80/09/07
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 156)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 156)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
فرمودند: «و لا تقیده الأدوات» [1] [2]
در تشریح این جمله، شارح فرمود که «ادات» اقسامی دارد و تمام اقسام در این مسئله شریکاند که میتوانند آنچه را که شأنشان هست، در آنچه که شأنشان هست به فاعل کمک کنند.
هر اداتی شأنی دارد و کاری انجام میدهد؛ در همان شأن و کار میتواند به کسی که از این ادات استفاده میکند، استفاده برساند؛ در مازاد بر آن شأن، دیگر نمیتواند استفاده برساند. این خلاصه حرفی بود که ایشان در مورد ادات زدند. مثلاً اگر کسی ملکه شعر گفتن دارد، این اداتی است برای شعر گفتن، نه اداتی است برای کتابت، و نه اداتی است برای فرض کنید که صنعتهای دیگر، حالا هرچه هست. یا اگر کسی ملکه نجارت دارد، به این لحاظ از او نمیشود خیاطت را توقع داشت؛ با این ملکه، فقط میتواند نجاری بکند، نمیتواند خیاطی بکند.
پس هر اداتی، صاحبش را در همان شأنی که دارد کمک میکند، نه در شئون دیگر. اگر خدا صاحب ادات باشد، یلزم که در شأنی که آن ادات اجازه میدهد، فعال باشد و در چیزی که آن ادات کارایی ندارد، خدا فاعل نباشد. و نتیجهاش این میشود که خدا به بعضی کارها قریب باشد و توانایی انجامش را داشته باشد، و نسبت به بعضی کارها بعید باشد، توانایی انجامش را نداشته باشد، که این واضح البطلان است.
به تعبیر بهتر این است که اگر خدا دارای ادات باشد، این ادات هرکدام حیثیتی هستند که فعلی را برای خدا روا میکنند و ممکن میسازند. اگر تمام افعال اداتشان در خدا موجود باشد، یعنی خدا حیثیتهایی را که برای انجام تمام فواعل لازم است همه را واجد باشد، از باب اینکه این حیثیتها مختلفاند، واجب تعالی مجمع مختلفات میشود، و مرکب میشود از امور متعدده و متباينه که جایز نیست.
و اگر بعضی از این حیثیتها را داشته باشد و نداشته و بعضیها را نداشته باشد: اولاً، آن بعض اگر متعدد باشند، او را مرکب میکنند، همان محذور قبلی برمیگردد؛ و اگر مرکب هم متعدد هم نباشند، لازم میآید که واجب نسبت به آن چیزهایی که نسبت به افعالی که حیثیتهایشان را و اداتهایشان را دارد فاعل بشود و قریب باشد، و نسبت به آن افعالی که اداتهایشان و حیثیتهایشان را ندارد، بعید باشد و ناتوان باشد؛ که هر دو باطل است. هم ترکیب واجب از حیثیات متعدد باطل است، و هم توانایی او بر بعضی دون بعضی، یا لااقل قرب واجب تعالی به بعض افعال و بعدش از بعض افعال، این هم باطل است. چون خدا نسبت به همه افعال متساوی است؛ یعنی همه افعال پیش او متساوی هستند؛ نسبت واجب به همه افعال متساوی است، همه افعال پیش او متساوی هستند. کاری سخت و کاری آسان و کاری اینکه بتواند صادر بشود، کاری نتواند صادر بشود، اینها در مورد خدا نیست. نه عجز و قدرت برای خدا ثابت است، بلکه فقط قدرت است؛ و نه قرب و بعد که کاری سخت باشد، کاری آسان باشد برای خدا مطرح است، بلکه همه کارها برایش آسان است.
پس نه میتوان گفت که واجب تعالی از تمام ادات بهره میبرد که همه افعال در اختیارش باشد و همه حیثیات که مجرد افعالاند برایش ثابت باشد، چون باعث ترکیب است؛ و نه میشود گفت که خدا بعضی از حیثیات را دارد، بعضیها را ندارد، زیرا باعث عجز و قدرت، عجز نسبت به بعض اشیاء، قدرت نسبت به بعض اشیاء، یا لااقل باعث قرب و بعد افعال نسبت به او میشود، یعنی سنگینی و سبکی بعض افعال؛ در حالی که هیچکدام از اینها در مورد خدا صادق نیست. پس اینکه واجب تعالی مشتمل بر همه ادات یا بعضالادات باشد، این هم جایز نیست.
فثبت، حالا این را من تمام کنم، فرمایش شما را عرض میکنم؛ فثبت که واجب تعالی فعلش مطلق است، یعنی بدون ادات است. اگر از همه ادات استفاده کند، مشکل دارد؛ از بعضی دون بعض استفاده کند، مشکل دارد؛ نتیجه این است که خدا از هیچ اداتی استفاده نمیکند، یعنی فعلش مطلق است، احتیاج به اداتی ندارد. خب وقتی احتیاج به ادات نداشت، ذاتش نسبت به همه افعال متساوی است؛ وقتی ذاتش نسبت به همه افعال متساوی بود، همه افعال یکسان از او صادر میشوند؛ نه سخت، نه آسان، همه یکسان صادر میشوند.
این نتیجه حرف ایشان بود که خدا را بدون ادوات قائل شد. قائل شد که خدا را ادوات مقید به کار نمیکنند، بلکه خدا مطلق است، دست و بالش باز است؛ اینطور نیست که از طریق ادات وارد کاری بشود تا آن ادات برای خدا کاری را ردیف کند؛ چون اگر انسان از ادات استفاده کند، هر آنچه را که آن ادات اجازه میدهد، انسان هم میتواند انجام بدهد، و مقید میشود به آن چیزی که ادات توانایی دارد؛ ولی خدا مقید به چیزی نیست و کارش مطلق است، همانطور که خودش مطلق است.
اما فرمایش شما که کلیدهای هر قفلی را کلیدی باز میکند. هر قفلی را کلیدی باز میکند، پس برای باز کردن هر قفلی اداتی لازم است؛ و هر یک از این ادات، کار خاصی انجام میدهد، کار دیگر، یعنی باز کردن کلید دیگر از او بر باز کردن قفل دیگر از او برنمیآید. اما یک شاهکلیدی داریم که همه قفلها را باز میکند. چه عیبی دارد که برای خدا، یک همچنین حیثیتی قائل بشویم که همه کلیدها را باز همه قفلها را باز بکند؟
خب ما هم همین را داریم میگوییم؛ ما میگوییم خدا ادات خاصی ندارد، همان ذاتش نسبت به همه افعال متساوی است. همه افعال را با همین ذاتش انجام میدهد، نه که با کلید خاصی این فعل را انجام میدهد، با کلید خاص دیگر کار دیگر انجام میدهد؛ که مقید بشود برای انجام آن کار از یک ادات استفاده کند، یا مقید بشود که فقط آن را که این ادات به او اجازه میدهد استفاده کند، آن یکی دیگر را استفاده نکند. دو تا تقیید برای خدا به وجود میآید: یکی اینکه هر کاری را که میخواهد انجام بدهد آزاد نباشد، باید برود دنبال آلتش بگردد، آن آلت را و آن ادات را به کار ببرد؛ یکی دیگر، تا جایی که آن اداتها اجازه میدهند کار کند، بقیه را انجام ندهد، بقیه را نتواند انجام بدهد یا لااقل سختش باشد. هر دو تقیید است. چه اینکه محتاج باشد برای انجام کارها که از ادات استفاده کند، این یک نوع تقیید است، بالاخره باید ابزار را به کار بگیرد، همینجوری نمیتواند وارد کار بشود؛ و چه اینکه بخواهد با این ابزار بعضی کارها را انجام بدهد و بعضی کارها را که نمیشود انجام ندهد، این هم تقیید است. از فرمایش شما را ما قبول میکنیم، منتها به یک صورت دیگر بیان میکنیم؛ نمیگوییم خدا حیثیت خاصی دارد، میگوییم خدا هیچ حیثیت خاص ندارد، بلکه ذاتش نسبت به تمام افعال متساوی است. یا بفرمایید یک حیثیت مطلق دارد، و آن این است که میتواند فاعل همهکار باشد؛ این حیثیت مطلق است، این اسمش را گذاشتید شاهکلید، که همهکارهایی میتواند همهکارها را میتواند انجام بدهد.
