم در مقابل وجود، قبل از وجود اشیاء هست، آن را قبول داریم؛ ولی علاوه بر آن، یک عدم دیگری هم سابق بر وجود موجودات هست و آن فضای ممتد است؛ یعنی قبلاً خدا این فضای ممتد را آماده کرده است قبل از اینکه موجودات را بیافریند، «من المجرد إلی المادی»، بعد در این فضای ممتد این موجودات را آفریده است و هرکدام را در جای خودش قرار داده است.
پس اینطور شد که این عدم، یعنی این فضا، بر وجود همه موجودات سبقت دارد؛ یعنی قبل از وجود همه موجودات حاصل بوده و موجود بوده است. «وَ هُوَ الْعَدَمُ السَّابِقُ عَلَى وُجُودِ جَمِيعِ مَا سِوَى اللَّهِ.»، «جمیع ما سوی الله» مسبوق به این عدم هستند؛ یعنی این فضا قبل از وجود همهشان موجود بوده است. این یک معنا برای «و العدم وجوده» [23] [24] .
پرسش: عماء خودش موجود نیست؟
پاسخ: عماء فضا است، بله، حالا دیگر فضای موجود است، بله. ولی این فضایی است که... بله، فضایی است که حالا اگر بگوییم موجود است، یک خرده مؤونه میخواهد که به آن بگوییم موجود است؛ ایشان دارد میگوید عدم است. البته این عدم با موجود جمع میشود ها! این عدم از آن عدمهایی نیست که مقابل موجود باشد.
پرسش: عدم به معنی امکان نیست؟
پاسخ: نه، عدم به معنای فضا است. خودش دارد تصریح میکند: عدم به معنای فضا، نه به معنای امکان، نه به معنای عدم مقابل وجود؛ عدم به معنای همان فضا است. این فضا قبل از اینکه پر بشود و همان وقتی که خالی بوده است، حالا ممکن است لحظهای هم خالی نمانده باشد، ولی بالاخره در رتبه خالی بوده است، این فضا را موجود میدانیم، منتها چه جور موجودی؟ موجودی که لیاقت دارد اسم عدم بر رویش بگذارند، چون هیچی در آن نبوده است. و این را هم نمیشود گفت همراه خدا بوده است! این را نمیتوانیم قبول کنیم که فضایی هست و خدا خلقش نکرده است. بلکه باید گفت خدا خلقش کرده است؛ مگر اینکه بگوییم احتیاج به خلق ندارد، یعنی یک نوع عدمی است که احتیاج به خلق ندارد، دیگر در این صورت وجود برایش قائل نباشیم. اگر وجود برایش قائل نبودیم، خب احتیاج به خلق ندارد، چون عدم که مخلوق نیست؛ عدم که مخلوق نیست، در این صورت دیگر احتیاج به خلق ندارد.
و حدیث را توجه کنید، حدیثی که در پاورقی صفحه ۱۵۶ نوشته شده است، در سنن ترمذی آمده است: «قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَيْنَ كَانَ رَبُّنَا قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ خَلْقَهُ؟ قَالَ: كَانَ فِي عَمَاءٍ». «قَالَ: كَانَ فِي عَمَاءٍ» [25] [26] ، در «عماء» بوده است. خب، در «عماء» بوده است یعنی در این عدم بوده است؟ این حدیث با برداشت شارح نمیسازد. شارح میگوید در هیچیک از اماکن نبوده است، و اماکن در این عدم بودند. خب، خدا سابق بر این عدم است؛ سابق در این عدم است یعنی در او دیگر نیست، خدا در این عدم نیست. اما ظاهر این عبارت این است که: «كَانَ فِي عَمَاءٍ»، در «عماء» بوده است، «مَا تَحْتَهُ هَوَاءٌ وَ مَا فَوْقَهُ هَوَاءٌ»، «ما» نافیه است. نه پایین آن عماء هوا است، نه بالای آن «عماء» هوا است. وقتی هوا نباشد، بقیه چیزها هم نیست، ظاهراً. مگر اینکه بگوییم مراد از این عمایی که در اینجا آمده است، غیر از آن عمایی است که شارح میگوید؛ چون اگر عمایی که شارح میگوید با عمایی که روایت میگوید هر دو تطبیق بکنند، بالاخره پیغمبر دارد میفرماید که خدا در «عماء» بوده است. مگر «فی» را «فی» نگیریم که اشاره به مکان داشته باشد؛ «فی عماء» بوده است یعنی او بوده است و «عماء»، اینطوری؛ نه حالا جایی داشته باشد، او بوده است و «عماء»، یعنی او بوده است و هیچ. بعداً خدا شروع کرده به خلق، این هیچ را پر کرده است. این را اگر بگیریم ایرادی ندارد، که «فی»، «فی» ظرفیه نباشد.
پرسش: ... ظرفیه نباشد اشکال ندارد؟
پاسخ: بالاخره باز مکان میشود دیگر. علیایحال این اگر باشد، بالاخره پس خدا مکان دارد دیگر؛ اگر این باشد، خدا در مکان هم هست. اگر «فی کل الأشیاء لا بالممازجة» [27] باشد، در مکان کثیف هم هست؛ چون مکان کثیف هم شیء است دیگر. اگر «فی کل الأشیاء لا بالممازجة» باشد، در مکان هم هست. این که میگوید «لا تضمّنه الاماکن» [28] [29] ، این را نمیخواهد نفی کند؛ اینجور «فی کل شیء لا بالممازجة» [30] را نمیخواهد نفی کند، و الا اگر میخواست آن را نفی کند که خدا اصلاً چیز نداشته...
پرسش: ...
پاسخ: خب عرض میکنم، اگر آن باشد، احتیاج ندارد که «فی عماء» [31] [32] باشد، در همهجا هست؛ اما خب آن وقتی که هیچی نبود، آن موقع فقط در «عماء» بود.
و این توجیهی که من کردم که «فی» را ظرفیه نگیریم، البته فقط یک احتمال است ها! احتمال خیلی درستی هم نیست؛ چون سؤال این است که: «أَيْنَ كَانَ رَبُّنَا؟» از «أین» سؤال میکند، آنوقت نمیشود «فی» را ظرفیه نگرفت. مگر اینکه بگوییم او سؤالش را کرده، پیغمبر هم جوابش را داده؛ مثل اینکه میگویند میپرسد که چه چیزی انفاق کنیم؟ ظاهراً سؤالی که در آیه قرآن میپرسد چه چیزی انفاق کنیم؟ حالا در یک آیه دارد ﴿مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ﴾ [33] ، ولی در یک آیه دیگر که یادم نیست دارد که دستور میدهد که این انفاق را چهجوری انجام بدهید، نه چه انفاق بکنید... حالا یا مثل انفاق یا چیز دیگر، شبیه این در ذهنم هست که سؤالی میکند، آیه جواب دیگر میدهد؛ معنایش این است که معنای جواب این است که این سؤالتان درست نیست، باید این جوری سؤال میکردید که جوابش این است که من دادم. شاید هم اگر «فی» را فی ظرفیه نگیریم، پیغمبر با این بیان دارد میفرماید که سؤالت سؤال نیست، «أین» ندارد، خدا اصلاً مکان ندارد؛ بلکه باید گفت «فی عماء»، «فی عماء» یعنی او بوده است و هیچ، به این معنا، نه او در هیچ بوده است؛ بلکه او بوده است و هیچ. خلاصه این توجیهات را میشود کرد دیگر، حالا چقدرش را قبول بکنید چقدرش را نه...
