80/09/04
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 153-154)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 153-154)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
گفتیم که سه جور زمان داریم:
• یک زمان کثیف که ظرف وجود موجودات مادی است و متغیر هم هست.
• دومی کمال همین زمان کثیف است که او هم ظرف وجود است برای موجودات بالاتر، ولی از آن نوع تغیری که در زمان هست خالی است.
• سومی کمال دومی یا کمال الکمال اولی است که او هم ظرف وجود است، اما برای موجوداتی که از تمام انواع حرکت خالی هستند؛ پس این ظرف هم از همه انواع حرکت و تغیر خالی است.
پس سه تا ظرف وجود داریم:
یکی متغیر است به تغیر مادی؛ دیگری این تغیر مادی را ندارد، اگرچه بعضی از تغیرات در آن هست؛ سومی از تمام انواع تغیرات مبرا است. اولی را میگوییم زمان کثیف، دومی را لطیف و سومی را الطف.
و توضیح هم دادیم که چون سه تا عالم داریم با سه نحو موجودات و سه نوع موجودات، باید سه ظرف وجود هم داشته باشیم که هرکدام از این ظروف مناسب با یکی از این موجودات این عوالم ثلاثه باشد. موجودات عالم اسفل دارای تغیر مادی هستند؛ زمانشان و ظرفشان هم دارای اینچنین تغیری است. موجودات عالم متوسط دارای تغیرات هستند، منتها نه تغیرات مادی بلکه تغیرات روحانی؛ آنها ظرف وجودشان زمان لطیف است که همین جور تغیری را دارد؛ تغیر مادی ندارد ولی تغیر مختصری را دارد. سومی ظرف موجوداتی است که ثبات دارند، پس خود این ظرف هم باید ثبات داشته باشد.
برای سومی مثال زدند به ارواح عالیه و انوار قادسه. این را من جلسه گذشته با استمداد از آنچه که در صفحه بعد میآید، حمل کردم بر اسماء و صفات. ولی لزومی ندارد این کار را بکنیم و بهتر است که این کار را نکنیم. ظرف الطف و زمان الطف را ظرف بگیریم برای ارواح عالیه، یعنی همان عقول؛ همان مجرداتی که عرض کردم قبلاً که حتی تدبیر عالم هم به آنها واگذار نشده است. اینها را اسماء و صفات نگیریم؛ چون اسماء و صفات از این جور زمان هم خالی هستند. آنها بالاخره مربوط به واجب تعالی هستند؛ واجب تعالی هیچکدام از این سه زمان را ندارد. آنها ازلی هستند، بله؛ هیچکدام از این سه زمان را ندارد. وقتی واجب تعالی هیچکدام از این سه زمان را نداشت، اسماء و صفاتش هم ندارند. بنابراین بهتر است که آن ارواح عالیه و انوار قادسه را حمل کنیم بر همان عقول.
اینکه من این کار را کردم، یعنی در جلسه گذشته ارواح عالیه و انوار قادسه را حمل کردم بر اسماء و صفات، به خاطر این بود که ایشان این زمان الطف را با سرمدی که فلاسفه گفتهاند یکی گرفتهاند و در سرمد گفته شده است که نسبت اسماء به واجب تعالی، نسبت ثابت به ثابت است؛ پس آنها سرمدی هستند.
پرسش: ثابت به ثابت زمان ندارند؟
پاسخ: بله، زمان ندارند.
آنوقت من به این جهت این ارواح عالیه و انوار قادسه را هم حمل کردم بر اسماء و صفات که با آن مثالی که در سرمد میزنند تطبیق بکند. ولی بعد فکر کردم که حالا برای سرمد درست است که آن مثال زده میشود، ولی شاید مثال منحصر به آن هم نباشد؛ ما عقول عالیه را اگر با خدا بسنجیم، باز هم نسبت ثابت به ثابت است. لزومی ندارد حتماً اسماء و صفات را بگوییم؛ اسماء و صفات هم گفته شده است، اما علاوه بر اسماء و صفات، عقول عالیه را هم میشود با خدا مقایسه کرد و نسبت یکی به دیگری میشود نسبت ثابت به ثابت.
پرسش: ثابت در عقول و در خدا غیر از همدیگر هستند و از یک سنخ نیستند....
پاسخ: بله، عیبی ندارد؛ ولی در اینجا نگفتهاند که حالا ثابتی که نسبتش داده میشود به ثابت، درست هر دو از یک سنخ ثابت باشند؛ این را نگفتهاند.
پرسش: عقول با توجه به حدوث ذاتی متغیر نمیشوند؟
پاسخ: نه، اگر بخواهیم آن را حساب کنیم، ما غیر از واجب تعالی بیاییم بیرون، همه متغیر میشوند؛ همه متغیر میشوند لااقل به تغیر ذاتی. چون از عدم ذاتی به وجود عطایی خارج شدهاند، همین خروج خودش یک نوع تغیر است. همه موجودات امکانی غیر از خدا مبتلا به این تغیر هستند؛ فقط واجب تعالی است که این تغیر را ندارد. اسماء و صفات هم که خب با تجلی به وجود میآیند، آنها هم ممکن است بتوانیم بگوییم این نوع تغیر را دارند؛ چون بالاخره قبل از این تجلی، لااقل قبل رتبی، این اسماء و صفات نبودهاند و با تجلی پدید آمدهاند، پس باز هم آنها را یک نوع میشود گفت متغیر. ولی آن تغیرها الان مورد نظر نیست؛ با وجود آن تغیرها شیء را ثابت میدانیم. دیگر اسماء و صفات را کسی نمیگوید متغیر، کسی هم نمیگوید ممکن، کسی هم نمیگوید از عدم ذاتی به وجود عطایی خارج شدهاند؛ اینها گفته نمیشود، در لسان فلاسفه لااقل گفته نمیشود، چون فلاسفه به تجلی که قائل نیستند.
علیایحال حالا مثال مهم نیست؛ بفرمایید همان مثالی که آقایان گفتهاند: اسماء به واجب تعالی میشود نسبت ثابت به ثابت. ولی عقول هم به واجب تعالی - آن عقول عالیه که هیچ جور تغیری درشان نیست جز همان تغیر امکانی - آنها هم اگر به خدا نسبت داده بشوند، نسبتشان نسبت ثابت به ثابت است؛ اگرچه تفاوت بین این منسوب و منسوبالیه هست. نمیشود تفاوت نباشد؛ در وقتی هم که اسماء و صفات را به واجب تعالی نسبت میدهیم این تفاوت هست.
خب این مطالب خلاصهای بود از آنچه که گذشته بود. الان میخواهیم بگوییم واجب تعالی از هر سه نوع وقت و از هر سه نوع زمان خالی و مبرا است. بیانمان این است که این سه زمان، ظرف وجود سه موجودی بودند که در عالم ماده و عالم متوسط و عالم مجردات زندگی میکردند؛ ظرف وجود این موجودات بودند. هر موجودی که هممرتبه باشد با موجود مادی، باید در ظرف همان موجودات مادی موجود باشد؛ و هر موجودی که همرتبه باشد با موجودات متوسط، باید در ظرف وجود آنها موجود باشد؛ و هر موجودی که مرتبهاش برابر است با مرتبه موجودات عالیه و صاحبان ظرف عالی، باید در ظرف همانها موجود باشد.
و خدا رتبهاش با هیچکدام از این سه موجود یکسان نیست؛ او رتبه وجوبی دارد در حالی که بقیه رتبهشان امکانی است. پس چون با هیچیک از این موجودات همرتبه نیست، ظرف وجود هیچیک از این موجودات را به عنوان ظرف وجود انتخاب نمیکند؛ پس نه زمان کثیف ظرف وجود اوست، نه زمان لطیف و نه زمان الطف. بلکه او محیط است به تمام موجودات و از جمله محیط است به ظرف این موجودات نیز؛ و محیط خودش در ظرفی که محاطش هست واقع نمیشود. پس خدا هیچیک از این سه ظرف را ندارد و از هر سه زمان مبرا است.