خب نتیجه حرفمان این شد که «لا تقیده الادوات»، یعنی خدا را ادوات مقید نمیکند. این عبارت را من جلسه گذشته معنا کردم، ولی یادم رفت توضیح بدهم که این هم مثل «لا تحده الصفات» [3] [4] ، «سالبه به انتفاء موضوع» است. «لا تقیده الادوات» [5] [6] ، یعنی اصلاً ادواتی برای خدا نیست که او را مقید کند، نه ادواتی هست، توانایی مقید کردن او را ندارند؛ این سالبه به انتفاء موضوع است. اصلاً خدا از ادات استفاده نمیکند؛ چون اداتی نیست برای خدا که از آنها استفاده بکند، نه اداتی هست، خدا از آنها استفاده نمیکند یا نمیتواند استفاده کند.
خب، سؤال شد که اگر همه ادوات را از خدا نفی کنیم و بگوییم خدا با ادات کار نمیکند، پس این حدیث را یا شبهالحدیث را که: «ابی الله ان یجری الامور الا باسبابها» [7] ، چگونه توجیه میکنیم؟ خدا همه امور را با اسباب آن امور انجام داد؛ در حالی که شما میگویید خدا سببی را از سببی استفاده نمیکند، از اداتی بهره نمیبرد. توجه کنید جواب این سؤال را:
ادات شأنی دارد، فاعل هم شأنی. مثلاً نجار کارش حرکت دادن است، کارش بریدن نیست؛ اره کارش بریدن است، حرکت کردن نیست. این دو تا کارها با هم ترکیب میشوند، کاری را به وجود میآورند به نام بریدن؛ که بریدن از اره تنها حاصل نمیشود، از نجار تنها حاصل نمیشود؛ این دو تا کار باید مشترک بشوند و حاصلشان بریدن بشود. یعنی نجار به تنهایی نمیتواند ببرد، باید از فایدهای که ادات دارد بهره بگیرد تا فعل خودش را کامل کند؛ و الا بدون بهره گرفتن از شأن ادات و از فایده ادات، کارش کامل نمیشود.
ما از خدا اینچنین فعلی را نفی میکنیم؛ که خدا بخواهد از کار ادات بهره ببرد، یعنی کار را به تنهایی نتواند انجام بدهد، ادات را به کمک بگیرد تا خودش به همراه این ادات کاری که میخواهد انجام بدهد، انجام بدهد؛ این را ما در مورد خدا نفی میکنیم. ولی اینکه خدا کاری را میتوانسته مستقلاً انجام بدهد، ولی اراده نفرموده، ارادهاش بر این بوده که این کار را به سبب واگذار کند، چیزی را خلق کند، بگوید این تو این کار را انجام بده؛ یعنی او را مجرای این فیض قرار بدهد.
مجرای فیض قرار دادن غیر از این است که از این سبب بهره بردهاند؛ خدا از سبب بهره نمیبرد، کاری است که میتوانست خودش انجام بدهد، ارادهاش تعلق گرفته که خودش انجام ندهد، واگذار کند به یک موجود دیگر بگوید تو انجام بده، تو مأمور من تو انجام بده. خدا میتوانست بدون خورشید جهان را نورانی کند، اما این کار را نکرد؛ این کار را نکرد، بلکه این کار را به خورشید واگذار کرد. نه خدا اگر بخواهد نوری به جهان بدهد، نمیتواند مگر اینکه خورشید را به همراه و به کمک بگیرد، این نیست.
پس خورشید ادات نیست، خورشید سبب هست. بین «سبب» و «ادات» فرق است؛ ادات همانطور که از ظاهرش پیداست، وسیله کار است، یعنی عصای دست من است که اگر آن عصا نباشد کار انجام نمیشود. ولی سبب این نیست؛ سبب یعنی در طول من، موجودی میخواهد همان کاری را که من میتوانم انجام بدهم، او انجام بدهد؛ من کار را به وکیل واگذار میکنم، میگویم تو انجام بده. وکیل سبب من است، ادات من نیست؛ همان کاری که من میتوانستم انجام بدهم، این وکیل من دارد انجام میدهد، منتها من حالا یا به خاطر اشتغالات یا به خاطر هر چیزی نخواستم خودم انجام بدهم، واگذار کردم به او. وکیل را نمیگویند ادات من، به او میگویند سبب من، وسیله کار من، واسطه کار من، که این واسطه کار است که کار من است که میخواستم انجام بدهم این واسطه انجام میدهد.
پرسش: ...
پاسخ: بین سبب و ادات؟، شاید اصلاً به این شکل نسبتی نباشد، شاید تباین هم باشد. یعنی آنجایی که ادات میخواهد کار کند، ادات ابزار است، کار به او واگذار نمیشود؛ از کاری که او دارد استفاده میشود، ولی سبب اینطور نیست. مگر سبب معنای عام بگیریم که حتی ابزار را هم شامل بشود؛ ولی سببی که ما داریم میگوییم، سبب به معنای مثلاً وکیل، حالا وکیل نه، مثلاً وکیل؛ که واسطه فیض، سبب یعنی واسطه فیض، واسطه فیض غیر از ابزار است. واسطه فیض کاملاً فیض را میگیرد و بعد واگذار میکند به بعدی؛ در حالی که ادات فیض را نمیگیرد، ادات تأثیر من را میپذیرد، با تأثیر خودش مخلوط میکند، مجموع این دو تأثیر یک فعلی میشود که در خارج حاصل میشود؛ آن کار ادات است. کار سبب این نیست؛ سبب یعنی واسطه در فیض، کار را کاملاً از صاحبکار میگیرد و بعد منتقل میکند به موجود دیگر.
یعنی مثلاً فرض کنید که «عقل اول» سبب میشود برای پیدایش فلک؛ سبب میشود نه اینکه خدا با کمک عقل اول این فلک را بیافریند، خدا به عقل اول نیرویی میدهد و به او هم دستور میدهد که فلک را پدید بیاور، با آن نیرویی که من به تو دادم. که اگر خدا نمیخواست که عقل اول واسطه در کار بشود، خودش وارد جریان میشد فلک را خلق میکرد، بدون واسطه. اما حالا یا به قول فلاسفه از باب اینکه «قاعده الواحد» اجازه نمیدهد، یا به قول فرض کنید روایات که قاعده الواحد نه اجازه نمیدهد، خدا قاعده الواحد را رعایت کرده، میتوانست رعایت نکند، فلاسفه میگویند باید رعایت کند، نمیتواند غیر از این؛ روایات میگویند نه، خدا مشیت را خلق کرد، با مشیت هم بقیه اشیاء را، که قاعده الواحد تو روایات هم میآید؛ اما دست و بال خدا بسته نمیشود با وجود قاعده الواحد.