پرسش: در پاورقی حضرت نظر به عماء عرفا دارد ....
پاسخ: بله، ایشان همان را دارد میگوید. ولی خب عماء عرفا هم از همین روایات به دست میآید؛ عرفا هم عماءشان را از همین روایات میگیرند.
پرسش: ....
پاسخ: سابق بر وجود که هست، سابق بر وجود همه اشیاء هست؛ اما حرف این است که خدا در این عماء هست یا نیست؟
پرسش: غیر از آن چیز دیگری نداریم، ذات خدا ...
پاسخ: بله، در مکانی نگیرید عیب ندارد. محیط بر همه جهان هم هست، بله، همهچیز در او قرار داده شده است؛ ولی خدا هم در او بوده است؟
مگر اینکه اینطوری بگوییم: مگر اینکه اینطوری بگوییم که خدا در اماکنی که در این عماء بعداً خلق میکند نیست، ولی در خود عماء هست. آیا در خود عماء باشد، آیا محاط به عماء میشود یا نه؟ نه، چون عماء قرار شد چیزی نباشد؛ ما اصطلاحاً به آن میگوییم فضای ممتد، ولی شاید فضای ممتد از باب اینکه تعبیر نداریم به آن میگوییم فضای ممتد؛ اگر واقعاً عدم باشد، یعنی هیچی نیست.
این توجیهاتی که من دارم میکنم، توجیهات خیلی جالبی نیست! چون این عدم را ایشان در برابر وجود نگرفته است. عدل بعدی کلام، عدل بعدی معنا این است که عدم در برابر وجود باشد. اگر عدم در برابر وجود گرفته نشده است، عدم نمیتواند عدم نیستی باشد دیگر؛ عدم را خود ایشان به معنای فضای ممتد دارد میگیرد، نه به معنای نیستی. آخه اگر فضای ممتد باشد، خدا در عماء نمیشود قرار بگیرد؛ یعنی در فضا نمیشود قرار بگیرد.
پرسش: .... فضای ممتد دیگری باشد ...
پاسخ: میگوید فضای ممتدی که «وسع جميع العوالم الوجوديّة» [34]
پرسش: ...
پاسخ: عوالم که مسلماً وجودیاند، اما عالم عقل و عالم مثال و عالم ماده همه در این عماء قرار دارند.
پرسش: فرمودید امتداد فیزیکی نداریم ...
پاسخ: امتداد جسمی ندارد، نخیر، امتداد جسمی ندارد؛ ولی بالاخره یک فضای ممتدی هست. حالا فضای ممتد چیست؟
پرسش: خدا در فضایی باشد که امتداد ...
پاسخ: بالاخره اگر خدا در یک چیزی باشد، محاط میشود دیگه. اگر خدا در یک چیزی باشد، حالا فرضاً فضای فیزیکی نباشد - شما منظورتان از فضای فیزیکی یعنی فضای مادی است - ولو فضای مادی نباشد، فضای عقلانی باشد، باز خدا را آنجا نمیتوانیم قرار بدهیم.
پرسش: «در» به معنای احاطه نباشد.
پاسخ: مگر اینکه «در» را به معنای احاطه نگیرید، آن حرفها اشکال ندارد.
علیایحال کلام مصنف و شارح را که نگاه میکنید، میبینید که ایشان عدم را عبارت از فضای ممتد گرفته است، فضای ممتد هم مسلماً فضای مادی نیست، چون عالم عقول و مثال هم در آن قرار گرفته است؛ مسلماً فضای مادی نیست، ولی بالاخره اگر چیزی نباشد حرفی نداریم، اما اگر چیزی باشد و خدا بخواهد در او قرار بگیرد، بالاخره خدا محاط میشود. و نمیشود هم گفت این چیزی هست و خلق خدا نیست؛ اگر چیزی هست و خلق خدا نیست، معلوم میشود خدایی بوده و یک چیز دیگری هم بود که مربوط به خدا نبوده است! بالاخره باید خلق خدا باشد. اگر خلق خدا است، خدا را احاطه نمیکند؛ مگر اینکه بگوییم عدم است، یعنی همان عدم به معنای مقابل وجود را در اینجا هم بیاوریم، که بگوییم چیزی نیست، همان در لاشیء همهچیز را خدا آفرید. آن اگر باشد اشکال ندارد، ولی آن دیگر ظرف نمیشود. آن اگر بخواهیم بگوییم خدا در او هست ایرادی ندارد، منتها دیگر آن ظرف اصلاً نیست؛ اصطلاحاً به آن فضا هم گفته نمیشود.
پرسش: شیء میشود معنایش کرد.
پاسخ: اطلاق فضا کرده بالاتر از شیء. اگر شیء باشد، فضا باشد، دیگر نمیشود گفت لاشیء محض؛ یعنی عدم است دیگر، عدم که نمیشود. علیایحال مسئله مبهمی است که ایشان دارد گفته است.
حرف ایشان مبهم نیست! ایشان دارد میگوید فضای ممتدی است که همه عوالم وجودیه در آن قرار گرفتهاند و این عوالم وجودیه مشتمل بر امکنه ثلاثه هم هست؛ این فضا مشتمل بر امکنه ثلاثه است. خدا سبقت گرفته بر این عدم، یعنی سبقت گرفته بر آنچه که در این عدم است؛ سبقت گرفته بر این عدم، نه در این عدم است. تصریح ایشان این است که: «سَبَقَ وُجُودُهُ الْعَدَمَ»، یعنی وجود خدا بر این فضای ممتد سبقت دارد؛ اگر سبقت دارد، نه یعنی در اوست، خدا در این فضای ممتد نیست، بیرون است، سابق بر این است، یعنی محیط بر این است. حرف ایشان این است، منتها در عبارت روایت دارد: «كَانَ فِي عَمَاءٍ» [35] [36] . مگر اینکه بگوییم مراد از عماء این عدم نیست، این شاید بهترین توضیح باشد؛ که مراد از عماء که در روایت آمده این عدم نیست، و عماء هرچه خود پیغمبر اراده کرده همان است. این عمایی که ما میگوییم - که اسمش را میگذاریم بعد و عماء و عدم و فضای ممتد - این عمایی نیست که پیغمبر فرمود. این ظاهراً بهترین توجیه باشد.
پرسش: در همانجا معنا کرده «العماء أي ليس معه شيء» [37]
پاسخ: بله «العماء» یعنی «ليس معه شيء». حالا عماء به معنای دیگری باشد، غیر از این معنا؛ و الا اگر به همین معنایی که ایشان گرفته باشد، ایشان وجود خدا قبل از عماء است، پیغمبر میفرماید وجود خدا در عماء است؛ خب این دو تا با هم نمیسازد. مگر اینکه همین توجیهی که عرض میکنم، شاید بهترین توجیه باشد که عمایی که در این روایت آمده است، مفهومش برای ما روشن نیست؛ غیر از آن است که ما داریم میگوییم. ما میگوییم خدا قبل از عماء است و مرادمان از عماء همین فضای ممتد و همین عدم کذایی است، اما پیغمبر میفرماید خدا در عماء است، مرادش یک چیز دیگر است. این بهترین توجیه است که دیگر آنوقت تناقضی در توضیح شارح و روایت نیست.
خب این تا اینجا یک معنا بود برای «و العدم وجوده» [38] [39] .