پرسش: پس معلوم میشود هر سه زمان مخلوق اوست؟
پاسخ: هر سه زمان مخلوق اوست، بله.
بلکه انه بالاخره این مطلبی که الان ما گفتیم صادق است، چه احاطه خدا بر این زمان و زمانیات احاطهای باشد که بهمحضیکه زمان و زمانیات تمام شد، خدا آنها را احاطه کند - مثلاً به صورت یک احاطهای که بر محاط منطبق است و بر محاط کیپ شده است؛ این هم صدق میکند که خدا محیط است - و یا احاطه آنقدر عظیم باشد که اصلاً آن محاطی که در درون است چیزی در مقابل این محیط به حساب نیاید؛ این هم باز به اصطلاح صدق میکند محیط است. هر دو جور محیط صادق است: چه چنان احاطه کند که فقط صرف احاطه باشد، و چه چنان احاطه کند که کأنه عظیمی صغیری را احاطه کرده است؛ در هر دو حال احاطه صادق است.
ایشان میخواهد بفرماید که احاطه خدا از قسم دوم است؛ صرف احاطه نیست، بلکه احاطه عظیم است. به این بیان میگوید: این زمان و زمانیات که همه محاط خدا هستند، به منزله نقطهای هستند در برابر میدانی، و به منزله آنی هستند در برابر زمان وسیعی؛ یعنی آن محیط یک محیط معمولی نیست، یک محیط بسیار عظیمی است که گویا میدانی نقطهای را احاطه کرده باشد. تمام این عوالم با این همه عظمتشان در مقابل خدا به منزله یک نقطه هستند، یا تمام ظروفشان با این همه عظمتی که دارند در مقابل خدا به منزله یک آن هستند.
بعد باز میبیند که حق مطلب را ادا نکرده است؛ میگوید: نخیر، اصلاً این محاط به محیط نسبت ندارد؛ نسبتسنجی غلط است. بین دو چیزی که یک نسبتهای مختصری باشد ما مقایسه میکنیم و سنجشی برقرار میکنیم؛ اصلاً امکان با واجب که مقایسه نمیشود و تناسب ندارد. پس ابتدا اصل احاطه را ثابت کرد؛ بعد چون دید احاطه دو جور میشود، رفت احاطه عظیم را اثبات کرد؛ بعد باز دید حق مطلب ادا نشده است، گفت احاطه عظیم هم نیست، بلکه اصلاً نسبتی در کار نیست. اصلاً نمیشود این محاط را به خاطر شدت صغرش در مقابل آن محیط، با محیطی که از نظر کبر در حد بینهایت است - بلکه بینهایت است - سنجید؛ اصلاً نمیشود سنجید.
پرسش: یعنی ممکن است که محیط منطبق بر محاط باشد ولی عظیم باشد؟
پاسخ: محیط مثلاً منطبق بر محاط است... ممکن هم هست منطبق باشد ولی خیلی عظیم باشد؛ انطباق منافاتی با عظمت ندارد. محیط باشد یعنی بالاخره همین اندازه که صدق کند محیط است. مثلاً کسی که فرض کنید نمره امتحانیاش ۱۰ شده است با کسی که ۱۱ شده است، خب یازدهی بیشتر از دهی است؛ اما یک وقت میگوییم این آقا بیشتر از ۱۰ گرفته است یعنی ۱۱ گرفته است، و یک وقت میگوییم بیشتر از ۱۰ گرفته است یعنی ۲۰ گرفته است؛ هر دو صدق میکند که بیشتر است. محیط هم همینطور است؛ یک وقت محیط است یعنی مثلاً فرض کنید آن ۱۰ درجه است و این ۱۱ درجه است، و یک وقت محیط است یعنی آن ۱۰ درجه است و این مثلاً ۱۰۰ درجه است. هر دو محیط است. ایشان اول میگوید اگر فرض کنید آن محاط ۱۰ درجه است، این محیط یک میلیارد درجه است؛ اینطوری میگوید. بعد میگوید نه، اصلاً با درجات آن محاط نمیشود درجات محیط را حساب کرد و قابل مقایسه نیستند.
پرسش: معنایش این است که محیط وسعتش بیشتر است و نامتناهی است؟
پاسخ: نامتناهی است دیگر؛ نامتناهی دیگر همهچیز حل است.
«و بالجملة» [1] ، رسیدیم به صفحه ۱۵۳ و اواخر صفحه: «و بالجملة فالباری جل مجده منزه عن مجانسة الحقائق الواقعة فی العوالم الثلاثة»؛ خدا با هیچیک از حقایقی که در عوالم ثلاثه ماده و روح مجرد و متوسط واقع هستند، با هیچیک از این حقایق خدا مجانست ندارد.
و باز منزه است «عن أن یحاذی وجوده مرتبة من المراتب العالیة و السافلة»؛ وجود خدا با هیچیک از مراتب عالیه و سافله این موجودات محاذی و برابری ندارد. «بل هو محیط بقاطبة العوالم الوجودیة»؛ قاطبه یعنی همه؛ به همه عوالم وجودیه خدا...
پرسش: «یحاذی» یعنی مقابل است؟
پاسخ: محاذی یعنی تساوی، یعنی برابری. بله،
«بل هو محیط بقاطبة العوالم الوجودیة»؛ خدا به همه عوالم وجود احاطه دارد. چون احاطه دارد، با توجه به اینکه محیط محکوم حکم محاط نمیشود و محاط با محیط مصاحبت ندارد، میگوییم که: «فلا یصحبه» خدا را «وقت من الأوقات الثلاثة»؛ هیچیک از اوقات ثلاثه که محاط خدا هستند با خدا مصاحب نیستند، چون محاط نمیتواند با محیط مصاحب باشد.
خب پس حالا ثابت شد که تمام موجوداتی که در این سه ظرف واقع هستند و حتی خود این سه ظرف، همه محاط هستند به وسیله خدای محیط. عرض کردم محاط و محیط دو جور میتوانند باشند. ایشان به خاطر اینکه بیان کند که این محیط بسیار عظیم است و محاط در مقابل او چیزی به حساب نمیآید، میفرماید: «فالزمان» که ظرف است «و الزمانیات» که مظروف هستند «بالنظر إلی ساحة جلال ملکه کنقطة و آن». نسبت به میدان ملک او که جلالت دارد و غیری را در خودش راه نمیدهد، این زمان و زمانیات در برابر این میدان سلطنت و ملک خدا مثل نقطه و مثل آن است، که ما کوچکتر از نقطه و آن نداریم؛ نقطه در مکانیات و آن در زمانیات، از این کوچکتر دیگر ما نداریم.
پرسش: «آن» همان آنی است که از ثانیه هم کمتر است؟
پاسخ: بله، اصلاً قابل حساب نیست، آنقدر کوچک است.
بعد که ایشان این حرف را زد، دوباره متوجه میشود که مثل اینکه حق مطلب ادا نشده است و تأکید بیشتر میکند: «بل لا نسبة لها» - لها یعنی زمان و زمانیات - «إلیه سبحانه کما ثبت بالبرهان». اصلاً نمیشود بین این دو تا مقایسه کرد؛ یعنی آن محاط آنقدر نسبت به آن محیط کوچک است - اگرچه خودش عظیم است، ولی نسبت به محیط بسیار کوچک است - و محیط آنقدر نسبت به این محاط بزرگ است که از شدت بزرگی او و از شدت کوچکی این، این دو تا قابل مقایسه نیستند.