یعنی خدا کار انجام میدهد، با واسطه هم انجام میدهد، به سبب واگذار میکند؛ اما میتوانست مستقیم این کار را انجام بدهد و احتیاج به سبب نداشت. اما فیلسوف میگوید نه، باید اینجوری عمل میکرد؛ این «باید» را ما از روایات نمیتوانیم استنباط کنیم. علیایحال حالا قاعده الواحد عرض میکنم در روایات هست، منتها اجبارش در روایات نیست. حالا به هر ترتیب، چه بگوییم خدا مجبور است، چه مختار است، علیایحال خدا از ادات استفاده نکرده، کار را واگذار کرده به او، گفته تو انجام بده؛ و این فرق میکند با ادات. پس وقتی میگوییم: «لا تقیده الادوات» [8] [9] ، با «ابی الله ان یجری الامور الا باسبابها» [10] ، منافاتی ندارد.
پرسش: ... قابل مشکل دارد؛ و بدون ادوات نمیتواند کار انجام دهد.
پاسخ: بله، بله، قابل مشکل دارد؛ بدون ادوات چه جوری ایجاد کند؟ نه، هیچکس...
پرسش: ... در این نظام حتماً باید همینجوری باشد.
پاسخ: بله، سبب؛ شما ادات را میگویید سببه، قاعده الواحد را میخواهید تطبیق کنید؟
پرسش: ...
پاسخ: یعنی خدا با ادات، خدا اصلاً با ادات کار نمیکند، نه. ببینید، با سبب کار میکند، با ادات کار نمیکند؛ با ادات عرض کردم، ادات احتیاج است. ادات...
پرسش: ... فاعلیت قابل، خدا در فاعلیتش مطلقه، ولی قابل جوری است که غیر از این طریق راهی برای درست کردنش ندارد.
پاسخ: غیر از این طریق، غیر از این طریق یعنی خدا باید کمک بگیرد؟ یا باید یک چیزی را سبب و واسطه قرار بدهد؟ واسطه عیبی ندارد. بله، واسطه ببینید، قابل چون مادی است، شرافتی ندارد اونچنان شرافت ندارد که موجودی با آن عظمت که خداست دستبهکار بشود برای او؛ لذا کار به واسطهها واگذار میشود، که واسطه یک مقداری مناسب با این موجود مادی هم هست. اما اینکه خدا واسطه را به کار بگیرد به عنوان ابزار به کار بگیرد، نه، این را ما قبول نداریم. ولو قابل لیاقت نداشته باشه، خدا میتواند ابزار را به کار نگیرد؛ ولی به خاطر حالا اینکه خودش شریف است، کار را به سبب واگذار میکند؛ یعنی پله پله این کار را تدریجاً میفرستد تا به آن ماده برسد. اول میدهد به دست عقل، از عقل میرود به دست نفس، از نفس میرود به دست چی، تا بالاخره میرسد تا آخر سر دیگر این ماده با این ماده دیگر را قبول میکند؛ ولی فیض را خدا داده، در دادنش هم وسیله نخواسته، بلکه فقط معبری را درست کرده.
مطلب این است که این وسایلی که خدا از آنها بهره میبرد، ادات و ابزار کارش نیستند؛ «واسطه فیض» و «معبر عطاهای او» هستند، معبرند؛ یعنی او عطا میکند، عطا از اینجاها عبور میکند؛ چون ماده نمیتواند عطا را مستقیم دریافت کند، باید از این مسیر عبور کند به ماده برسد، ولی خدا از این مسیر استفاده نمیکند. استفاده کردن مهمه، خدا از این مسیر استفاده نمیکند؛ خدا فیض را روی این مسیر قرار میدهد، تا این فیض هی تنزل بکند، ماده لایق این فیض بشود و او را قبول کند. این توجه کنید، از ابزار استفاده نمیکند؛ ما قبول داریم ماده مستقیماً نمیتواند فیض را قبول کند، یا بعضی موجودات که قوابلاند نمیتوانند مستقیماً قبول کنند، ولی چون مستقیماً قبول نمیکنند، خدا واسطه قرار میدهد، معبر قرار میدهد تا این فیض روی این معبر که آمد، کمرنگ بشود تا به او برسد؛ مثلاً فرض کنید یک آب داغ، آب داغی را میخواهیم بفرستیم به سراغ یک موجودی که آن موجود این آب داغ را تحمل نمیکند؛ خب ریختن آب داغ رو او مشکلی ندارد، ولی چون تحمل نمیکند ما ترحماً یک لوله مثلاً فرض کنید که خنککنندهای را در این وسط میگذاریم، که به آن آتشی که دارد گرم میکند متصل نباشد؛ این آب را میریزیم تو این لوله، تا یواش یواش که میرود به تدریج ولرم بشود، وقتی به آن موجود رسید، ولرمش نصیب او بشود، چرا؟ چون او داغ را نمیتواند تحمل بکند.
الان خدا هم همینطور است؛ فیضی که میفرستد فیض شدیده، آن ماده نمیتواند تحمل کند، اگر بخواهد تجلی کند کوه متلاشی میشود؛ باید چه کار کرد؟ باید ترحماً به این کوه، آن تجلی را کمرنگش کرد، یعنی از وسایط ردش کرد تا وقتی به این ماده و به این کوه میرسد، کمرنگ شده باشد که کوه بتواند تحملش کند. کار خدا این است که امور را از وسایط عبور میدهد تا این در که آن شیء به حدی برسد که آن شیء بتواند تحملش کند؛ ولی از ابزار استفاده نمیکند، اینها ابزار خدا نیستند که خدا بخواهد کار را انجام خدا کارش را انجام داده، منتها برای اینکه این کار مناسب آن موجود بشود، این وسایط را خدا قرار داده؛ این درسته، اما اینکه بگوییم خدا از کاری از ابزاری استفاده میکند و کارش را به توسط آن ابزار ولو بخواهد به ماده برساند، این را قبول نداریم.
خدا دستیار نمیخواهد، ولی ترحماً کار شدید خودش را، تجلیات شدید خودش را ضعیف میکند تا اینکه آن شخص و موجود بتواند تحمل کند، این هست.
خب اینها مطالبی بود که باید گفته میشد در زمینه بحث؛ من عبارت را بخوانم.
صفحه ۱۵۶ رسیدیم؛ بعد از اینکه توضیح دادیم که همه موجودات از اداتی که هر یک کار خاصی را انجام میدهند بهره میبرند، خواستیم ثابت کنیم که خدا از ادات بهره نمیبرد، عبارت این است: «والله سبحانه»، سطر اول، خط اول از صفحه ۱۵۶: «والله سبحانه فاعل بالاطلاق و فعله مطلق» [11] ؛ خدا فاعل بالاطلاق است، بالاطلاق یعنی رها از استفاده ادات، از ادات استفاده نمیکند؛ فعلش هم مطلق است، یعنی فعلی که حتماً باید به صورت خاصی صادر بشود که فعل دیگری نمیتواند باشد، این را قبول نداریم، فعل خدا مطلق است، هر کار که بخواهد میتواند بکند؛ چون ذاتش نسبت به همه افعال متساوی است یا همه افعال پیش او یکسان است.