معنای دومی هم ما در اینجا احتمال میدهیم که عدم را به معنای خودش بگیریم، نه به معنای این فضای ممتد؛ بلکه به معنای خودش یعنی به معنای همان عدمی که مقابل الوجود است؛ و این را بگوییم: سابق بر وجود همه اشیاء است جز وجود خدا، که وجود خدا سابق بر این است. توجه کنید: این عدمی که الان معنای دوم عدم در این عبارت است، این عدم را میگوییم سابق بر همه موجودات است، ولی خدا سابق بر این عدم است. اگر این گفته بشود دیگر این ربطی به اماکن ندارد؛ همه موجودات مسبوق به عدم هستند بهجز خدا که سابق بر عدم است نه مسبوق به عدم.
آنوقت در این عبارتی که الان ما میخواهیم بخوانیم، ایشان به سه بیان توضیح میدهد که همه موجودات مسبوق به عدم هستند، به سه بیان.
بیان اولش این است که همه موجودات مسبوق به عدم هستند صریحاً، که این توضیحی در زمینهاش داده نمیشود؛ این حواله داده میشود به آنچه که در پیش ما معلوم است، که همه موجودات به خاطر حادث ذاتی بودن، مسبوق به عدم ذاتی هستند؛ یعنی هیچکدامشان اقتضای وجود نداشتند، بالاخره در یک مرتبهای معدوم بودند، موجودی با اعطای خودش اینها را موجود کرد؛ همه مسبوق به عدم هستند. خب، فقط خدا است که مسبوق به عدم نیست؛ که اگر او مسبوق به عدم باشد، دیگر خلق را نمیشود توجیح کرد، یعنی بالاخره او هم باید یک خالقی داشته باشد، خالق او هم اگر اینچنین باشد باید یک خالقی داشته باشد، و ما به موجودی که خالق باشد نمیرسیم، چون همهشان محتاجند.
توجه کنید: اگر ما تسلسل قائل بشویم، یک مشکل این است که ممکنات به نهایت نمیرسند، احتیاج به متکا پیدا نمیکند؛ یک مشکل دیگر که با بیان دیگر میشود گفت این است که هیچ موجودی دیگر موجود نمیشود! چون بالاخره تا این ممکن موجود نشود، نمیتواند ایجاد کند. کِی موجود میشود؟ یک ممکنی را شما فرض میکنید که حالا بخواهد خودش شروع کند به خلق؛ این تا موجود نشود که نمیتواند ایجاد کند. اولین موجودیت از کجا میآید؟ البته ما اولی نداریم، ازلی باید بگیریم. تسلسل... یعنی اول نداریم؛ ولی بالاخره همهاش امکان است، هیچی غیر امکان نیست، و فرض این است که امکان به وجود منتهی نمیشود؛ پس چهجوری اصلاً وجود درست شد که بعد ایجاد شروع شد؟ خیلی دلیل مهمی است.
تمام فلاسفه دقت کردید از راه امکان جلو آمدند. موجودات ممکنند، ممکن به ممکن نمیتواند منتهی بشود، بالاخره باید به یک واجب منتهی بشود. این دلیل اصلاً از طریق امکان جلو نیامده، از طریق وجود و ایجاد جلو آمده است. اصلاً شما اگر خدایی نداشته باشید، وجودی ندارید. وجود بالذات ندارید چون فرضتان این است که خدایی ندارید؛ وجود بالغیر هم ندارید، وجود بالغیر خودبهخود که درست نمیشود. وقتی وجود بالغیر نداشتید ایجاد ندارید، اصلاً هیچ عالمی نیست. دلیل بسیار مختصر و گویا.
بهطوری این دلیل مهم است که در شرح مواقف این را به عنوان ششمین دلیل برای اثبات واجب آورده و نوشته مختصرترین و بهترین دلیل است. [40] در حالی که سنیها نوعاً با خواجه مخالفند، چون خواجه بساط حکومت بنیعباس را برداشت، خیلی با او مخالفند، اصلاً سریعاً به او فحش میدهند. شما به کتاب شرح مقاصد تفتازانی مراجعه کنید، اصلاً تحمل نکرده؛ وقتی اسم خواجه را آورده تحمل نکرده، به او بد گفته است. اینها با اینکه بدند، این دلیل را که ابتکار خواجه است، اسم خواجه را نمیآورد، ولی میگوید: بهترین دلیل و مختصرترین دلیل و غیر قابل نفوذ، اشکال هم نمیشود به آن کرد؛ ولی اسم نمیآورد مبتکرش کیست، چون بالاخره با او خوب نیست، ولی حرفش را زده است.
منظور اینکه همه موجودات مسبوق به عدم هستند، و فقط واجب تعالی است که مسبوق به عدم نیست؛ زیرا که اگر او مسبوق به عدم باشد، با این دلیلی که عرض کردیم خواجه گفته است، لازمهاش این است که اصلاً خلقی نداشته باشیم. پس او مسبوق به عدم نیست، بلکه او سابق بر عدم است.
خب، این معنا توجه میکنید که دیگر ربطی به «لا تضمّنه الاماکن» [41] [42] ندارد.
این بیان اول ایشان بود، که در این بیان توضیح اضافهای نداد، فقط گفت موجودات همه مسبوق به عدمند، ولی خدا سابق بر عدم است.
دو تا توجیه دیگر هم، دو تا بیان دیگر هم ایشان دارد که در هر دو بیان «طبیعت الوجود» را مطرح میکند: طبیعت الوجود؛ و ثابت میکند که طبیعت الوجود مسبوق به عدم است. وقتی طبیعت الوجود مسبوق به عدم شد، دیگر لازم نیست بحث کنیم که این وجود مسبوق به عدم است، آن وجود مسبوق به عدم است؛ هرچی وجود امکانی است، همه مسبوق به عدم هستند؛ فقط یک وجود باقی میماند که آن اصلاً سنخش با این وجودها فرق میکند، که وجود واجب است، آن دیگر مسبوق به عدم نیست، سابق بر عدم است.
اینکه طبیعت مسبوق به عدم است، با دو بیان اثبات میشود:
• یکی با ملاحظه کردن افراد، افراد این طبیعت؛
• یکی بدون لحاظ افراد این طبیعت.
عرض کردم در بیان اول که ایشان میگوید همه موجودات مسبوق به عدم صریح هستند، توضیحی ندارد. در بیان دوم و سوم توضیح دارد:
• در بیان دوم، طبیعت وجود را مسبوق به عدم میکند با ملاحظه افراد وجود؛
• در بیان سوم، طبیعت وجود را مسبوق به عدم میکند بدون ملاحظه افراد.
بیان مطلب این است: یک بار میگوید که افراد وجود را تک تک ملاحظه کن؛ میبینی همهشان وجود امکانی دارند. وجود امکانی یعنی وجود مال خودش نیست. اگر وجود مال خودش نیست، پس به لحاظ ذاتش موجود نیست یعنی حادث است، حادث ذاتی؛ به زمانیاش کار نداریم، ممکنه علاوه بر حادث ذاتی، حادث زمانی هم باشند، ولی ما به این کار نداریم، بالاخره حادث ذاتی است؛ یعنی ذاتش اقتضای وجود نمیکند. پس چون ذاتش اقتضای وجود نمیکند، مسبوق به عدم است. تک تک افراد را که ملاحظه میکنیم، تک تک افرادی که وجود امکانی دارند ملاحظه میکنیم، میبینیم مسبوق به عدم هستند؛ کشف میکنیم که طبیعت وجود هم مسبوق به عدم است؛ چون طبیعت حکمی ندارد جز حکم افراد. اگر همه افراد این حکم را داشته باشند، طبیعتی که در افراد متعین میشود نیز همین حکم را دارد. نمیتواند حکم دیگر داشته باشد، چون طبیعت در این افراد متعین میشود؛ اگر افراد این حکم را دارند، طبیعت هم همین حکم را دارد. بله، اگر یک وقتی حکم، حکم خاص فرد به ما هو فرد باشد، به طبیعت سرایت نمیدهیم؛ ولی اگر نه، در تمام افراد این حکم هست، معلوم میشود این حکم اختصاص به خصوصیت فرد ندارد؛ این حکم در تمام افراد هست یعنی مال طبیعت است. چون مال طبیعت بوده و طبیعت هم در افراد متعین شده، حکمش را به افراد داده است؛ یعنی حکم در واقع مال طبیعت است که به افرادش داده است.