پرسش: زمانیات اصلاً با غیر زمانی تباین دارند، مگر اینکه در اینجا خالقیت و مخلوقیت است؟
پاسخ: بله، همین است دیگر، ایشان همین را میگوید دیگر؛ یعنی قابل نسبت نیست.
البته «ساحة جلال ملکه»، توجه کردید که من چهجوری جلال را معنا کردم؟ جلالت ملک او؛ جلالت او اجازه نمیدهد که غیر در آن ملک داخل شود. هر غیری باید در بیرون از آن ملک به عنوان مخلوق وجود داشته باشد. مخلوق اجازه ورود در ملک خالق را ندارد. ملک او جلالت دارد؛ جلالت یعنی به غیر اجازه ورود نمیدهد. قاهر است؛ قاهر است یعنی قهر او همه را محو میکند. در منطقهای که او هست کسی نمیتواند بیاید؛ هرکه بیاید محو میشود.
پرسش: در مقابل جلالت همهچیز لاشیء است و چیزی نیست؛ همینطور است؟
پاسخ: بله دیگر، وقتی به آنجا میرسند لاشیء هستند.
پرسش: این تعبیر آخر که فرمود «لا نسبة لها إلیه»، واقعی است یا شعری و خطابی است؟
پاسخ: نخیر، واقعی است. توجه کنید برای اینکه روشن بشود «بل لا نسبة لها إلیه سبحانه» واقعی است و خطابی نیست، من یک نمونهای را از کلام ابنسینا برای شما عرض میکنم:
ابنسینا وقتی میخواهد لذت مادی را با لذتهای معنوی در نمط هشتم مقایسه کند، میگوید که بعضیها فکر کردهاند که لذت منحصر به لذت مادی است و در بین لذائذ مادی هم قویترین لذائذ، لذت جنسی و لذت خوراک است؛ لذت طعام و لذت شهوت، این دو تا قویترین لذت هستند.
بعد میگوید که این دو تا را بعضیها گفتهاند که اینها منحصراً لذت هستند و دیگر ما غیر از این دو تا یا غیر از لذتهای حسی، لذتی نداریم. بعد ولی بعضیها گفتهاند نه، لذت عقلی هم داریم؛ منتها لذت عقلی در مقابل لذت حسی خیلی ناچیز است و به همین جهت میبینید مردم نوعاً به سراغ لذت حسی میروند، ولی لذت عقلی را که مثلاً در تحصیل علم و حکمت است رها میکنند؛ پیداست که لذت حسی جاذبهاش بیشتر است و لذا مردم دنبال این لذت حسی بیشتر میروند.
ایشان بعد از اینکه این مطلب را جواب میدهد که مردم لذت عقلی را نچشیدهاند و اگر چشیده بودند رها نمیکردند، میآید میگوید که آیا تو فکر میکنی که لذة الحمار که لذت حسی است، کمتر از لذة الملک است که لذت عقلی است؟ این مطلب را بیان میکند. بعد از اینکه این مطلب را بیان میکند، میگوید: «بل لا نسبة»؛ منظورم این تکه است: «بل لا نسبة» بین این دو لذت؛ یعنی اصلاً نمیشود مقایسه کرد. حق هم همین است؛ نمیشود مقایسه کرد. چرا؟ چون یکی لذت حسی است و یکی لذت عقلی؛ اصلاً حسی و عقلی در دو وادی هستند و از دو وادی هستند. این دو وادی با هم مقایسه نمیشوند. دو تا لذت حسی را میشود با هم مقایسه کرد که این بالاتر است یا آن بالاتر است؛ دو تا لذت عقلی را میشود مقایسه کرد که این بالاتر است یا آن بالاتر است؛ ولی لذت حسی با لذت عقلی اصلاً دو سنخ هستند. دو سنخ جدا را که با هم مقایسه نمیکنند و نمیشود کرد. [2]
واجب و ممکن هم دو سنخ هستند؛ درسته از نظر مفهوم وجود شریک هستند - مفهوم وجود که شرکت واقعی نمیآورد - ولی در واقع مخلوق با خالق دو سنخ هستند. بینشان تباین وجود دارد، تباین سنخی وجود دارد؛ این است که مقایسه اصلاً جایز نیست و نمیشود مقایسه کرد. بله، ممکنات را میشود با هم مقایسه کرد که این ممکن قویتر است یا آن ممکن؛ ولی واجب را با ممکن نمیشود مقایسه کرد، هر کدام از یک وادی هستند.
حتی در بین ممکنات هم روایات دارد که ائمه فرمودهاند: ماها را با خودتان مقایسه نکنید و خودتان را هم با ما مقایسه نکنید [3] ؛ حتی در بین ممکنات هم بعضی مقایسهها ممنوع شده است. خودتان را با خودتان مقایسه کنید؛ یعنی از ما بگذرید و در بقیه ممکنات خودتان را با همدیگر مقایسه کنید و بگویید حالا ما بالاتریم یا او بالاتر است، اما به ما که رسیدید با ما خودتان را مقایسه نکنید. خب اگر ما اجازه نداشته باشیم با ائمه خودمان را مقایسه کنیم، چگونه اجازه داریم با خدای ائمه مقایسه کنیم؟ این قیاس نکردن امر واقعی است، نه امر خطابی؛ یعنی واقعاً حق مقایسه نداریم.
پرسش: مقایسهاش همین میشود که مثلاً گاو که شاخ دارد خیال میکند آن فضیلت است و العیاذ بالله میگوید و خیال میکند خدا هم شاخ دارد؛ در صورتی که اینطور نیست و این مقایسه به تمام معنا غلط است؟
پاسخ: بله، مقایسه غلط است.
پرسش: در ظاهر عبارت اینطور است که میگوید در تشبیه اول که به نقطه و آن تشبیه کرد در برابر ساحة جلال الهی، بعد ترقی کرد که از این هم کوچکتر هستند، نه اینکه از دو سنخ هستند؛ یعنی میخواهد ممکنات را هیچ اندر هیچ حساب کند، یا میخواهد بگوید مقایسه جایز نیست چون دو سنخ و دو وادی هستند؟
پاسخ: بله، این دو معنا دارد. اینکه عرض میکنم دو معنا دارد؛ اینکه ما بین این دو تا نسبتگیری نمیکنیم دو معنا دارد:
یکی همین که عرض کردم که آن ممکنات در جای خودشان چیزی هستند و واجب هم در جای خودش چیزی است؛ اینها دو سنخ هستند و نمیشود با هم مقایسهشان کرد. این یکی.
یکی دیگر اینکه ممکنات در جنب واجب تعالی هیچ هستند؛ نه اینکه ممکنات هیچ هستند، ممکنات هیچ نیستند و خیلی هم عظیم هستند - یعنی خود ممکنات را ملاحظه میکنید، اینها همه آیات خدا هستند و خیلی هم عظیم هستند - اما فی جنب الله چیزی نیستند. که در کلام امام زینالعابدین هست که: «و ما خطری فی جنب...» [4] ؛ در اصل یعنی شأن من چیست؟ این «ما خطری» نه یعنی شأنی در مقابل تو دارم و او چیست، یعنی اصلاً شأنی ندارم؛ که وقتی ممکن خودش را با واجب مقایسه میکند، خودش را محو میبیند. این هم درست است؛ یعنی هم این اولی که فرمودید درست است و هم این دومی درست است. هم به خاطر اینکه مسانخت ندارند، «لا نسبة لها إلیه سبحانه» [5] ، و هم به خاطر اینکه در جنب او چیزی نیستند، «لا نسبة لها»؛ یعنی آنقدر ناچیز هستند که نمیشود مقایسهشان کرد. این یکی؛ و یکی نه، اصلاً سنخشان با آن سنخ فرق میکند. این است که هر دو را میشود گفت.
پرسش: مقایسه کردن معنایش این است که خودش را بالا ببرد و از او ضد قرار بدهد، در صورتی که نیست؟
پاسخ: بله.