«بمعنی انه لیس فیه عز شأنه حیثیة او جهة بها صدور فعل دون آخر»؛ در خدا حیثیتی نیست یا جهتی نیست که آن جهت و حیثیت، صدور فعلی باشد دون آخر، یعنی هر حیثیتی فعلی را اجازه بدهد، فعل دیگری را اجازه ندهد. حیثیت یا جهت، ظاهراً فرقشان فرق تعبیری است؛ گاهی تعبیر به «حیثیت» میشود، گاهی تعبیر به «جهت» میشود. به نظرم نیست که تفاوتی ندارد؛ ایشان هم که اگر «او» آورده، برای تنویع در عبارت است، اشاره به مطلبی احتمالاً نباشد.
«بمعنی انه لیس فیه عز شأنه حیثیة او جهة» که آن حیثیت یا جهت، صدور فعلی را به عهده دارد دون آخر، صدور فعل دیگر را به عهده ندارد؛ اینطور نیست که خدا دارای حیثیتی باشد که آن حیثیت به او اجازه فعلی بدهد دون فعل. «و الا لکان فیه جهة دون جهة»، ببینید دیگر حیثیت را تکرار نمیکند، پیداست که این جهت با همان حیثیت یکی است. «و الا لکان فیه جهة دون جهة»؛ «و الا» یعنی اگر بخواهد اینچنین جهتی و اینچنین حیثیتی داشته باشد، لازم میآید که در او جهتی باشد و جهتی نباشد. یک فرض را ایشان اصلاً مطرح نکرده: که همه جهات متعدداً در او باشد؛ خب این، مشکلی را که الان میگوییم ندارد، ولی مشکل ترکیب را دارد، لازم میآید که واجب تعالی مرکب بشود از جهات متعدد. ولی ایشان فرض دیگر را مطرح میکند: که بعضی جهات را خدا داشته باشد، بعضی جهات را نداشته باشد؛ این مشکلش ممکنه ترکیب باشه، ولی علاوه بر ترکیب مشکل شدیدی هم دارد که بعداً ذکر میکنیم. «و الا»، یعنی اگر خدا دارای چنین جهتی باشد که آن جهت صدور فعلی را به عهده داشته باشد دون آخر، «لکان فیه»، یعنی در خدا، «جهة دون جهة و ذلک»، اینکه در خدا جهتی باشد دون جهت ممتنع است، «لاستلزام ذلک اختلاف جهاته بالنسبه الی الاشیاء بالقرب و البعد» یک «و الاقتدار و عدمه» دو.
زیرا مستلزم است اختلاف، «ذلک»، یعنی اینکه خدا جهتی داشته باشد، جهتی نداشته باشد، مستلزم این است که جهات خدا نسبت به اشیاء مختلف باشد از دو لحاظ:
یکی: «بالقرب و البعد»، یعنی خدا را به بعض افعال نزدیک کند و از بعض افعال دور کند، یا افعال را نزدیک کند و افعال را دور کند؛ که در این صورت کاری برای خدا آسان شود، کاری برای او سخت شود، این امکان ندارد؛
دوم: «و الاقتدار و عدم الاقتدار»، خدا نسبت به بعض اشیاء اقتدار دارد، نسبت به بعضی اقتدار ندارد؛ یعنی نه اینکه بعضیها آسونه، بعضیها سخته، لازم میآید که بعضیها ممکن باشد، بعضیها ممکن نباشد، یعنی خدا به بعضیها قدرت داشته باشد و از بعضی عاجز باشد، اگر حیثیتی را داشت، حیثیتی را نداشته باشد. «و الاقتدار و عدمه».
روشَنه که این دو تا مشکل رو ذکر کردن برای چیست. خب اگر جهاتی که خدا دارد، بتوانند کار دیگر را هم انجام بدهند، کار اصلی داشته باشند، کار فرعی داشته باشند؛ خدا نسبت به کار اصلی آنها قریب میشود، نسبت به کار فرعی دور میشود، آن وقت بعضی کارها آسان میشود، بعضی کارها سخت میشود. اگر نه، این جهت فقط یک کار را میتواند انجام بدهد، بیش از یک کار یا بیش از چند کاری که بالاخره به عهدهاش است انجام نمیدهد؛ خب خدا که این جهت را دارد، آن کارها را میتواند انجام بدهد، کارهای دیگر را نمیتواند انجام بدهد؛ نسبت به بعضیها قدرت دارد، نسبت به بعضیها قدرت ندارد.
جهت را هر جور بخواهید فرض کنید: چه جهتی که بتواند کارهایی را بالاصاله و کارهایی را بالتبع انجام بدهد، غلط است؛ چه جهتی که بتواند کارهایی را انجام بدهد و نتواند کارهای دیگر را انجام بدهد، این هم غلط است. هر دویش محذور دارد: اولین محذور این را دارد که کاری برای خدا آسان و کاری سخت میشود؛ دومین محذور این را دارد که کاری برای خدا مقدور و کاری غیرممکن بشود، غیرمقدور بشود.
«فهو جل سلطانه لا تقیده الادوات بهذا المعنی»؛ خدا را جل سلطانه، ادوات تقیید نمیکند «بهذا المعنی». «بهذا المعنی» که ایشان گفته، قید احترازی نیست؛ نمیخواهد بگوید به معناهای دیگر خدا مقید میشود، به این معنا که من گفتم مقید نمیشود، میخواهد به عظمت معنایی فکر کرده شما را آگاه کند. میگوید خدا اگر مقید نمیشود، به این معناست، نه به معناهای دیگر که به ذهن دیگران میآید؛ باید اینطوری معنا کرد عبارت را: مطلقا «لا تقیده الادوات»، نه به این معنا لا تقیده، به معنای دیگر یقیده، نه، مطلقا لا تقیده. ولی «لا تقیده» به این معناست که من گفتم، نه معنای دیگر به ذهن شما برسد؛ همین معنایی که من گفتم که ادات اگر بخواهد دخالت کند، خدا نسبت به بعضی کارها توانا میشود و نسبت به بعضی عاجز میشود، یا کارها برای او بعضیهایشان آسان میشود، بعضیهایشان سخت میشود.
«و اظنک ما سمعت هذا التحقیق من غیرنا فلیضن به»، «فلیضن به»، گمان میکنم تو این تحقیق را از غیر ما نشنیده باشی؛ «فلیضن به»، حالا که از غیر من نشنیدی و تحقیق هم تحقیق قابلی هست، باید به این تحقیق بخل شود و در اختیار نااهلان قرار نگیرد.
خب، این تیکه را خواستم بخوانم، بعد به یک مطلبی اشاره کنم: در صفحه 153، چهار خط مانده به آخر صفحه، یا پنج خط، گفتیم که: «فالزمان و الزمانیات بالنظر الی ساحة جلال ملکه کنقطة و آن» [12] . این عبارت قبلاً معنا شد، درست هم معنا شد؛ الان هم نمیخواهم آن معنا را عوض کنم، معنا همان است که عرض کردم. میخواهم بگویم که یک چیز دیگر هم گفته شده که این عبارت این چیز رو نمیفهماند و اصلاً ناظر به او نیست؛ یک مطلبی رو برای مزید فایده خواستم عرض بکنم.