این بیان اولش که افراد موجود امکانی را ملاحظه میکنیم، تماماً را مییابیم که مسبوقند به عدم، یعنی عدم ذاتی؛ حالا گاهی مسبوق به عدم زمانی هم هستند گاهی نه، ولی بالاخره مسبوق به عدم ذاتی هستند، همهشان مسبوق به عدم ذاتی هستند. چون همهشان مسبوق به عدم ذاتی هستند، معلوم میشود که طبیعتی که در این افراد متعین شده است، او مسبوق به عدم ذاتی بوده که حکمش را به افراد داده است.
البته ما حکم طبیعت را از افراد کشف کردیم، ولی در واقع آن حکم مال طبیعت بوده است که به افراد رسیده است؛ ما از روی افراد فهمیدیم که طبیعت این حکم را دارد، ولی این مال مقام اثبات ما است، مال کشف ما است؛ ولی در مقام واقع، چون طبیعت این حکم را داشته وقتی متعین در افراد شده است، در هر فردی حکم خودش را آورده است و همه افراد را هم مسبوق به عدم کرده است.
این بیان دوم بود. البته واجب تعالی این طبیعت وجود را ندارد؛ این طبیعت وجود، طبیعت وجود امکانی است، این را واجب تعالی ندارد، لذا او محکوم به این حکم نیست. او فردی است که این طبیعت در او متعین نشده است تا مقتضای این طبیعت که مسبوقیت بالعدم است برای واجب تعالی هم حاصل بشود؛ بلکه او فردی است جدا، سنخش با این طبیعت فرق میکند، او دیگر مسبوق به عدم نیست بلکه سابق بر عدم است.
بیان سوم؛ میخواهید این را بخوانم بیان سوم را بعداً بگویم.
فضای ممتد گرفتیم تا عبارت دلیل بشود بر «لا تضمّنه الاماکن» [43] [44] . ممکن است نه، عدم را به معنای خودش قرار بدهیم و این عبارت را دلیل بر «لا تضمّنه الاماکن» نگیریم، بلکه عبارت مستقلی بگیریم.
«وَ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْعَدَمُ عَلَى مَعْنَاهُ الْمَعْرُوفِ» [45] ؛ به معنای معروف خودش که مقابل وجود است. معنای معروف عدم، همان عدم مقابل وجود است. این عدمی که قبلاً گفتیم به معنای معروف نبود، به معنای فضای ممتد بود، فضای ممتد در مقابل وجود نیست، بلکه خودش موجود است؛ اما این عدمی که الان میخواهیم بگوییم، در مقابل وجود است.
«وَ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْعَدَمُ عَلَى مَعْنَاهُ الْمَعْرُوفِ، إِذِ الْمَوْجُودَاتُ كُلُّهَا مَسْبُوقٌ بِالْعَدَمِ الصَّرِيحِ»؛ همه موجودات مسبوق به عدم صریح هستند. عدم صریح یعنی عدم بدون قید؛ یعنی مسبوق به عدمند. حالا ممکنه ما مسبوقیم به عدم ذاتمان، نه به عدم استعدادمان، چون استعدادمان قبل از خودمان بوده است؛ نه به عدم مادهمان، مادهمان قبل از ما بوده است؛ ولی به کل موجودات که ملاحظه میکنیم، میبینیم مسبوق به عدم صریحند. مسبوق به عدم صریح نه اینکه یعنی عدم خودشان، خودشان مسبوق به عدم بودند استعدادشان مسبوق به عدم نبوده، نه، همهچیزشان؛ اصلاً مسبوق به عدم صریحند، عدم بدون قید؛ یعنی هیچی نبوده است؛ نه من نبودم استعدادم بوده، من نبودم مادهام بوده، بلکه هیچی نبوده است؛ این میشود عدم صریح. پس موجودات همهشان مسبوق به عدم صریح هستند. این یک بیان بود که عرض کردم این بیان را ایشان توضیح نمیدهد.
بیان دوم میرود سراغ طبیعت وجود، منظورش هم از طبیعت وجود، طبیعت امکانی وجود است. در این بیان اول ثابت میکند که طبیعت وجود مسبوق به عدم است با ملاحظه افراد؛ با ملاحظه افراد این طبیعت ثابت میکند که مسبوق به عدم است.
«بَلْ طَبِيعَةُ هَذَا الْوُجُودِ الْمُنْضَمِّ إِلَيْهَا»؛ یعنی إلی الموجودات؛ این وجودی که منضم به موجودات است، «مِمَّا يَلْزَمُهَا سَبْقُ الْعَدَمِ الْمُقَابِلِ لَهَا»؛ این طبیعت وجود از چیزهایی است که «يلزمها»، لازم میباشَد این طبیعت را - ضمیر «يلزمها» به «ما» برمیگردد، چون «ما» عبارت از طبیعت است ضمیر مؤنث میآید - از چیزهایی است، یعنی طبیعتی است که «يلزمها»، لازم میباشَد، نه لازم میدارد؛ لازم میباشَد او را سبق عدمی که مقابل این وجودات است، یا مقابل این طبیعت وجود است. به مقابل وجودات بگیرید یا مقابل طبیعت وجود، فرق نمیکند؛ به طبیعت وجود برگردانیم بهتر است.
چرا این طبیعت لازم دارد سبق عدم را؟ یا سبق عدم لازمِ این طبیعت است؟ چرا اینچنین است؟
«إِذْ لَا شَكَّ» که افراد این طبیعت «مَسْبُوقَةٌ بِذَلِكَ الْعَدَمِ»؛ چون مقرر شده است، «لما تقرر»؛ چون ما تقرر عبارت از این است که ما سوی الله همه حادثند؛ حادث هم یعنی حدوث ذاتی! ولو حدوث زمانی هم ممکنه داشته باشند، ولی حدوث ذاتی لااقل برای همهشان هست. چون همه افراد حدوث ذاتی دارند، و حدوث ذاتی یعنی مسبوقیت بالعدم، پس همه افراد مسبوق بالعدمند. اگر همه افراد مسبوق بالعدم بودند، طبیعتی هم که متعین در این افراد است مسبوق بالعدم است.
«و کون» و باز «لما تقرر»: «وَ كَوْنِ وُجُودِ الْبَارِي خَارِجاً عَنْ سِنْخِ هَذَا الْوُجُودِ»؛ فقط آن وجود است که از سنخ این وجود بیرون است، بنابراین او مسبوق به عدم نیست، یعنی حادث نیست تا مسبوق به عدم باشد.
حالا که اینطور شد - یعنی وقتی توجه کردیم که تمام افراد این طبیعت همه مسبوق به عدمند و همه حادثند - «فَتَكُونُ الطَّبِيعَةُ حَادِثَةً»؛ طبیعت هم میشود حادث؛ حادث یعنی مسبوق به عدم.