پرسش: آقا اینکه فرمودید زمان را به ظرف وجود تعبیر کردید، ظرف وجود در ثابتات چطور به معنای زمان است و چطور زمان نامیده میشود؟
پاسخ: ایشان اسمش را زمان گذاشته است. البته زمانی که در لسان فلاسفه و همچنین در لسان متکلمین رایج است و ما هم با آن مأنوس هستیم، همینی است که الان شما میفرمایید و این را برای ثابتات ما اصلاً قائل نیستیم. اما در اینجا ایشان زمان را توسعه داده است و زمان را به معنای ظرف الوجود گرفته است. الان در تعبیری که ما خواندیم: «فلا یصحبه وقت من الأوقات» [6] ، در اینجا تعبیر به «وقت» کرده است، ولی تا حالا تعبیر به «زمان» میکرد. حالا فرض کنید تعبیر به وقت هم اگر مناسب نباشد، تعبیر به ظرف وجود ایرادی ندارد؛ منتها ایشان به جای اینکه تعبیر به ظرف وجود کند، تعبیر به زمان کرده است. این، زمانِ اصطلاح فلاسفه و متکلمین نیست و الا زمان مصطلح در نزد آنها برای ثابتات که هیچ، برای متوسطات هم وجود ندارد و فقط برای مادیات موجود است. ولی ایشان زمان را توسعه داده است و با توسعهای که بر حسب اصطلاح خودش در زمان قائل شده است، زمان را بر این سه تا اطلاق کرده است. و الا زمان فلسفی و زمان کلامی منحصر به آن زمان کثیفی است که ایشان میگوید. آن زمان لطیف و زمان الطف را اصلاً فلاسفه و متکلمین زمان نمیگویند و ما هم با آنها مأنوس نیستیم؛ این یک اصطلاح جدید است.
پرسش: استاد اگر اجازه بدهید، چرا یک زمان لطیفتری برای خود خداوند تصور نکردهاند؟
پاسخ: بله، این سؤال خوبی است. چرا زمانی الطف از آن سومی برای خدا تصور نمیکنیم؟ چون زمان ظرف وجود است و ظرف وجود، محیط به موجود است؛ زمانی که الان ما در آن زندگی میکنیم، محیط به ماست؛ زمان لطیف محیط به موجودات متوسط است و زمان الطف محیط به موجودات عالی و قادسه است. اگر خدا ظرف وجود داشته باشد - یعنی زمان خیلی هم لطیف داشته باشد - بالاخره خدا در آن ظرف قرار گرفته است و آن ظرف خدا را احاطه کرده است و خدا محاط میشود؛ در حالی که خدا نمیتواند محاط باشد. پس اصلاً ظرف ندارد. اصلاً ظرف وجود ندارد، ولو خیلی هم لطیف فرضش کنیم. بله، سؤال خوبی بود. چی میشود برای خدا ظرفی قرار بدهیم منتها الطف از همه اینها که متحد با خدا باشد؟ عرض کردم نمیشود؛ این هم نمیشود به خاطر اینکه ظرف، محیط بر مظروف است. اصلاً نمیشود؛ ظرف در همهجا محیط بر مظروف است. اگر برای خدا ظرف قرار بدهید، محیط درست کردهاید. ظرف متحد ما نداریم که میفرمایید ظرفی باشد متحد با خدا؛ ظرف متحد با مظروف ما نداریم، اصلاً ظرف معنایش محیط بودن است. ظرف متحد را شما اسمش را ظرف گذاشتهاید و یک چیز دیگر است؛ اگر ظرف است باید محیط باشد و ما محیط نسبت به خدا نداریم، پس ظرف هم نداریم.
پرسش: یعنی محیط اوسع هم نمیشود...
پاسخ: هرچه؛ هر محیطی. اصلاً محیط منطبق هم برای خدا نیست، محیط اوسع هم نیست که چیزی خدا را احاطه کند.
پرسش: ازل نمیشود ظرف برای خدا باشد؟
پاسخ: ازل یعنی ظرف ندارد؛ ازل یعنی اول ندارد. ازل امر سلبی است، اما ظرف یک امر وجودی است. اصلاً ازل سلبی است.
پرسش: این که میگوییم اول ندارد میگوییم ازلی است و آخر ندارد میگوییم ابدی است، یک اطلاق دیگری هم دارد؛ در بعضی جاها که اوقات را با هم میشمارند، این سه تا را برای ممکنات میشمارند که زمان و دهر و سرمد است و چهارمی را برای خدا میشمارند؟
پاسخ: یعنی ازل را برای خدا بشمارند؟ ازل یعنی لازمان؛ ازل سلب است. پس این شمردن نشان نمیدهد که ازل امر ایجابی است؛ ازل را هیچکس معنای ایجابی نکرده است. ازل یعنی «لا أول له» و ابد یعنی «لا آخر له»؛ این دیگر ظرف نمیشود! اصلاً ازل ظرف نیست. برای اینکه بفهمانند ظرف ندارد - ظرف ابتدایی ندارد -میگویند ازلی است، و برای اینکه بگویند ظرف انتهایی ندارد میگویند ابدی است.
پرسش: عوالم را هم میگویند سه تاست: عالم ناسوت و ملکوت و جبروت؛ بعد میگویند وقت ناسوت زمان است و وقت ملکوت دهر و وقت جبروت سرمد است؛ پس عالم لاهوت چه وقتش میشود؟
پاسخ: حالا علیایحال اگر هم گفته باشند، وقت به معنای ظرف در اینجا نیست. همانطور که عرض میکنم از خود همان کسانی که این حرف را زدهاند بپرسید که ازل یعنی چه، سلبی معنایش میکنند. ازل را به معنای یک امری که بتواند خدا را احاطه کرده باشد و خدا در او قرار گرفته باشد، هیچکس نمیگوید؛ یعنی اصلاً معنا ندارد خدا در چیزی قرار بگیرد، در ازل قرار بگیرد یا در ابد قرار بگیرد. اصلاً نمیشود ظرفی به نام ازل داشته باشید و بگویید خدا در آن ظرف است؛ همین که خدا در ظرفی رفت محدود میشود و محاط میشود؛ محاط یعنی محدود.
خب این فراز دیگر توضیح داده شد. فراز بعدی:
«تضمنه» با ضم نون و میم تا بفهمانیم که فعل مضارع است و یک تاء از اولش افتاده است؛ یعنی «و لا تتضمنه الأماکن». اماکن او را در بر نمیگیرند؛ یعنی هیچ مکانی بر او احاطه نمیکند، چون اگر بخواهد مکانی بر او احاطه بکند، او محاط و محدود میشود.
خب در مورد مکان هم ما همین حرفها را داریم که در مورد زمان داشتیم. ما سه عالم، مکان هستند منتها مکان هرکدام مناسب خودشان است: مادیات مکان مادی دارند، متوسطات مکانی از سنخ خودشان دارند و روحانیات هم مکانی از سنخ خودشان دارند؛ منتها ما نمیتوانیم مکان متوسطات و عالیات را تعیین کنیم، زیرا که آن مکانها را ندیدهایم و تجربه نکردهایم. ما فقط مکان مادیات را تجربه کردهایم؛ وقتی به ما میگویند مکان، ذهنمان به مکان مادی منصرف میشود و مکان متوسط و مکان عالی را اصلاً تصور نمیکنیم، ولی بالاخره آنها هم مکان دارند.