گاهی گفته میشود زمان و زمانیات پیش خدا و در برابر خدا به منزله «آن» است؛ این هم گفته میشود، که این غیر از حرفی است که شارح ما زده، غیر از حرفی است که قاضی سعید گفته. یا گفته میشود تمام مکانها با تمام وسعتشان پیش خدا به منزله «نقطه» هستند؛ این هم گاهی گفته میشود، که البته این را باز قاضی سعید نگفته، قاضی سعید گفته: تمام زمان و زمانیات رو که نسبت به ساحت ملک او ملاحظه بکنی، به منزله نقطه و آنه؛ یعنی اینقدر آن ساحت ملکوتی ساحت ملک اللهتعالی اینقدر وسیع است که تمام زمانیات و زمان در اون ملک، اگر ملک رو حالت مکانی بهش بدی، تمام زمان و زمانیات «کنقطة» هست، و اگر حالت زمانی بهش بدی، تمام زمان و زمانیات «کآن» هست. این حرف ایشونه که قبلاً هم همینطور معنا شد و همین هم منظورش است.
اما یک جور دیگر هم حرف زده میشود، من برای مزید فایده گفتم و الا ایشان اراده نکرده اون مطلب رو، و آن این است که: تمام زمان و زمانیات پیش خدا به منزله نقطه، به منزله آناند؛ یا همه مکان و مکانیات پیش خدا به منزله نقطهاند؛ این معناش چیه؟ معناش این است که همه موجودات پیش خدا یکسان حاضرند، و خدا نسبت به همهشان یکسان عالمه. اگر همه موجودات رو پیش شما جمع کنند در یک نقطه قرار بدهند، خب شما که باید این موجود رو اینجا ببینید، بعد سر رو بگردانید یکی رو اونجا ببینید، یکی دیگر رو اونجا ببینید، که براتون فاصله در دید هست و کدرتر ببینید و دیرتر ببینید، اینها دیگه از بین میرود، همه رو یکجا میبینید؛ همه پیش شما آشکار میشود، و علم شما همه را یکجا دریافت میکند.
این عبارتی که الان گفتیم، این را میخواهد بگوید؛ میخواهد بگوید به زمان گذشته و آینده توجه نکنید، به آن آنی که حاضر است توجه کنید؛ همه آن گذشته و آینده با آن همه وسعتشان پیش خدا به منزله آناند، یعنی همه حاضرند. یا همه مکان و مکانیات، همه پیش خدا حاضرند؛ یعنی غایبی از خدا وجود ندارد، نه غایب، حتی یک چیزی که یک خرده دورتر باشه، احتیاج باشد که خدا دیرتر به او عالم بشود، یا با زحمت عالم بشود، یا از او دور باشد او مثلاً کدرتر ببیندش، اینها هیچکدام نیست. همه مکان و مکانیات پیش خدا به منزله نقطهاند، و همه زمان و زمانیات پیش خدا به منزله آناند، یعنی همه حاضرند بدون تفاوت. که البته این رو قاضی سعید اراده نکرده، ولی خواستم عرض کنم در بعضی تعبیرات، تعبیر اینچنین است که الان گفتم؛ او را توجه داشته باشید که معنایش همین است، یعنی همه چیز پیش خدا حاضره و خدا علم خدا نسبتاش به همه چیز یکسان است.
پرسش: «لا یقیّده بهذا المعنی» [13] ، قید «یقیده»؛ یعنی تقیید به این معناست و تقیید مانع است؟
پاسخ: بله. یعنی عدم تقیید به این معناست، خب همینطور هم شد تقریباً. شما «بهذا المعنی» را قید نفی گرفتید؟ بله، عیبی ندارد؛ عیبی ندارد، حالا هر جور معنا کردید، بالاخره قید احترازی نگیریدش، بله.
«سبق الاوقات کونه و العدم وجوده و الابتداء ازله» [14] [15] ؛ این سه تا عبارت است. قبلاً هم سه تا عبارت داشتیم:
• یکی «لا تصحبه الاوقات» [16] [17] ،
• یکی «لا تضمّنه الاماکن» [18] [19] ،
• یکی هم «لا تحده الصفات» [20] [21] .
شارح، این سه سه عبارت دومش را میخوانم، به منزله تعلیل بر آن سه عبارت اول گرفته؛ یعنی
• «سبق الاوقات کونه» [22] [23] را به منزله تعلیل گرفته برای «لا تصحبه الاوقات» [24] [25] ،
• «و العدم وجوده» [26] [27] را به منزله دلیل گرفته برای «لا تضمّنه الاماکن» [28] [29] ،
• و «الابتداء ازله» [30] [31] را به منزله دلیل گرفته برای «لا تحده الصفات» [32] [33] ،
که اینها همه توضیح داده میشود انشاءالله.
حالا «سبق الاوقات کونه» [34] [35] ، معنایش چیست؟ و بعد چگونه میتواند دلیل باشد برای «لا تصحبه الاوقات» [36] [37] ؟
مطلب اول که این معنایش چیست: ایشان میفرماید که: عوالم، همانطور که قبلاً گفتیم، سه تا هستند؛ هرکدام از بالایی، محیط است به پایینی. «عالم مثال» محیط است به «عالم ماده»، باز «عالم عقل» که بالاتر از مثال است، محیط است به عالم مثال. واجب تعالی محیط است به اونی که همه را احاطه کرده، یعنی به عالم عقل. واجب تعالی که حالا خود البته تعبیر به عالم نمیشود، تعبیر به عالم در مورد واجب تعالی نمیشود؛ فرض کنید خود واجب تعالی را یک عالم فرض کنید، یا بگویید صقع ربوبی، خودش با تمام آن صقع، با همون با همه چیزی که دارد، با همه تشکیلاتی که دارد، محیط است به این عالم عقل.
این در مورد عالم بودن؛ که خدا به ماسویالله محیط است. ماسویالله اعم از اینکه ماده باشد که محاط به همه است، یا مثال باشد که هم محاط است هم محیط، یا عقل باشد که فقط محیط به بقیه ماسویالله است؛ خدا نسبت به همه محیط است. کل ماسویالله، کل ماسویالله را خدا احاطه کرده؛ این در مورد عوالم.
در مورد زمان هم ایشان همین را میفرماید. میفرماید که خدا سابق بر زمان است. سه تا زمان ما درست کردیم؛ هر زمان را هم توضیح دادیم که ظرف وجود موجوداتی هست. اما ایشان نمیگوید ظرف زمان، میگوید «مقدار حرکت»؛ هر دو تعبیر درسته. ظرف ظرف وجود بگیرید درسته، مقدار حرکت هم بگیرید درسته؛ چون ایشان معتقد است که تمام عوالم سهگانه حرکت دارند، منتها هر کدام حرکتش مناسب خودش. وقتی میگوییم عالم مثال حرکت دارد، مثل حرکت ملک و وحی منظورمان است، نه مثل حرکتهای ما؛ یا فرض کنید که میگوییم عالم عقول حرکت دارند، یک حرکت خاصی را اراده کردیم، مثلاً حرکت از عدم ذاتی به وجود عطایی، این حرکت، یا هر حرکت دیگر، که قبلاً هم در مورد حرکت عقول یک صحبتهایی داشتیم که عقول حرکت میکنند.