چرا؟ «إِذْ لَا مَعْنَى لِحُدُوثِ الْفَرْدِ إِلَّا حُدُوثُ الطَّبِيعَةِ الْمُتَعَيِّنَةِ فِي الْفَرْد»ِ، «المتعینة فی الفرد»؛ فرد اگر حادث است، معنایش این است که طبیعت که متعین شده در این فرد، حادث است. آن طبیعتی که متعین شده در این فرد، حادث است، لذا این فرد حادث است. خب اگر افراد همه حادثند، پس طبیعتی هم که در این افراد متعین شده است حادث است؛ یعنی اگر همه مسبوق به عدمند، این طبیعت هم مسبوق به عدم است. و مطلوب ما هم همین بود که ثابت کنیم طبیعت مسبوق به عدم است، منتها با توجه به افراد وجود ثابت کردیم که این طبیعت مسبوق به عدم است.
حالا در «و ایضاً» که بیان سوم ایشان است، توجه میکند به اینکه طبیعت مسبوق به عدم است.
• بیان اول گفت وجودات مسبوق به عدمند؛
• در بیان دوم گفت طبیعت مسبوق به عدم است منتها با لحاظ افراد؛
• در بیان سوم هم میگوید طبیعت مسبوق به عدم است منتها بدون لحاظ افراد، خود طبیعت را ملاحظه میکند.
بیان مطلب این است که:
اختلاف است که ماهیت و وجود ترکیب انضمامی دارند یا ترکیب اتحادی دارند؟ عارض و معروضند یا اینکه عارض و معروض نیستند؟
مشاء معتقدند که وجود عارض بر ماهیت است.
عرفا معتقدند که ماهیت عارض بر وجود است، درست عکس مشاء. عرفا میگویند خدا وجود را آفرید به صورت ییک سفره پهنشده، ﴿رَقٍّ مَّنشُورٍ﴾ [46] یعنی پهنشده؛ به صورت یک وجود منبسط، یعنی وجود پهن. هیچی هم نقش و نگار نداشت، یک وجود خالص بود: ﴿و َما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ﴾ [47] . یک وجود خالص از خدا صادر شد، بعد خدا نقش روی این وجود انداخت؛ یک نقشش شد سماء، یک نقشش شد ارض، یکی شد انسان، یکی شد حیوان، یکی شد شجر و هکذا، که ماهیتها با این نقشها به وجود آمدند. ماهیت را خدا بر وجود عارض کرد و این وجود متعین شد و موجودات پدید آمدند. این نظر عرفا است که وجود معروض است، ماهیت بر این وجود عارض شده است.
مشاء معتقدند نه، ماهیتی داریم وجود بر آن عارض شده است؛ منتها این را در ذهن میگویند. میگویند بعد از اینکه تحلیل کردی، وجود و ماهیت را از هم جدا کردی، بردیشان تو ذهن، تحلیلشان کردی، ماهیت را موصوف میبینی، وجود را صفت او قرار میدهی، وجود را عارض بر او قرار میدهی؛ وقتی وجود عارض شد، میشود مؤخر از ماهیت، عارض بر ماهیت.
صدرا میگوید اصلاً عروضی نیست؛ نه در خارج عروضی هست، نه در ذهن عروضی هست، بله، در تحلیل بالای ذهن که تحلیل عقلی اسمش را میگذاریم، عروض را درست میکنند. آنجا هم ایشان باز خیلی صاف و صوف عروض را قبول نمیکند؛ میگوید وجود با ماهیت متحد است، یعنی در واقع دو چیز ما نداریم. وجود یعنی کون الماهیة؛ نه یک کونی داریم و یک ماهیتی داریم، این کون را بر ماهیت عارض میکنیم یا ماهیت را بر کون عارض میکنیم، هیچکدام از این دو تا نیست؛ وجود یعنی کون الماهیة.
پس صدرا معتقد است به اینکه وجود با ماهیت متحد است. ایشان بر خلاف صدرا میگوید ما وجود را منضم به ماهیت میدانیم و صفت ماهیت قرار میدهیم؛ یعنی ماهیت را امری میدانیم که وجود به آن منضم میشود، و با انضمام وجود ماهیت حاصل میشود. البته نه به این معنا - توجه کنید این تکه را - نه به این معنا که شما معتقد باشید ماهیت قبلاً هست بعد وجود را به آن ضمیمه میکنیم! این درست نیست، چون اگر ماهیت قبلاً باشه، سؤال میشود که با چه وجودی قبلاً هست؟ ماهیت که خودش موجود نیست، با چه وجودی قبلاً هست؟ با همان وجودی که بعداً میخواهد به آن بدهید؟ که میشود دور؛ یا با وجود دیگری موجود است؟ که این میشود ماهیت موجود به وجودین، یا ممکن است اگر ادامه بدهید تسلسل لازم بیاید. پس نمیگوییم که ماهیت قبل از وجود موجود است و بعد وجود را به آن انضمام میکنیم، نه؛ خدایی که خالق است، ماهیت و وجود را به هم منضم کرده و با هم آفریدهشان. اگر این انضمام نبود، ماهیت نبود؛ دقت کنید؛ اگر انضمام نبود، ماهیت نبود، و با این انضمام ماهیت حاصل شد. خب ما معتقدیم که وجود امر انضمامی است؛ امر انضمامی که شد، میشود صفت، ماهیت میشود موصوف.
خب حالا به دقت نگاه کنید این مطلب را: وجود مسبوق به ماهیت است؛ ماهیت با قطع نظر از وجود چیست؟ هیچی نیست؛ با قطع نظر از وجود هیچی نیست. پس وجود میشود مسبوق به عدم.
یا به بیان دیگر: ماهیت قبل از اینکه وجود به آن ضمیمه بشود، هیچی نبوده؛ یعنی نبوده، نبوده. پس ماهیت مسبوق به عدم است؛ خود ماهیت، نمیخواهم بگویید وجود؛ ماهیت مسبوق به عدم است، چون وقتی وجود به آن ضمیمه نشده بود، وجود نداشت، نبود؛ ماهیت مسبوق به عدم است، و وجود مسبوق به ماهیت است، پس وجود مسبوق به عدم است.
توجه کنید چهجوری گفتم؟ دو جور بیان کردم!
یکی اینکه میگوییم وجود مسبوق به ماهیت است، ماهیت قبل از وجود چیزی نیست، یعنی لا شیء است، پس وجود مسبوق به لا شیء است، یعنی وجود مسبوق به عدم است. اینجا دیگر چیزی نداشتیم، واسطه نداشتیم، یکسره وجود را مسبوق کردیم به عدم؛ چون وجود مسبوق شد به ماهیت، ماهیت بدون وجود هم که هیچ، پس وجود مسبوق شد به عدم. این وجود مسبوق شد به عدم.
یک بار دیگر میآییم میگوییم نه، وجود مسبوق به ماهیت است؛ ماهیت قبل از وجود چیست؟ ماهیت قبل از وجود چیزی نیست، پس قبل از اینکه وجود را به ماهیت بدهیم، ماهیت معدوم بوده است، یعنی خود عدم قبل از ماهیت میآید؛ خود عدم قبل از ماهیت هست. پس ماهیت مسبوق به عدم است، و وجود مسبوق به ماهیت است، بنابراین وجود مسبوق به عدم است. چون اگر وجود مسبوق به ماهیت بود، ماهیت هم مسبوق به عدم شد، حتماً وجود هم مسبوق به عدم میشود.