ملائکه در جایی هستند؛ اینکه حضرت امیر علیهالسلام میفرماید در سماوات اگر ملاحظه کنید، جای یک پوست تخت خالی پیدا نمیکنید، بلکه تمام سماوات پر از ملائکهای هستند که یا رکوع میکنند یا سجود میکنند [9] ، این نشاندهنده این است که اینها مکان دارند؛ سجاده انداختهاند و در مکانشان ایستادهاند و نماز میخوانند، رکوع میکنند و سجده میکنند و دیگر جای خالی پیدا نمیشود. جای خالی پیدا نمیشود، نه مثل جاهای زمینی؛ جاهایی که همانجا هست و جاهای مناسب خودشان است. همه جاها را پر کردهاند؛ یعنی آنقدر ملک زیاد است که همه جاها پر است و دیگر جای خالی برای کسی وجود ندارد که برود آنجا جانمازش را پهن کند و نماز بخواند. معلوم میشود که برای آنها هم جا هست، منتها جای مناسب خودشان.
پرسش: در تعریف مکان میگویند سطح باطن جسم حاوی مماس با سطح ظاهر جسم محوی، یا بعد مجرد که میشود موضع؛ حالا اینکه سجاده پهن کردن مطرح میشود....
پاسخ: بله؛ نه، سجاده پهن کردن را من عرض میکنم، در روایت که نیست؛ در روایت این است که خلاصه شما هیچ جای خالی پیدا نمیکنید، بلکه همهجا پر است از ملائکهای که یا سجده میکنند یا رکوع میکنند. بالاخره منظور از جا، مکانِ اصطلاح فلاسفه نیست. بله، اینی که شما میفرمایید مکان یعنی بعد مجرد - که البته این را همه نگفتهاند و بعضیها گفتهاند - این مال مکان دنیایی است؛ مکان مادی را اگر بخواهیم تفسیر کنیم این است. مکان متوسطات و مکان عالیات را اصلاً فلاسفه و خود ماها نفهمیدهایم که معنا کنیم. اینی که معنا کردیم مکان خودمان را معنا کردیم؛ یعنی همانی که تجربه داریم را معنا کردیم. آنی که از قوای مدرکه ما غایب است، چهجوری میخواهیم تفسیرش کنیم؟ اینکه الان شما تفسیر میکنید، تفسیر مکانی است که با آن سروکار دارید و مدرکهتان آن را یافته است؛ اما آنی که مدرکه شما نیافته است چهجوری میخواهیم تفسیرش کنیم؟ فلاسفه اصلاً تفسیر نکردهاند، ولی تفسیر نکردن معنایش این نیست که نیست.
پرسش: لفظ مکان از «کون» مشتق است؟
پاسخ: شاید از «مکن» هم مشتق باشد؛ شاید، ولی من این را نمیدانم، باید نگاه کرد. اینکه مکان مشتق از «کون» است یا از «مکن»، این را نمیدانم و باید ملاحظه کرد.
پرسش: مبدأ اشتقاقش مشخص نیست؟
پاسخ: بله، نه، مکان مبدأ اشتقاقش هم مشخص نشود؛ مکان به معنای کون بعید است، مکان به معنای محل استقرار است؛ فکر میکنم همان «مکن» درست باشد. مکان به معنای محل استقرار است، منتها ما مادی هستیم و محل استقرارمان باید مادی باشد؛ مجرد محل استقرارش مجرد است، ولی محل استقرار دارد. یعنی همانطوری که ظرف وجودی دارد که زمانی است، ظرف وجودی دارد که مکانی است.
پرسش: آقا مکان اگر از «مکن» باشد، «ممکن» میشود: مکن یمکن ماکن ممکن؛ مکان از کون است؟
پاسخ: حالا این را باید به لغت رجوع کرد تا ببینیم چیست. علیایحال ما به آن کار نداریم و به اشتقاقش که من نمیدانم، وارد بحثش هم نمیشوم.
مکان یعنی محل استقرار، به اشتقاقش هم کار نداریم؛ مکان یعنی محل استقرار. محل استقرار هر موجودی مناسب همان موجود است؛ همانطور که ظرف زمانی وجود هر موجودی مناسب خودش است، ظرف مکانی و استقرار وجودی هر موجودی هم مناسب خودش است. پس همه موجودات مکان دارند: مکان کثیف داریم، مکان لطیف داریم و مکان الطف داریم.
و باز هم اشاره میکنیم که خدا از هر سه مکان خالی است؛ هیچکدام از مکانها خدا را در خودش جا نمیدهد و الا لازم میآید که خدا محدود به حد مکانی باشد؛ و محدود بودن خدا محال است، پس مکان داشتن خدا محال است. این یک بیان. یک بیان دیگر اینکه خدا با هیچیک از این موجودات ثلاثه همرتبه نیست که محل استقرارش مانند یکی از این موجودات ثلاثه باشد؛ پس هیچیک از این امکنه ثلاثه مکان الله نیستند، مکان دیگری هم که ما نداریم، پس خدا مکان ندارد.
«و لا تضمنه الأماکن» [10] [11] ؛
الظاهر این است که این «لا تضمنه»، «علی المضارعة» است به صیغه مضارعت از تفعل، «بحذف أحد التاءین». «و أمر المکان یجری علی محاذاة الزمان»؛ مکان هم با زمان مساوی است، یعنی درست مطابق آنچه که در زمان گفتیم، مطابق همان را در مکان میگوییم: زمان را به سه قسم تقسیم کردیم، مکان را هم به سه قسم تقسیم میکنیم؛ هر سه قسم زمان را از خدا نفی کردیم، هر سه قسم مکان را هم از خدا نفی میکنیم؛ ثابت کردیم که خدا محدود به حد زمان نیست، ثابت میکنیم که خدا محدود به حد مکان هم نیست. «و قد سبق منا ما یلیق بهذا البیان و سیأتی زیادة توضیح لذلک فی باب نفی الزمان و المکان إن شاء الله».
«سنة» یعنی چرت؛ «لا تأخذه السنات»، یعنی چرتها. این جمع آوردن «سنة» به یکی از دو مناسبت است:
یا به مناسبت اینکه چرت موجودات مختلف است و هر موجودی یک جوری چرت میزند؛ به این مناسبت لفظ جمع آوردیم تا بگوییم هیچیک از این انواع سنه برای خدا ثابت نیست.
و یک معنای دوم این است که «سنات» ناظر به تعدد باشد؛ که ماها که چرت میزنیم در تمام مدت عمرمان یک بار مبتلا نمیشویم، بلکه بارها مبتلا میشویم. و این نفی آن متعدد را میکند؛ یعنی برای خدا نیست، اصلاً نیست؛ نه اینکه متعدد را نفی کند و مفهومش این باشد که واحد هست! بلکه اصلاً نیست و هیچیک از این متعددها برای خدا نیست. البته اولی یک مقدار راحتتر است؛ یعنی تمام انواع سنه از خدا نفی میشود، این بنابر توجیه اول. در توضیح دوم تمام افراد سنه از خدا نفی میشود. در توضیح اول تمام انواع نفی میشد که وقتی انواع نفی بشود افراد هم در ضمنش حتماً نفی میشود؛ در توضیح دوم تمام افراد نفی میشد. هر دو هم درست است دیگر، حالا هر جور معنا کردید.
خب، ایشان میفرماید سنه فعلی است که در محل لایق عارض میشود؛ محلی که لیاقت چرت زدن دارد مبتلا به این فعل میشود و موجودی که اصلاً لیاقت این امر را ندارد مبتلا نمیشود.
پرسش: به دیوار نمیشود گفت چرت نمیزند.
پاسخ: چرا، به دیوار هم میشود گفت؛ الان توضیح میدهم.
ایشان میفرماید که کسی که میتواند بخوابد یا میتواند گرفتار غفلت شود، او قابلیت چرت زدن هم دارد. کسی که قابل است که بخوابد و قابل است که غافل شود، او قابلیت چرت زدن هم دارد. این یک مقدمه که این باید اثبات بشود. مقدمه بعدی: خدا شأنش اینطور نیست که بخوابد و یا غافل شود؛ نتیجه این است که پس خدا شأنش این نیست که چرت بزند.