پس حرکت هر موجودی به مناسبت خودش، حرکت هر موجودی به مناسبت خودش؛ ولی همه عوالم حرکت دارند، موجودات همه عوالم حرکت دارند. اگر حرکت دارند، مقدار حرکت دارند؛ مقدار حرکتشان زمانه. بنابراین برای هر کدام از موجودات، زمانی داریم. ما زمان را گفتیم ظرف وجود، ایشان میگوید مقدار حرکت؛ هر دویش درسته.
• زمان کثیف مقدار حرکت موجودات طبیعی است،
• زمان لطیف مقدار حرکت موجودات مثالی است،
• زمان الطف مقدار حرکت موجودات روحانی قدسیه است.
خب، خدا بر هر سه زمان احاطه دارد؛ احاطه نمیگویند، میگویند سابقه، چرا؟ بیانشان این است: خدا این سه زمان را ابداع کرده؛ «ابداع» یعنی از نیست به هست آوردن، یعنی چیزی که نبوده ایجاد کردن، این میشود ابداع؛ خدا این زمانها را ایجاد کرده. پس قبل از اینکه زمانها باشند، ابداع اتفاق افتاده؛ ابداع قبل از زمان اتفاق افتاده؛ یعنی اول ابداع از خدا صادر شده، بعد زمان حاصل شده. پس ابداع سابق بر زمان است. خب خود خدا که مبدع است، سابق بر ابداعش است؛ یعنی اول فاعلی بوده، بعداً فعل ابداع از او صادر شده. بنابراین خدا سابق بر ابداع است، ابداع سابق بر این زمانهاست؛ پس خدا به دو مرتبه سابق بر زمانهاست. اگر خدا سابق بر زمانها باشد، محیط بر زمان است و محکوم زمان نیست.
این عبارت: «سبق الاوقات کونه» [38] [39] ، «کون» خدا یعنی وجود خدا، بر تمام اوقات ثلاثه سبقت گرفته، یعنی همه را احاطه کرده. خب تا اینجا معلوم شد که معنای «سبق الاوقات کونه» یعنی چه. حالا میخواهیم ببینیم که چطور میشود این جمله را دلیل برای «لا تصحبه الاوقات» [40] [41] قرار داد؟
روشن است؛ اگر خدا سابق است بر ابداع، و ابداع سابق است بر زمان، و نتیجتاً خدا سابق بر زمان است، اگر خدا سابق بر زمان است معنا ندارد که زمانی که مسبوق است، همراه بشود با سابق؛ هرگز مسبوق با سابق همراهی نمیکند. پس اگر خدا سابق بر زمان است، مصاحبت زمان با خدا، یعنی مصاحبت مسبوق با سابق، غلط است. پس این «سبق الاوقات کونه» [42] [43] ، این دلیل بر این است که زمان نمیتواند مصاحب خدا باشد؛ چرا؟ چون کون و وجود خدا سابق بر زمان است. وقتی که کون و وجود خدا سابق بر زمان شد، دیگر اجازه همراهی زمان را نمیدهد.
پس ما این «سبق الاوقات کونه» را یک مقدمه دلیل قرار میدهیم، مقدمه دیگری را هم به او ضمیمه میکنیم، آن «لا تصحبه الاوقات» [44] [45] را نتیجه میگیریم. بیان مطلب این است:
که خدا وجود خدا سابق بر اوقات است، یعنی اوقات مسبوقاند؛ این یک مقدمه، که از این صریح این عبارت استفاده شد.
یک مقدمه دیگر هم که عقلی است و بدیهی است به او ضمیمه میکنیم که هیچ مسبوقی مصاحب سابق نیست؛ این واضحه، دیگر استدلال نمیخواهد.
نتیجه میگیریم: پس اوقات مصاحب خدا نیستند، مصاحب وجود خدا نیستند؛ پس «لا تصحبه الاوقات»، شد نتیجه این دلیل.
پرسش: ...
پاسخ: یعنی زمان زماناً تقدم و تأخر ندارد؟ بله، بحث رتبی است، بحث رتبه...
پرسش: ...
پاسخ: بحث رتبی است و ایشان بالاتر از رتبه را هم میگوید. حالا شاید هم رتبه منظورش باشد، چون سبق ابداع بر مبدع، سبق رتبی است. سبق ابداع بر مبدع که ابداع فعله، تا این فعل انجام گرفت مبدع انجام میدهد، یعنی کأنه مثل اینکه با هماند؛ یعنی سبق زمانی ندارد ابداع بر مبدع، مثل حرکت ید میماند با حرکت کلید. این دو تا که سبق زمانی ندارند، هر دو با هماند از نظر زمان. ابداع با مبدع سبق زمانی ندارد؛ مبدع بر ابداع چرا، میتواند سابق باشد، مگر اینکه حرفهای فلاسفه را بزنیم، مگر حرفهای فلاسفه را بزنیم که میگویند فیض دائم است و خدا هرگز از ابداع خالی نبوده، آن وقت مبدع قبل از مبدع هم زماناً نمیتواند باشه؛ رتبةً، ولی رتبتاً مشکلی ندارد، مبدع...
پرسش: ...
پاسخ: حالا نمیدانم ایشان چه میخواهد بگوید؛ باید ببینیم طرفدار نظر متکلمین است، عالم را اگر حادث بداند، اگر عالم را حادث بداند، بله، سبق رتبی را قائل است، سبق غیررتبی را هم قائل است. اما اگر نه، عالم را حادث نداند، مثل فلاسفه حرف بزند، فقط سبق رتبی را قائله. علیایحال ایشان تعبیر به سبق کرده، اما اینکه سبق رتبی است یا غیررتبی، توضیحی نداده؛ باید ببینیم مبنایش در مسئله چیست. اگر عالم را حادث بداند مثل متکلمین، هم سبق رتبی برای خدا قائل است، هم سبق غیررتبی قائل است؛ البته دیگر آن سبق زمانی گفته نمیشود، سبق غیررتبی است. از چی است، متکلمین تعبیر میکردند مثل سبق اجزاء زمان بر اجزاء دیگر زمان؛ گفتند این مطلب را. فلاسفه اشکال کردند، آنها هم جواب دادند.
فلاسفه گفتند: سبق زمان بر زمان به زمان که غلطه، پس باید بگویید زمان قبل از خودش هم بوده. بعد آنها جواب دادند که نه، سبق زمان بر زمان به زمان نیست؛ یعنی گفتند اگر بگویید سبق این زمان، میگوییم قبل از زمان چه بوده؟ قبل از زمان یک ظرفی بوده است که این زمان توش نبوده، آن ظرف چه بوده؟ آن ظرف از قبیل عدم است، این ظرف از قبیل وجود است؛ عدم با وجود جمع نمیشود، عدمی که با وجود جمع نمیشود عدم زمانی است، عدم زمانی جمع نمیشود. پس معلوم میشود قبل از این زمان هم زمان بوده؛ تقدم عدم بر وجود تقدم زمانی است، تقدم زمانی هم کاشف از این است که قبلاً هم زمان بوده.