به دو بیان الان ثابت میکنیم که - البته هر دو بیان یکی است، دقت بکنید هر دو بیان یکی است - به دو بیان ثابت میکنیم که وجود مسبوق به عدم است. اما در اینجا توجه کردید اصلاً نظر به افراد نکردیم! نظر نکردیم که افراد وجود مسبوق به عدمند؛ خود طبیعت وجود را ملاحظه کردیم. طبیعت وجود میخواهد با ماهیت جفت بشود و منضم بشود، به این بیانی که گفتیم مسبوق به عدم میشود؛ طبیعت وجود مسبوق به عدم میشود، نه اینکه به افرادش توجه کرده باشیم.
این بیان سوم با بیان دوم فرقی نداشت، در هر دو طبیعت مسبوق به عدم بودند، فرق فقط همین بود که در اولی افراد لحاظ میشدند و در دومی افراد لحاظ نشدند.
«وَ أَيْضاً إِنَّ هَذَا الْوُجُودَ» [48] ؛ یعنی وجود امکانی، نه وجود واجب که خالی از ماهیت است. «إن هذا الوجود»، یعنی همین وجودی که الان در طبیعتش بحث داریم که وجود امکانی است، «عَلَى مَا هُوَ الْحَقُّ عِنْدَنَا إِنَّمَا هُوَ أَمْرٌ انْضِمَامِيٌّ وَ صِفَةٌ لِلْمَاهِيَّةِ مُتَأَخِّرَةٌ عَنِ الْمَاهِيَّةِ»؛ صفت ماهیت است و مؤخر از ماهیت است، «فَتَكُونُ مَسْبُوقَةً بِالْعَدَمِ الصّرْفِ.»
توجه کنید «فتکون» را دو جور معنا میکنم:
«فتکون»، این ماهیت قبل از اینکه این امر انضمامی به آن ضمیمه بشود، مسبوق به عدم صرف است. اگر ماهیتی که مقدم است بر وجود مسبوق به عدم است، وجودی که مؤخر است از ماهیت به طریق اولی مسبوق به عدم است؛ این یک بیان.
بیان دیگر: «فتکون»، یعنی این صفت؛ ضمیر دیگر به ماهیت برنگردد، ضمیر را برگردانید یکسره به خود این صفت، صفت یعنی وجود؛ «فتکون» این صفت «مسبوقة بالعدم الصرف»، چون قبل از اینکه این بیاید، به فرض ماهیت بوده، ماهیت چیزی نبوده که! ماهیت چیزی نبوده، پس عدم... پس وجود مسبوق به عدم صرف است.
شاید اگر ضمیر را به «تکون»، به ماهیت برگردانیم یکخرده بهتر باشد، به صفت هم برگردانیم درست است.
پرسش: ماهیت مسبوق به عدم، یا وجود ماهیت مسبوق به عدم است؟
پاسخ: ماهیت مسبوق به عدم است یعنی قبل از اینکه وجود به آن ضمیمه بشود. بله، بله، مسلماً منظورم این است. ماهیت مسبوق به عدم است یعنی قبل از انضمام وجود؛ قبل از انضمام وجود، عدم بوده است.
پرسش: ... به صفت نمیخورد؟
پاسخ: عرض کردم هر دو یکی میشود، منتها از نظر عبارتی فکر میکنم به ماهیت برگردانیم بهتر باشد، شاید هم به وجود برگردانیم خوب باشد، دیگر اختیار با خود شما، هر دویش درست است.
ببینید: ماهیت قبل از اینکه وجود به آن ضمیمه بشود معدوم بوده است؛ قبل از انضمام وجود، معدوم بوده است، یعنی ماهیت نبوده است؛ بعد از انضمام وجود، ماهیت حالا حاصل میشود. خب، پس ماهیت مسبوق به عدم بوده است دیگر؛ ماهیت مسبوق به عدم بوده است، وجود هم که صفت ماهیت است، آن هم میشود مسبوق به عدم. البته در تحلیل توجه کنید، وجود و ماهیت با هم میآیند، لذا مسبوقیت به عدم برای هر دویشان یکسان است؛ ولی برای تبیین مسئله که گفتیم وجود صفت است و ماهیت موصوف است، از باب اینکه هر صفتی مؤخر از موصوف است، اول بردیم عدم را سراغ ماهیت، بعداً به وجود نسبت دادیم. یعنی گفتیم سابق بر ماهیت است، اگر سابق بر ماهیت است، پس بر مؤخر از ماهیت هم که وجود است سابق است. « فتفطّن».
خلاصه مطلب این شد: از «و یمکن»، اول خط صفحه ۱۵۷ تا اینجا، مطلب این شد که مراد از عدمی که در عبارت امام آمده است، همین عدم متداول و رایج باشد، یعنی عدم در مقابل وجود؛ و ما با سه بیان، بیان کردیم که تمام موجودات مسبوق به عدم هستند. اگر همه موجودات مسبوق به عدم هستند، چون وجود واجب سنخش با بقیه وجودها فرق میکند، پس وجود واجب مسبوق به عدم نیست، بلکه وجودش سابق بر عدم است: «و العدم وجوده» [49] [50] ، یعنی «سبق العدمَ وجودُه»؛ وجود خدا سابق بر عدم است، زیرا که وجود او سنخش با بقیه وجودهایی که مسبوق به عدمند فرق میکند؛ اگر آنها مسبوق به عدمند، لازم نیست که این هم مسبوق به عدم باشد، این میشود سابق بر عدم.
خب، «وَ الِابْتِدَاءَ أَزَلُهُ» [51] [52]
این هم جمله سوم ما است: «وَ الِابْتِدَاءَ أَزَلُهُ»
یعنی ازل خدا بر ابتدا سابق است، پس به طریق اولی بر مبتدأ هم سابق است. ازل خدا بر «قبل» سابق است، پس بر قبلیات هم سابق است. وقتی بر قبلیات سابق باشد، بر مؤخرات هم سابق است؛ یعنی ازل خدا دیگر سابق بر همهچیز است، حتی بر ابتدا هم سابق است. چون یک چیزی را که میخواهند اولین خلق قرار بدهند، ابتدایی است، بعد آن مبتدأ است. خدا حتی بر این ابتدا هم که سابق بر آن مبتدأ است، سابق است؛ یعنی دیگر چیزی جلوتر از خدا ما دیگر نداریم. این معنای «وَ الِابْتِدَاءَ أَزَلُهُ» است.
اما ایشان میخواهد این عبارت را - یعنی شارح میخواهد این عبارت را - دلیل بگیرد برای «لَا تَحُدُّهُ الصِّفَاتُ» [53] [54] . چگونه؟ باید ببینیم چگونه دلیل بر «لَا تَحُدُّهُ الصِّفَاتُ» است.
توجه کنید، این مطلب را توضیح بدهم: اگر خدا صفت داشته باشد، خودش میشود موصوف؛ ذاتش میشود موصوف دیگر، و دارای صفات. هر موصوفی مقدم است بر صفتش، پس نسبت به صفت مبتدأ است؛ هر موصوفی نسبت به صفت مبتدأ است، و هر مبتدایی ابتدا دارد. پس اگر خدا صفت داشته باشد، خودش میشود مبتدأ، صفتش میشود مابعد؛ خودش میشود مبتدأ، و اگر شد مبتدأ، ابتدا قبل از او است.
روایت میگوید: ازل خدا بر ابتدا سابق است، پس بر مبتدأ هم سابق است؛ یعنی خدایی که ازلی است، دیگر نمیتواند ابتدا باشد، فکیف به اینکه مبتدأ باشد. اگر نتوانست مبتدأ باشد، نمیتواند موصوف باشد؛ چون موصوف مبتدأ است.