خب، ایشان میفرماید همه موجودات از جماد تا عقول، همه میخوابند؛ منتها خواب هر موجودی به حسب خودش است که بعضیهایش را هم بیان میکند. فقط در جمادات خواب را ایشان بیان نمیکند؛ میگوید اهلش میدانند و توضیح نمیدهد که چیست. از جماد تا عقول همه میخوابند؛ تنها کسی که نمیخوابد و گرفتار غفلت نمیشود خداست، پس تنها کسی که چرت نمیزند خداست.
ایشان میفرماید که در ادعیه و خطبی که از ائمه رسیده است توجه بکنید، میبینید که خیلی روی این مسئله حساسیت نشان دادهاند که خدا گرفتار نوم و غفلت نمیشود؛ چون بقیه موجودات گرفتار میشوند و این از امتیازات خاص خداست که به احدی داده نشده است، لذا روی این مسئله خیلی پافشاری شده است - هم در خطبهها و هم در دعاها - که خدا نمیخوابد و خدا غفلت نمیکند؛ باقی موجودات هم میخوابند و هم غفلت میکنند. حالا چطوری، الان توضیح داده میشود.
پرسش: نوم را به غفلت تفسیر میکنند یا خاصه انسان است؟
پاسخ: حالا همه توضیح داده میشود؛ ببینیم توضیح ایشان را من عرض میکنم که چه گفته است.
ایشان وارد بحث میشود؛ همه مطالب گفته شد: همه موجودات میخوابند و غافل میشوند، تنها موجودی که نمیخوابد و غافل نمیشود خداست؛ خب چون چرت در موضعی وارد میشود که آن موضع شأنیت نوم و شأنیت غفلت را داشته باشد و خدا شأنیت نوم و غفلت ندارد، پس خدا چرت هم نمیزند. همه این مطالب بیان شد، فقط باقی مانده است که ما ثابت کنیم همه موجودات میخوابند؛ این را باید ثابت کنیم.
ایشان میفرماید اما اینکه حیوانات شب یا روز میخوابند، دیگر احتیاج به اثبات ندارد؛ خودمان میبینیم و از جمله خود ما هستیم که میخوابیم.
اما اینکه نباتات در زمستان میخوابند، این را هم الان میبینیم که در زمستان خواب هستند؛ خواب نبات همانی است که در زمستان هست. خلاصه این دو تا روشن است.
خواب جمادات و معادن، اینکه ایشان میفرماید اهلش - آن کسانی که با جمادات سروکار دارند و به معادن معرفت دارند - آنها خودشان ادعا میکنند که معادن هم میخوابند؛ اما حالا چه نحوی است، دیگر توضیح نمیدهد و میگوید اهلش میدانند که اینها میخوابند. تا اینجا حکم این سه تا معلوم شد: جماد و نبات و حیوان.
پرسش: نبات خوابش در تابستان بوده است یا زمستان؟
پاسخ: زمستان میخوابد، بله.
پرسش: در آن موقع قابل نمو نیست؟
پاسخ: دیگر آن وقت نمو نمیکند، میوه نمیدهد، برگی ندارد و از این چیزها. بله، بالاخره ولو درخت کاج یا درخت پرتقال باشد که برگش هم در زمستان نمیریزد، ولی بالاخره فعالیتش کم میشود و معلوم میشود دارد چرت میزند یا میخوابد؛ بالاخره بیکار شده است دیگر. ولو ظاهرش شاداب است، اما در باطن گرفتار یک خوابی هست.
پرسش: در روایات به مرگ تعبیر شده است که در بهار طبیعت زنده میشود؟
پاسخ: مرگ با خواب خیلی فرق نمیکند؛ مرگ با خواب یکی است: منتها خواب طوری است که بعدش ادامه حیات هست، اما موت دیگر بعدش ادامه حیات نیست؛ و الا خواب و موت هر دو گرفتن روح است. منتها روح گاهی کامل گرفته میشود و گاهی ناقص گرفته میشود. در نبات بالاخره روح گرفته میشود؛ ممکن است در بعضی از نباتات روح کامل گرفته نشود و لذا این مثلاً شادابیاش باقی میماند؛ نمیدانیم چه میشود، هرچه هست بالاخره این زمستانش با تابستانش فرق میکند. حتی درخت پرتقال هم زمستانش با تابستانش فرق میکند و معلوم میشود زمستان در خواب رفته است. خب تا اینجا وضع جماد و نبات و حیوان روشن شد.
حالا میرسیم به چهارمین موجود که نفس ناطقه است و بعد هم پنجمین موجود که عقول عالیه است. نفس ناطقه هم میخوابد؛ نفس ناطقه فقط برای انسان و برای افلاک موجود است. اخیراً که ثابت شده است افلاک هم هیچ، فقط برای انسان. حالا ما در مورد انسان بحث میکنیم:
انسان یک بعد حیوانی دارد و یک بعد انسانی دارد؛ به آن بعد انسانیاش نفس ناطقه دارد، به بعد حیوانیاش نه، نفس خیالیه و واهمه و محرکه و اینها دارد. انسان به بعد حیوانیاش میخوابد همانطور که حیوانات میخوابند؛ همان خوابی که ماها شب و روز داریم و خوابهای معمولی است، این خواب ما به بعد حیوانیمان است. به بعد انسانیمان هم میخوابیم که این به بعد انسانی خوابیدن، یعنی نفس ناطقه میخوابد. خوابیدن نفس ناطقه دو جور است. بگذارید اینها را وقتی رسیدیم عرض میکنم؛ این تکه از عبارت را که گفتم تطبیق بکنم و بعد به نفس ناطقه برسم.
«السنة حالة بین النوم و الیقظة»، بین خواب و بیداری. «و إنما تعرض»، «إنما» با حصر، فقط عارض موجودی میشود که «یلحقه نوم أو غفلة». «یلحقه نوم أو غفلة» نه یعنی وقتی که نوم و غفلت لاحق شد او چرت میزند؛ نه، یعنی شأنیت لحوق را داشته باشد؛ ولو در حال خواب هم نباشد و در حال غفلت هم نباشد، ولی بالاخره چرت میزند. کسی که «یلحقه»، یعنی شأن این را دارد که «یلحقه نوم أو غفلة» و بالاخره در طول مدت زندگانیاش بخوابد یا غافل بشود، او میتواند چرت بزند. دیگر بقیهاش را نمیخواهد بگوییم؛ بقیهاش معلوم است دیگر: «إنما یعرض لمن یلحقه نوم أو غفلة»، و الله لا یعرضه نوم أو غفلة، فلا یعرضه این حالت که سنه باشد؛ یعنی ﴿لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ﴾ [16] .
«و اعلم أن جمیع الموجودات إنما تأخذها السنة و النوم» [17] ؛ همه موجودات هم خواب برایشان عارض میشود و هم چرت که آن حالت بین خواب و بیداری است. «و لذلک وقع فی القرآن و الأدعیة و الخطب من تقدیس الله تعالی عنهما أکثر من غیرهما». «عنهما» یعنی عن السنة و النوم؛ من در خارج گفتم عن الغفلة و النوم، اشتباه گفتم؛ عن السنة و النوم. در خطب و اینها، خدا از سنه و نوم بیش از بقیه صفات سلبیه تقدیس شده است؛ چون از امتیازات خاص اوست. تقدیس خدا عنهما -از سنه و نوم - بیش از تقدیسش از غیر این دو صفت است. خدا از همه صفات سلبیه تقدیس شده است، ولی از این دو صفت بیشتر تقدیس شده است؛ تقدیس یعنی تنزیه شده است، یعنی مبرا شده و خالی به حساب آمده است.