متکلم جواب میدهد: نه، تقدم عدم بر وجود تقدم زمانی نیست، مثل تقدم جزء زمان بر جزء زمان است؛ تقدم شنبه بر یکشنبه تقدم زمانی نیست، چون بخواهد تقدم زمانی باشد، ظرف و مظروف یکی میشود، غلط لازم میآید. جواب میدهد تقدم هر تقدمی که شما برای اجزاء زمان بر جزئی بر جزئی دیگر قائلید، ما همان را برای عدم سابق بر وجود لاحق قائلیم؛ به این ترتیب جواب میدهند. حالا این جمله معترضه بود من وارد بحث شدم، احتیاج به گفتن نداشت خیلی.
پرسش: صحبت با معیت عقل هم هست؟
پاسخ: مصاحبت با معیت یکی میشود، بله. البته مصاحبت و معیت یک چیز است، منتها معیتها مختلف است، مثل مصاحبتها مختلفه؛ معیت، معیت قیومیه میتواند باشه، معیت معلولیه میتواند باشه، مختلفه؛ ولی بالاخره معیت و مصاحبت فرق ندارد.
پرسش: ... سبق رتبی را چه جوری معنا میکنید؟
پاسخ: نه، مصاحبت الان هم الان ایشان تأکیدش اینه که الان هم همینطوره، الان هم زمان با خدا مصاحب نیست. رتبی ظاهراً منظورش است.
پرسش: ....
پاسخ: بله، خ بحث ایشان ظاهراً در رتبهاست. یعنی میگوید خدا رتبتاً مقدم است بر زمان؛ حد زماناً زمان رتبتاً با خدا مصاحب نیست. توجه کردید؟ وقتی میگوید خدا رتبتاً سابق است، یعنی زمان رتبتاً مصاحب نیست. در هر چیزی که ما سبق را قبول کنیم، در همان چیز مصاحبت را نفی میکنیم؛ اگر در رتبه سبق را قبول کردیم، مصاحبت را هم در رتبه نفی میکنیم. اگر سبق را در زمان قبول کردیم، مصاحبت را در زمان نفی میکنیم؛ در اینجا ما سبق در رتبه را قبول میکنیم، مصاحبت در زمان نفی میشود، مصاحبت در رتبه نفی میشود؛ یعنی زمان رتبتاً مصاحب خدا نیست، نه اصلاً مصاحبت ندارد. لذا ایشان میگوید الان هم همینطوره؛ الان هم که خدا زمان را آفریده، الان زمان مصاحبت با خدا دارد منتها مصاحبت رتبی ندارد. پس معلوم میشود منظور ایشان از سبق، سبق رتبی است؛ میگوید وجود خدا سبق رتبی دارد بر زمان، و به این جهت زمان نمیتواند مصاحب خدا باشد؛ هرگز نمیتواند، نه قبل از اینکه بود، و نه حالا که هست. چون رتبهاش رتبهای نیست که بتواند خودش را در این رتبه مصاحب رتبه خدا کند. پس ظاهر عبارت ایشان این است که سبق رتبی را دارد اثبات میکند و مصاحبت رتبی را دارد نفی میکند؛ نه ظاهر، میشود گفت صریحاً.
«سبق الاوقات کونه» [46] [47] ، که «الاوقاتَ» میشود مفعول، «کونُه» میشود فاعل؛ یعنی کون و وجود خدا سبقت گرفته بر اوقات، و محیط بر اوقات است؛ چون محیط بر اوقات است، دیگر محیط اوقات نمیتوانند با او مصاحبت کنند.
شارح توضیح میدهد: «کما ان العوالم محیط بعضها ببعض» [48] ، یعنی مثلاً فرض کنید عالم عقول محیط است به مثال، مثال محیط است به ماده؛ «و المحیط بما احاط منها هو الله تعالی»، آن که محیط است به عالمی که از بین اینها همه را احاطه کرده، «منها» یعنی از بین این عوالم، از بین این عوالم آنی که «احاط»، یعنی احاط الکل، همه را احاطه کرده، خدا محیط است به او؛ «و المحیط بما احاط منها»، آن موجودی که محیط است به عالمی که آن عالم احاطه کرده است بقیه را، «هو الله تعالی»، اونی که محیط به تمام محیطهاست خداست. یعنی این عوالم بعضیها محیطاند، بعضیها محاط؛ یکیشون از بین همهشان احاطه دارد بر بقیه، خدا محیط به همان یکی هم هست. وقتی محیط به او بود، محیط به بقیهاش هم هست؛ وقتی محیط به او بود، محیطی که به محاطهای او هم هست.
همچنان که در عوالم این حرف را میزنیم، «کذلک الازمنة التی هی مقادیر حرکات الموجودات»؛ زمانها هم همینطورند که همه مقادیر حرکات موجودات هستند، موجوداتی که «فی تلک العوالم» هستند. زمان و زمانها را دارد معنا میکند، «ازمنه» را سه جور معنا میکند:
یکی: «مقادیر حرکات الموجودات التی فی تلک العوالم»، موجوداتی که در این عوالماند همهشان حرکت میکنند، منتها حرکت عرض کردم حرکت هر کدام مناسب خودشونه، و همهشان هم مقادیر حرکت دارند؛ مقادیر حرکات اینها را میگوییم زمان، هر کدام حرکت مناسب خودشان را دارند و مقدار حرکت مناسب را دارند، پس هر کدام زمان مناسب دارند.
«و مدد اعمارها و آجالها»، این عطف است بر «مقادیر»، «مقادیر حرکات الموجودات و مدد اعمارها و آجالها»، یعنی «مدد» جمع مدته، مدت و عمری که میکنند، مدت مهلتی که دارند؛ این فرق نمیکند با آن عبارت قبلی، حرکات موجودات مقادیرشان با عمرشان فرق نمیکند، یکی است معنایشان.
«و نسب بعضها الی بعض»، این هم مسئله سوم، «نسب بعضها الی بعض»، بعضی را به بعضی نسبت میدهیم، که این هم همان زمان استها، که گفتیم حرکت خودمان را به حرکت فلک نسبت میدهیم، میگوییم عمر ما ۲۰ ساله، یعنی ۲۰ بار این زمین دور خورشید یا خورشید دور زمین چرخیده، و زمان ما با ۲۰ بار حرکت زمین دور خورشید مساویه.
خب بعد ایشان سه تا تعبیر کرد؛ حالا میخواهد یک تعبیر جامع بیاورد که همه را شامل بشود و میگوید: «و بالجمله تلک الازمنة الثلاثة»؛ حالا همین زمانهای سهگانه، میخواهد حالا به تعبیر مقادیر گفته بشود، به تعبیر مدت گفته بشود، به تعبیر نسبت گفته بشود، فرقی نمیکند. «و بالجملة تلک الازمنة الثلاثة محیط سابقتها بتالیتها»، هر سابقیش به مابعد خودش احاطه دارد؛ یعنی زمان الطف به زمان لطیف احاطه دارد، و زمان لطیف به زمان کثیف احاطه دارد.