توجه کردید چگونه ثابت کرد که این عبارت دلیل میشود بر «لَا تَحُدُّهُ الصِّفَاتُ»؟ چون اگر خدا را صفات محدود کند - یعنی اگر خدا صفت داشته باشد - خودش میشود مبتدأ. اگر مبتدأ شد، قبلش ابتدا است؛ در حالی که خدا ازلی است. اگر ازلی است، ازلش قبل از ابتدا است؛ اگر قبل از ابتدا است، قبل از مبتدأ هم هست. یعنی خدای ازلی قبل از مبتدأ است، نمیتواند مبتدأ باشد؛ اگر نمیتواند مبتدأ باشد، نمیتواند موصوف باشد، چون موصوف مبتدأ است.
این بیان ایشان بر اینکه این عبارت دلیل است بر اینکه «لَا تَحُدُّهُ الصِّفَاتُ»؛ که بیان سنجیدهای بود، منتها خب انشاءالله روشن شد.
پرسش: ازلیت صفت نیست؟
پاسخ: بله؟ ازلیت صفت نیست، ازلیت که صفت نیست. ازلیت که امر انتزاعی است. خدا ازلی است یعنی ذاتاً این است، نه یک صفتی به نام ازلیت دارد؛ ازلیت خودش امر انتزاعی است.
پرسش: صفات دیگر هم...
پاسخ: بله دیگر. بالاخره ازلی است یعنی ابتدا ندارد. ازلی است... آخه ایشان حالا ازلیت را معنا میکند، جالب هم معنا میکند؛ چون ایشان صفات را همه را به سلب برمیگرداند. حالا توجه بکنید، ایشان ازلیت را معنا میکند غیر مسبوقیت؛ معنا میکند به لامسبوقیت. ازلیت را معنا میکند به لامسبوقیت، یعنی صفات سلبیاش میکند؛ مثل اینکه علم را تعریف میکند به عدم الجهل، ازلیت را تعریف میکند به لامسبوقیت. میگوید لامسبوقیتِ خدا مقدم است بر ابتدا و مبتدأ، پس خدا نمیتواند مبتدأ باشد؛ چون لامسبوقیت دارد، نمیتواند مبتدأ باشد. اگر نتوانست مبتدأ باشد، نمیتواند موصوف باشد.
خب، بعد توضیح بیشتری داریم در این کلمه، عرض میکنم.
«وَ الِابْتِدَاءَ أَزَلُهُ» [55] [56]
یعنی ازل خدا سبقت گرفته حتی از ابتدا هم، تا چه برسد به مبتدأ و تا چه برسد به منتها. پس خدایی که ازلی است، قبل از ابتدا است و به طریق اولی قبل از مبتدأ است و به طریق اولیتر قبل از منتها است، قبل از مابعدِ مبتدأ است.
«هَذَا اسْتِدْلَالٌ لِقَوْلِهِ: «وَ لَا تَحُدُّهُ الصِّفَاتُ» [57] [58] »؛ «و ذلک»، «و ذلک» یعنی استدلال بودن این «وَ الِابْتِدَاءَ أَزَلُهُ» [59] [60] برای «لَا تَحُدُّهُ الصِّفَاتُ» [61] [62] به این جهت است:
«أَنَّ الصِّفَاتِ إِنَّمَا ابْتِدَاؤُهَا مِنْ مَوْصُوفِهَا»؛ ابتدای صفات از موصوفشان است؛ یعنی موصوف مبتدأ است نسبت به صفت.
«إِذْ لَا صِفَةَ بِلَا مَوْصُوفٍ»؛ چون اگر ما اولاً موصوف را نداشته باشیم، ثانیاً صفت را نخواهیم داشت؛ پس اولاً باید موصوفی باشد که مبتدأ بشود.
«وَ الْمَوْصُوفُ مِنْ حَيْثُ هُوَ هُوَ مُتَقَدِّمٌ عَلَى الصِّفَةِ»؛ موصوف هم متقدم بر صفت است، هم متقدم بر موصوفیت به تلک الصفت است. موصوف هم مقدم بر صفت است، هم مقدم بر موصوفیت. پس موصوف مبتدأ است؛ هم مبتدأ است نسبت به موصوفیت، هم مبتدأ است نسبت به صفت؛ علیایحال مبتدأ است و مبتدا مسبوق به ابتدا.
«وَ الْأَزَلُ هُوَ اللَّامَسْبُوقِيَّةُ بِالْغَيْرِ وَ التَّقَدُّمُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى عَلَى الْقَبْلِيَّةِ نَفْسِهَا»؛ در حالی که ازل به معنای «لامسبوقیت بالغیر» است، و «تقدم علی کل شیء» است، حتی تقدم بر خود قبلیت. که خود قبلیت بر قبل مقدم است؛ موصوف میشود قبل، موصوف میشود مبتدأ. قبلیت یا ابتدا بر همین مبتدأ و قبل مقدم است. خدا که «لامسبوقیت بالغیر» است، «لامسبوقیت بالغیر» را دارد، این مقدم است بر کل شیء حتی بر قبلیت، یعنی حتی بر ابتدا، پس به طریق اولی حتی بر مبتدأ. اگر بر مبتدأ مقدم است، دیگر موصوف نمیتواند باشد، چون موصوف خودش مبتدأ است.
خب، این توضیح این مدعا بود که «هذا استدلال لقوله لا تحده الصفات»؛ این مدعا ثابت شد.
حالا میخواهیم خود «وَ الِابْتِدَاءَ أَزَلُهُ» [63] [64] را معنا کنیم، با قطع نظر از اینکه حالا دلیل است برای «لا تحده الصفات» [65] [66] ، کاری به دلیل بودنش نداریم، میخواهیم بیان کنیم. اینطوری بیان میکنند ایشان:
میفرمایند که: خدا همانطور که از خارج عرض کردم، من اول معنا کردم بعد استدلال بودنش را برای «لا تحده الصفات» توضیح دادم؛ ایشان اول استدلال بودنش برای «لا تحده الصفات» را توضیح میدهد، بعداً معنا میکند.
در معنا ایشان میگوید که:
پرسش: ...
پاسخ: اما در این هم باشد باز هم مشکل دارد. ازل مقدم بر همه چیز است، حتی مقدم بر مقدمهای رتبی. مقدم زمانی کار نداریم، مسلماً موصوف تقدم رتبی دارد بر صفت، بهخصوص اگر صفت صفت لازم باشد. حالا اگر صفت صفت مفارق باشد، ممکن است موصوف بر صفت تقدم زمانی هم داشته باشد؛ اما اگر صفت صفت لازم باشد، موصوف بر صفت تقدم زمانی ندارد، تقدم رتبی دارد. ما الان هم فقط همین را خواستیم بگوییم؛ موصوف بر صفت تقدم رتبی دارد، بیش از این ادعا نکردیم، ولو بیش از این هم باشد ولی ما ادعا نداریم. موصوف تقدم رتبی دارد یعنی نسبت به صفت مبتدأ است، مبتدأ است به ابتدای رتبی. و ازل بر همین مبتدای ابتدای رتبی هم مقدم است، بر خود ابتدا هم مقدم است فکیف بمبتدأ.
حالا توضیحی که ایشان میدهد این است که: همین بیانی که الان عرض کردم و قبلاً هم گفتم، که خدا ازل است، ازلی است؛ و ازلی یعنی «لا مسبوق بالغیر». «لا مسبوق بالغیر» او را مقدم میکند بر ابتدا و مبتدأ، یا به تعبیر دیگر او را مقدم میکند بر قبل و قبلیات.