«أما نوم الحیوانات»؛ حالا شروع میکنیم به اینکه همه موجودات میخوابند و مطلب را بیان میکنیم: «أما نوم الحیوانات فی الأیام و اللیالی و کذا النبات» یعنی و کذا نوم النبات «فی أیام الشتاء فظاهر». نوم حیوانات در ایام و لیالی ظاهر است و نوم نباتات در ایام شتاء هم ظاهر است. «و کذا المعادن علی ما یراه أرباب المعرفة بها»؛ همچنین معادن، یعنی جمادات هم میخوابند بنابر آنچه که ارباب معرفت به این معادن رأی دادهاند و رأی میدهند که برای آنها قائل به خواب هستند؛ میگویند یک زمانی مشغول فعالیت هستند و یک زمانی میخوابند.
خب، اما نوم نفوس. عرض کردم که نفوس ناطقه ما هم میخوابند؛ ما هم از جهت بعد حیوانیمان مثل حیوانات میخوابیم و هم از جهت بعد انسانیمان و نفس ناطقه میخوابیم به این بیانی که الان خواهیم گفت:
نفس ناطقه را گفتهاند که دو تا بال دارد: یک بال نظر و یک بال عمل. بال نظرش را عقل نظری نامیدهاند و بال عملش را عقل عملی نامیدهاند. نفس ناطقه هم به لحاظ عقل نظری میخوابد، هم به لحاظ عقل عملی میخوابد و هم به لحاظ مجموعهما میخوابد؛ و ایشان به هر دو اشاره کرده است. اول به خواب نفس ناطقه به لحاظ بعد نظری پرداخته است، سوم به خواب نفس ناطقه از لحاظ بعد عملی پرداخته است و دوم به خواب نفس ناطقه از هر دو جهت پرداخته است؛ و خیلی جالب در اینجا ترتیب داده است که از نظر وقتی خواسته است وارد عمل بشود، یکدفعه وارد عمل نشده است؛ یک امری را که جامع بین عمل و نظر است واسطه کرده است: اول خواب نظری را گفته است، بعد خواب نظری و عملی را گفته است که یک مقدار با نظری که قبلاً گفته است مناسبت داشته باشد و یک مقدار با عملی که بعداً میگوید مناسبت داشته باشد، و بعد هم وارد خواب عملی شده است.
پرسش: «تقدیس» هم معنایش یعنی منزه است خدا از خوابها؟
پاسخ: بله، منزه کردن.
خب، اما خواب نظری نفس ناطقه چیست؟ من آنقدر حافظهام ضعیف است که حرف در میان میآید، مطلب یادم میرود و دوباره باید فکر کنم چه گفتم و از کجا شروع شد. نه، خودم حالم خراب است؛ یعنی گاهی یادم میرود. گاهی نه، گاهی شاداب هستم و مطلب میگویم، گاهی یادم میرود. حالا نبستیم!
نفس ناطقه به لحاظ نظر میخوابد. خوابیدن نفس ناطقه همانی است که ما از آن به خواب غفلت تعبیر میکنیم؛ گاهی میگوییم فلانی در خواب غفلت است. حالا این خوابی هم که ایشان میگوید تقریباً مثل همان خواب غفلت میماند. میگوید قوای عقلیه انسان گاهی تعطیل میشوند؛ آن زمانی که ما به قوای حیوانیمان میپردازیم. مثلاً حواسمان چیزهایی را درک میکند، عاقلهمان از توجه به عالم ملکوت بازمانده است. در آن هنگام نفس ناطقه ما که قوه عقلیهمان است، خواب است؛ یعنی دیگر فعال نیست. الان احساس فعالیت میکند و فعالیت احساس باعث میشود که فعالیت عقل یا تعطیل بشود یا کمرنگ بشود. مگر در انسانهایی که مظهر «لا یشغله شأن عن شأن» [18] هستند که اینها در عینی که مشغول احساس هستند، تعقلشان هم فعال است؛ در وقتی که با بشر حرف میزند به عالم ملکوت هم توجه دارد و از خدا غافل نیست. اینها گروه خاصی هستند که کم هستند؛ ولی نوع مردم را ملاحظه کنید: اگر در عالم ملکوت سیر میکند، حواسش به این اشیاء بیرونی نیست؛ و اگر هم حواسش به این اشیاء بیرونی است، از عالم ملکوت غافل است. قانون نوع بشر اینچنین است.
خب پس افراد انسانها در وقتی که مشغول احساس محسوسات هستند و بالاخره به امور دنیایی پرداختهاند، در این هنگام اینها از قوه عاقلهشان بهره نمیبرند و نفس ناطقهشان تعطیل شده است؛ این تعطیل را ما خواب میگوییم؛ خواب نفس ناطقه.
خب این یک مطلب که قوای عقلیه تعطیل میشوند؛ حالا لازم نیست که عالم ملکوت را سیر کنند، همین اندازه که شروع به شناخت مسائل عقلی نمیکند باز هم میگوییم تعطیل است. آن وقتی که قیاس تشکیل میدهد و این عقل برای فهم مطالب عالی به کار گرفته میشود، در آن هنگام تعطیل نیست؛ ولی در هنگامی که مشغول فعالیتهای دیگر است، تعطیل است. خب این یک حالت.
حالت دوم اینکه انسان از عالم ملکوت نازل شده است و سنخش سنخ ملکوتی است؛ او اگر برایش عارضهای عارض نشود، دائماً باید متفکر در وطن خودش باشد و علاقهمند به آن وطن باشد که «حب الوطن من الإیمان» [19] . شیخ اشراق هم میگوید منظور از وطن، این ایران و فارس و عراق نیست؛ حب اینها که حب دنیاست و ارزشی ندارد. حب الوطن یعنی وطن اصلیات که عالم ملکوت است، او «من الإیمان» است. آن را باید دوست داشته باشی؛ یعنی باید سراغ ملکوت بروی و به عالم ناسوت فقط به عنوان یک پلی نظر کنی، نه اینکه اینجا را هدف بگیری و خودت را اینجا ثابت ببینی. [20] [21]
پرسش: یعنی ملاقات خدا را دوست داشته باشد؟
پاسخ: بله، یعنی ملاقات خدا را دوست داشته باشی و عالم ملکوت را دوست داشته باشی؛ این حب الوطن من الإیمان میشود.
خب بالاخره ما همیشه باید یاد آن وطن باشیم، مگر عارضهای عارض بشود که ما را از یاد آن وطن غافل کند. انسانهایی که به انوار ملکوتی و به انوار الهی توجه ندارند و وطن خودشان را فراموش کردهاند، اینها گرفتار خواب شدهاند؛ یعنی این نفس که شأنش ملاحظه عالم ملکوت است، از شأن خودش دست برداشته است و شأن خودش را از دست داده است، یعنی گرفتار خواب شده است. چون هر قوهای که بخوابد کارش تعطیل میشود؛ الان این نفس کارش تعطیل شده است. کارش این بوده است که عالم ملکوت را مطالعه کند، چون از آن عالم است؛ الان عالم ملکوت را مطالعه نمیکند و چون عالم ملکوت را مطالعه نمیکند، گرفتار خواب شده است. توجه میکنید که اکثر مردم گرفتار این خواب هستند.
پرسش: پس در خواب خیال نباید باشد و باید در فکر خدا باشد.
پاسخ: بله.
خب این دو نمونه برای خواب نفس ناطقه در بعد نظری ذکر کردیم:
یکی اینکه به معقولات نمیپردازد یعنی مشغول مباحث علمی نمیشود، در آن هنگام خواب است؛
یکی انوار الهیه و ملکوت را مطالعه نمیکند، در آن هنگام خواب است.