خب، تا اینجا وضع زمانها را دیدید که سه زمان در طول هم قرار دارند. میآییم سراغ آن فعلی که سازنده این سه زمان اس؛ فعلی که سازنده این سه زمان است، ابداع است. میفرماید: «و الابداع» که از خدا صادر میشود و باعث به وجود آمدن این ازمنه ثلاثه میشود، «سابق للکل»، بر همه اینها مقدّمه؛ چون فعل بر مفعول همیشه مقدّمه به تقدم رتبی؛ فعلی که از فاعل صادر میشود بر مفعول مقدّمه. پس ابداع هم بر تمامی این زمانها مقدّمه؛ و خدا که فاعل ابداع است، سابق است بر ابداع؛ چون فاعل بر فعل مقدّمه. پس خدا فاعل است، بر فعل مقدّمه، این فعل هم بر مفعول که زمان است مقدّمه؛ بنابراین خدا بر زمان به دو مرتبه مقدّمه.
«و لم یزل کذلک»، همچنان همیشه هم اینچنین است؛ یعنی همیشه خدا مقدّمه. همین الان هم که شما فکر میکنید خدا با زمان مصاحب و زمان با خدا مصاحبه، نه، همین الان هم خدا مقدّمه؛ مقدّمه یعنی چه؟ یعنی مقدم رتبی است دیگر.
«و هو الان کما کان سابقا علی الکل». اگر «سابقٌ» میگفت، خبر «هو» میگرفتیمش: «هو الان کما کان، سابقٌ علی الکل»؛ حالا که «سابقاً» گرفته، گفته، «حال» میگیریم: «هو الان کما کان»، که «هو الان» میشود مبتدا، «کما کان» میشود خبرش، «سابقاً علی الکل» میشود حال. میتوانید «سابقاً علی الکل» را خبر «کان» بگیرید، ولی عبارت صاف نمیشود، یک مکثی توش باید کرد. «هو الان کما کان»، او الان همانطوری است که قبلاً بوده، یعنی: «سابقاً علی الکل»؛ همچنان که در قبل «سابقاً علی الکل» بوده، الان هم «سابقاً علی الکل». اینکه بگوییم «هو الان کما کان سابقاً علی الکل»، خوب درنمیآید، که خبر کان را بگیریم خوب نیست. البته عرض میکنم معنا میشود، ولی معنا صاف نیست: یا باید «سابقٌ» باشد که خبر باشد: «هو الان کما کان»، آن وقت «کما کان» هم دیگر خبر نمیشود، «کما کان» میشود جمله معترضه: «هو الان سابقٌ علی الکل کما کان سابقاً علی الکل»، الان سابق علی الکل است «کما کان سابقاً علی الکل».
اما اینجوری که الان ایشان نوشته «سابقاً علی الکل»، «کما کان» را باید خبر بگیرید، «سابقاً علی الکل» را حال بگیرید: «هو الان کما کان»، یا «تمیز» بگیرید، تمیز هم بگیرید خوب است: او الان همانطور است که بود؛ نسبت دادید همانطور بودن را به او، این نسبت مبهمه، از چه جهت همانطور که قبلاً بود حالا هم هست؟ «سابقاً علی الکل»؛ «سابقاً علی الکل» تمیز نسبت است، یعنی این نسبت را بیان میکند. حال هم بگیرید درسته، تمیز هم بگیرید درسته، ولی خبر کان را بگیرید خوب نیست.
«فهذه العبارة کانها دلیل علی نفی مصاحبة الاوقات له عز شأنه» [49]
دو تا مطلب عرض کردیم:
• یکی اینکه معنای «سبق الاوقات کونه» [50] [51] چیست،
• و دوم اینکه این «سبق الاوقات کونه» را ما میتوانیم دلیلی قرار بدهیم برای «لا تصحبه الاوقات» [52] [53] .
این مطلب دوم را حالا میخواهد ایشان توضیح بدهد: این عبارت گویا دلیل است بر نفی مصاحبت اوقات لله عز شأنه. چطور میتواند دلیل باشه؟ روشن است. چون وقتی که وجود خدا سابق بر اوقات باشد، اوقات مسبوق میشوند؛ مسبوق هرگز مصاحب نیست، پس اوقات هم که مسبوقاند هرگز مصاحب نیستند. پس وقتی میگوید: «لا تصحبه الاوقات»، به این جهت است که کون خدا و وجود خدا سابق بر اوقاته و اوقات مسبوقاند؛ اگر مسبوقاند دیگر مصاحب نیستند. بنابراین شد «سبق الاوقات کونه» [54] [55] را دلیل قرار بدهیم برای «لا تصحبه الاوقات» [56] [57] .
چرا میگوید «کانها»؟ به خاطر اینکه تصریحی در کلام امام نیامده که با آن تصریح ما مطمئن بشویم که این عبارت، دلیل آن عبارت است؛ فقط از این جهت که شأنیت دارد که دلیل باشد، ما او را دلیل قرار دادیم، و به این مناسبت میگوییم «کانها»، گویا دلیله. شأنش این است که میتواند دلیل باشد؛ یعنی اگر بخواهد دلیل باشه، حتماً دلیل میتواند باشد. اما اینکه دلیل هست یا نیست، این بستگی دارد به اینکه کلام امام را ببینیم، کلام امام ظهوری ندارد در اینکه دلیله، لذا میگوییم «کانها». یه وقت میگوییم: این میتواند دلیل باشد، دیگر «کانها» نمیخواهد، واقعاً میتواند دلیل باشد، چون میتونه اون مطلب رو اثبات کند؛ اما یه وقت میگوییم: دلیل شده، نه میتواند دلیل باشد، دلیل شده، دلیل قرار داده شده؛ الان شارح میخواهد بگوید دلیل قرار داده شده، مطمئن نیست که دلیل قرار داده شده باشد، میگه «کانها» دلیل است؛ یعنی «کانها» دلیل قرار داده شده. ولو اینکه مثلاً شایدم احتمال دارد که امام دلیل نگرفته، یک کلام مستقل گفته باشه؛ اما چون میتواند دلیل باشد ما میگوییم «کانها» دلیل است. پس روشن شد «کانها» را هم برای چه آورد.
خب، عبارت بعدی داریم: «و العدم وجوده» [58] [59] ، که ظاهراً نمیرسیم، چون وقت داریم یک خردهای، اما مطلب خیلی زیاده، مطلب خیلی زیاده و به بیانش نمیرسیم؛ انشاءالله این بماند برای جلسه بعد.
و الحمد لله رب العالمین.
پرسش: ...
پاسخ: فرق نمیکنه، «لا تصحبه الاوقات» [60] [61] یعنی وجود ندارد؟
همین دیگر، میشود رتبه دیگر. یعنی در شأنش نیست که مصاحبت کند با وجود خدا، همین میشود رتبه تقریباً. در شأن در شأن زمان نیست که مصاحبت کند...
پرسش: ... محاذات ندارد با آن...
پاسخ: بله. یعنی خدا وجودش محاذات ندارد با زمان، به طوری که به طوری که خدا را با زمان اندازه بگیریم؛ اینجوری شد دیگر. مصاحبت داشتن با زمان یعنی بالاخره یک کاری رو یا یک ذاتی رو با زمان اندازه بگیریم؛ همانطور که ما خودمان را با زمان اندازه میگیریم عمرمان را، یا عقول را با زمان خودشان اندازه میگیریم، برای خدا اندازهای نیست که ما اندازه بگیریم. این رو میگه، و بالاخره رتبه را هم شامل میشود دیگر.