آنوقت نتیجه میگیریم که: خدا قبل القبل است بلا قبل. توجه کنید عبارت را: قبل القبل و القبلیات است بلا قبل؛ مثل اینکه خدا قبل الزمان و الزمانیات است بلا زمان، این را روشن میفهمیم: خدا قبل الزمان و الزمانیات است بلا زمان، یعنی قبلیتش به زمان نیست، اینطور نیست که زمان او قبل از زمان قبل و قبل از زمانیات قبلیات باشد؛ بلکه قبل از قبل است و قبل از قبلیات است بلا قبل، یعنی بدون اینکه این قبلیت را داشته باشد، یعنی قبلیت زمانی و اینها ندارد. اصلاً خود قبلیت هم برایش نیست، فقط لامسبوقیت بالغیر؛ قبلی برایش اثبات نمیشود، قبلی برایش اثبات نمیشود چون ایشان صفت را قبول ندارد که اثبات بشود.
«فَلَا مَسْبُوقِيَّتُهُ عَزَّ شَأْنُهُ»؛ «لا مسبوقیته» مبتدا است، خود «لا مسبوقیته»! نفیاش نکنید، نگویید این نفی جنس است و نمیدانم آن «لا مسبوقیته» اسمش است؛ نه، «فلا مسبوقیته» مبتدا است: «فَلَا مَسْبُوقِيَّتُهُ عَزَّ شَأْنُهُ مُتَقَدِّمٌ»؛ همان لامسبوقیت خدا که همان معنای ازل است، این «مُتَقَدِّمٌ» است هم بر ابتدا، هم بر مبتدآت، یا به تعبیر دیگر هم بر قبل، هم بر قبلیات. بر قبل و بر قبلیات عطف تفسیر است بر ابتدا و مبتدآت.
«إِذِ الْقَبْلُ إِنَّمَا يَصِيرُ بِهِ جَلَّ جَلَالُهُ قَبْلًا»؛ قبل مخلوق خدا است، معنا ندارد که خود خدا محکوم این قبل باشد؛ مخلوق خدا است، مخلوق خدا که صفت خدا نمیشود.
«إِذِ الْقَبْلُ إِنَّمَا يَصِيرُ بِهِ جَلَّ جَلَالُهُ قَبْلًا، وَ الِابْتِدَاءُ يَصِيرُ بِهِ ابْتِدَاءً كَمَا أَنَّ الْأَشْيَاءَ كُلَّهَا بِهِ صَارَتْ أَشْيَاءَ»؛ یعنی همه را خود خدا خلق کرده است، خود خدا قبل قرار داده است، پس خودش محکوم به قبلیت نیست. یعنی خودش ولو قبل از همه اشیاء است، ولو قبل از قبل است، قبل از قبلیات است، ولی «بلا قبل»؛ خودش هم بلا قبل است، یعنی خودش محکوم به قبل نیست، چون قبل مخلوقش است.
«فَسُبْحَانَ مَنْ هُوَ قَبْلَ الْقَبْلِ بِلَا قَبْلٍ وَ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ.»
خب، بقیه مسئله باز میماند ظاهراً برای یک جلسه بعد.
پرسش: عدم به معنای عماء دیگر مقابل ندارد؟
پاسخ: عدم به معنای عماء، مقابل ندارد. آن عدمی که مقابلش وجود باشد... نه دیگر، این به معنای فضا شد دیگر، این دیگر مقابل ندارد. عدم به معنای عماء مقابل وجود دیگر نیست؛ عدم به معنای متعارف مقابل وجود است.
پرسش: ....
پاسخ: مقابل فضا هرچه بگویید، چرا میگویید... فضا آن که در فضا است میشود مقابل فضا. هر چیزی که غیر فضا است میشود مقابل. آن که مقابل آنجوری چرا، ولی مقابل به صورت تناقض، نه، ندارد؛ که مثلاً عدم در مقابلش وجود است، عماء در مقابلش یک چیزی باشد که تناقض داشته باشد با آن، ندارد، نه؛ ولی مقابل به معنای ضد چرا، هر چیزی که غیر این فضا است میشود مقابل این فضا.
پرسش: اینکه «ما تحته هواء و ما فوقه هواء» [67] [68] ، یعنی زیر و بالای خود عماء...
پاسخ: آنچه که تحتش هست هوا است، آنچه که فوقش هست هوا است؟ «ما» را موصوله بگیریم؟ آنچه که تحت این فضا، عماء است هوا است، و آنچه که فوقش هم هست هوا است؟ یعنی سرتاسر این فضا را هوا پر کرده است؟ نمیدانم، شاید هم بتوانیم این «ما تحت» را موصوله بگیریم؛ یعنی پایین این فضا را که... پایین این عماء را هوا پر کرده است... هوا یعنی خالی؟ فضا یعنی بله، هوا به معنای... اگر هوا را به معنای خالی بگیرید، یعنی پایینش هم خالی است، بالایش هم خالی است. یا نافیه بگیرید: نه بالایش هوا است، نه پایینش هوا است؛ یعنی خالیِ خالی است، هیچی نیست؛ آن هم درست میشود. منتها شما اگر «ما» را موصوله بگیرید، باید هوا را به معنای خالی بگیرید. «ما» را نافیه بگیرید، راحت است: بالا و پایین هوا نیست، هوا که نیست، هیچی هم نیست؛ ظاهراً چون هوا اگر نیست، که لطیفترین اشیاء است، آن هم که نیست، هیچی نیست.
اینها روایات سنگینی است، انصافاً. انصافاً فهم روایات سنگین است. ما فکر میکنیم کلمات عرفا سنگین است، کلمات فلاسفه سنگین است؛ وقتی وارد روایات میشویم، میبینیم یک چیز دیگر است! وقت نمیشود هم خیلی بحث کرد. کلام عرفا را مثلاً غلطغلوط هم معنا کنیم، نگران نیستیم؛ اما روایات، یکخرده غلط معنا کردیم، نگرانی دارد. این است که روایات خیلی سنگینتر میشود از کلمات.
پرسش: مخاطب روایت باید انسان عالمی بوده باشد...
پاسخ: مخاطبش آدم عالمی بوده است و من فکر میکنم پیغمبر یک تصرفی هم میکرده، و الا آدم عالم هم این را نمیفهمد! پیغمبر یک تصرفی میکرده، این آدم فکر میکرده فهمیده، میرفته! برنمیگشته که جواب بگیرد دوباره. توجه میکنید؟ باید اینجوری باشد؛ خیلی از ائمه ما هم که جواب میدادند، طرف هرچقدر هم که عالم باشد، بالاخره بعضی از کلمات واقعاً غیر قابل فهم است؛ میدیدید طرف فهمیده، بلند میشده میرفته. حالا یا تصرف میکنند به او میفهمانند، یا به او تصرف میکنند دیگر اجازه سؤال نمیدهند، یا به قول شما نفهمیده... نفهمیده، فهمیده؛ این را فهمیده که امام نمیخواهد جواب بدهد، بلند میشده رفته. وقتی سؤال کرده، دیده امام یک قلنبهای گفت، میفهمیده امام نمیخواهد جواب بدهد، بلند میشده میرفته. این هم ممکن است باشد، دانشمند بوده دیگر بالاخره.
پرسش: ...
پاسخ: بله؟ گاهی راوی برای دیگری نقل میکرده، دیگری ممکن بوده بفهمد، بله. دیگر حالا علیایحال هر چی هست.
و الحمد لله رب العالمین