علی سبیل منع الخلو باید به یکی از این دو تا بپردازد: یا به مطالعه عقلیات یا به مشاهده الهیات؛ در این صورت خواب نیست. اگر از هر دو خالی شد، خواب است. و این دو تا مانعة الجمع هم نیستند! مانعة الجمع نیستند که انسان هم مشغول مطالعه عقلیات باشد و هم مشاهده الهیات؛ هر دو با هم جمع میشوند، ولی مانعة الخلو هستند. به محضی که خالی شدند، نفس از کار خودش دست کشیده و تعطیل کرده است و وقتی تعطیل کرد یعنی خوابیده است. این خوابیدن نفس از بعد نظر.
اما خوابیدن نفس در بعد نظر و بعد عمل با هم؛ حالا قبل از اینکه بعد نظر و عمل را بگویم، اول خود عمل خالی را بگویم که روشن بشود: انسانی که مشغول عبادت است. حالا چه عبادتش نماز باشد، چه روزه باشد، چه سکوت در مقابل حرام باشد و چه گفتن مسائل شرعی باشد؛ همه اینها عبادت است، کسی که مشغول عبادت است و کار حسن انجام میدهد، عقل عملیاش فعال است و نخوابیده است. اما کسی که کار عبادی را ترک کرده است، حالا چه سراغ کار قبیح رفته باشد و چه سراغ کار قبیح نرفته باشد، علیالخصوص اگر سراغ کار قبیح رفته باشد، این عقل عملیاش را تعطیل کرده است؛ عقل عملی تعطیل شده است یعنی عقل عملی خوابیده است. خب این هم روشن شد که نفس ناطقه در بعد عمل هم میخوابد.
سوم - که ایشان آن سوم را دوم گفته است - این است که انسان کاری بکند که هم بعد نظریاش خواب برود و هم بعد عملیاش؛ و آن این است که خودش را گرفتار محسوسات کند؛ دلبستگی به دنیا و محسوسات. وقتی گرفتار محسوسات شد، هم بعد نظریاش نمیتواند در عقلیات و الهیات تفکر کند و هم بعد عملیاش از عبادت میماند؛ یعنی هر دو گرفتاری برایش پیش میآید، هر دو بعد این نفس ناطقه تعطیل میشوند و نفس ناطقه کاملاً میخوابد. پس توجه کردید که نفس ناطقه هم میتواند بخوابد. خوابیدن یعنی تعطیل شدن، یعنی تعطیل قوه؛ خوابیدن هر قوه یعنی تعطیل شدن کارش. و نفس ناطقه در مواردی دیدیم کارش تعطیل میشود. کار خاص خودش! کار خاص خودش که شأن خودش است، یعنی تعقل و عبادت. این دو تا گاهی تعطیل میشوند و وقتی تعطیل شد، نفس خوابیده است.
«و أما نوم النفوس فبتعطیل قواها العقلیة» [22] ، این یک؛ «و غفلتها عن عالم الأنوار الإلهیة»، این دو. هر دو مربوط به نظر هستند که بعد نظری انسان میخوابد. آن وقتی که قوای عقلیهاش تعطیل میشود و مشغول درک عقلیات نیست، و آن وقتی که از عالم انوار الهیه غافل میشود و فکر وطنش نیست و وطن را مشاهده نمیکند؛ در این هنگام خواب است.
«و انغمارها فی المحسوسات»؛ این «انغمارها فی المحسوسات» برای خوابیدن هم بعد نظری و هم بعد عملی است. آن وقتی که انسان در محسوسات فرو میرود. تعبیر را توجه کنید. انغمار یعنی فرو رفتن؛ نه اینکه به محسوسات توجه میکند؛ پیغمبر و امام ما هم به محسوسات توجه داشتند، ولی منغمر نمیشدند و لذا از عالم ملکوت غافل نبودند و گرفتار خواب نمیشدند اما اگر کسی منغمر در محسوسات باشد، منغمر در محسوسات که شد، هم بعد نظرش تعطیل میشود چون دیگر فقط حواسش مشغول فعالیت هستند و عقلش بیکار است و هم اینکه عبادتهایش تعطیل میشود؛ کسی که منغمر در محسوسات میشود عبادت را هم تعطیل میکند و دیگر دنیازده میشود؛ بعد عملش را هم تعطیل میکند و هر دو بعد انسان میخوابد.
پرسش: قوای عقلیه چطور تعطیل میشود؟ یعنی فکر نکند؟
پاسخ: قوای عقلیه وقتی انسان تعقل نمیکند، قوایش تعطیل است؛
پرسش: فکر نکند تعطیل است؟
پاسخ: بله. همین اندازه که شما مثلاً مشغول محسوسات بشوید، دیگر به معقولات نمیپردازید و وقتی به معقولات نپرداختید، نفس ناطقه تعطیل شده است.
خب این دو تا مطلب بود: یکی تعطیل قوای نظریه که با دو نمونه نشان داده شد، و یکی هم تعطیل قوای نظریه و عملیه. حالا سوم تعطیل قوای عملیه خالی است: «و قعودها عن القیام بوظائف العبادات»؛ و اینکه نفس مینشیند و خودش را از قیام به وظایف عبادات کنار میکشد. یعنی عباداتی که وظیفهاش هستند؛ «وظائف العبادات» اضافه صفت به موصوف است، یعنی وظیفههایی که عبادی هستند و عبادتهایی که وظیفه او هستند که انجام بدهد. یا اضافه را بیانیه بگیرید. به وظایفی که عبارتند از عبادات. هر دو درست است؛ چه اضافه را بیانیه بگیرید و چه اضافه صفت به موصوف بگیرید، هر دو درست است. انسان وقتی که از قیام به این وظایف کنار میکشد، عقل عملیاش را تعطیل میکند و وقتی عقل عملی تعطیل شد، در واقع نفس ناطقهاش خوابیده است.
پرسش: صفت به موصوف درست است؟ عباداتی که وظیفه هستند... آخر «العبادات» الف و لام دارد؛ هرچه الف و لام داشته باشد به چیزی که الف و لام نداشته باشد نمیتواند... مضاف نمیتواند الف و لام داشته باشد اما مضافالیه میتواند؟
پاسخ: نمیشود؟ باشد؛ همیشه وقتی که صفت میخواهد به موصوف اضافه بشود، از صفتیت قطع میشود و به خاطر اضافه، الف و لامش هم برداشته میشود. نمیتواند الف و لام داشته باشد؛ حتماً مضاف باید الف و لامش برداشته بشود.
پرسش: مضاف نمیتواند الف و لام داشته باشد، مضافالیه میتواند.
پاسخ: بله مضافالیه که الف و لام دارد؛ اگر صفتی بخواهد مضاف واقع شود، از صفتیت قطع میشود و الف و لامش هم برداشته میشود و بعداً اضافه میشود. اینجا هم همین کار را کردیم؛ حتماً باید بیالف و لام باشد. شما میفرمایید چون الف و لام ندارد نمیتواند صفت باشد؟ بله، حالا که صفت نیست؛ آن وقتی که صفت بود الف و لام داشت، حالا که اضافه شده است الف و لام ندارد و نباید داشته باشد. بقیه بحث هم...
پرسش: این خواب نفس ناطقه در مرحله خیال و واهمه که عدم توجه به معقولات است...
پاسخ: بله، آنجا هم خواب است؛ آن وقت هم که انسان مشغول تخیل و توهم است نفس ناطقهاش خواب است.
پرسش: وقتی در حال تخیل هست خواب نفس ناطقه است یا اینکه وقتی پردازش صور ندارد خواب است؟
پاسخ: پردازش صور چه؟ صور خیالیه؟ نه، صور خیالیه کار حیوانی است؛ صور خیالیه و معانی وهمیه کار حیوانی است، از آن بالاتر کار نفس ناطقه است. از آن بالاتر کار نفس ناطقه است و نفس ناطقه اگر آن کارها را انجام بدهد یعنی خیالات و واهمهها را انجام بدهد و به تعقل نپردازد، خواب است.