80/08/27
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه147-148)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه147-148)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
رسیدیم به این قسمت از روایت که «موجودٌ لا بعد عدمٍ» [1] [2]
فرمودند که این عبارت را میشود با یک قیاس اقترانی مرکب ثابت کرد، به این بیان که طبیعت موجود امکانی اقتضا دارد مسبوقیت به عدم را. بله، این مدعاست؛ طبیعت موجود امکانی اقتضا دارد مسبوقیت به عدم را.
برای اینکه این مدعا را اثبات کنیم، اینچنین وارد استدلال میشویم به صورت یک قیاس مرکب که طبیعت موجود من حیث هی هی معلوم است؛ عرض کردیم معلوم الحقیقه است. معلوم الحقیقه یعنی میتواند معلوم باشد، نه برای همه معلوم است؛ بالاخره قابلیت این را دارد که معلوم باشد. و کبرا همان قضیهای است که قبلاً از کلام خود امام استفاده شد که فرمودند: «کل معروفٍ بنفسه مصنوعٌ» [3] [4] ؛ هر چیزی که خودش معلوم باشد، مصنوع است. آن صانع هرگز معلوم نمیشود، شأنیت معلوم شدن را هم ندارد. ولی این طبیعت موجود اگرچه کنهش برای خیلیها معلوم نمیشود، ولی شأنیت معلوم شدن را دارد؛ کسانی هستند که به علم به این طبیعت نائل بشوند.
پس اینطور شد که این طبیعت موجود من حیث هی هی معلوم است، معلوم الحقیقه است و هر معلوم الحقیقهای مصنوع است، پس این طبیعت موجود مصنوع است. این یک قیاس. نتیجه این قیاس را صغرای قیاس بعدی قرار میدهیم؛ میگوییم که طبیعت موجود من حیث هی مصنوع است و هر مصنوعی مسبوق به عدم است، پس این طبیعت هم مسبوق به عدم است. نتیجه میگیریم که طبیعت موجود مسبوق به عدم است و این همانی است که در مدعا گفتیم که «طبیعة الموجود من حیث هو موجودٌ یقتضی المسبوقیة بالعدم» [5] را.
واجب تعالی مسبوقیت بالعدم ندارد، پس معلوم میشود که در طبیعت وجود مندرج نیست، ولی در عین حال موجود است؛ چون اگر ما او را موجود ندانیم، لازمهاش این است که به قول ایشان در حد نفی داخلش کنیم و معدوم حسابش کنیم و این جایز نیست، پس باید او را هم موجود حساب کرد. بنابراین خدا مسبوق به عدم نیست، یعنی طبیعت، بله، پس خدا در طبیعت موجود مندرج نیست، ولی در عین حال موجود هست. پس موجودی است نه مثل بقیه موجودات. اگر بقیه موجودات موجودی هستند مسبوق به عدم، او موجودی است نه مثل بقیه موجودات، یعنی او مسبوق به عدم نیست.
این خلاصه بحثی است که ایشان دارند؛ که اولاً ثابت کردند که طبیعت موجود و نتیجتاً همه موجوداتی که تحت این طبیعت مندرجاند، مسبوق به عدماند و بعد فرمودند که واجب تعالی هم موجود است، چون اگر نگوییم موجود است در حد نفی داخل میشود. پس او موجود است. اگر موجود است، باید مثل بقیه موجودات نباشد و الا او هم مسبوق به عدم میشود، در حالی که مسبوق به عدم نیست. اینکه خدا موجود است نه مثل موجودات دیگر، در عبارت امام به این صورت تفهیم شده که «موجودٌ لا بعد عدم». چون همه موجودات، موجود بعد عدماند، خدا موجود هست منتها لا بعد عدم، یعنی موجود است نه مثل موجودات دیگر. پس چه تعبیر کنیم از این عبارت امام «موجودٌ لا کالموجودات الأخر» یا «الأخری» یا بگوییم «موجودٌ لا بعد عدم»، هر دو مفادش یکی است. همانطور که میگوییم واجب شیء است منتها لا کالاشیاء الأخر، همچنین میگوییم واجب موجود است منتها لا کالموجودات الأخر.
بعد ایشان میفرماید که هر موجودی مسبوق به عدم صریح است. در جلسه گذشته خواستیم عدم صریح را توضیح بدهیم که وقت تمام شد.
عدم گاهی عدم زمانی است، گاهی عدم دهری است، گاهی عدم بدون قید است. گاهی عدم را مقید میکنیم به عدم زمانی؛ مثلاً میگوییم که ماها مسبوقیم به عدم زمانی. بنابر نظر فلاسفه، ما را میشود مسبوق کرد به عدم زمانی؛ یعنی یک زمانی بوده که ما در آن زمان معدوم بودیم. پس ما عدم زمانی داشتیم، یعنی یک زمانی نبودیم.
فلاسفه معتقدند که افلاک قبل از زمان موجودند، یعنی با وجود افلاک تازه زمان شروع میشود. عقول قبل از تازه افلاک موجودند، یعنی قبلتر از زماناند. پس آنها را نمیشود گفت مسبوق به عدم زمانیاند؛ زیرا که آنها اصلاً زمان ندارند، محکوم به زمان نیستند که بگوییم مسبوقاند به عدم زمانی، یعنی نمیشود گفت قبل از وجود آنها زمانی بوده و اینها در آن زمان معدوم بودند. پس مسبوق به عدم زمانی نیستند، ولی مسبوق به عدم دهری هستند یا مسبوق به عدم سرمدی هستند؛ به این دو عدم مسبوقاند.
خب، پس اگر ما عدم را بگوییم موجودات مسبوقاند به عدم زمانی، همه موجودات امکانی را شامل نشده، نگفتیم؛ همه موجودات امکانی را نگفتیم. چون بعضی از موجودات امکانی افلاکاند، عقولاند؛ اینها مسبوق به عدم زمانی نیستند. به این جهت میگوییم مسبوق به عدم صریح؛ یعنی اصلاً نه قید زمان میزنیم، نه قید دهر میزنیم، نه قید سرمد میزنیم. مسبوق به عدماند، حالا هر نوع عدمی که لایقشان هست. آنهایی که مسبوق به عدم زمانی هستند، حتماً مسبوق به عدم دهری و سرمدی هم هستند. اما بعضیهایشان، بعضی از موجودات هستند که مسبوق به عدم دهری یا سرمدی هستند ولی مسبوق به عدم زمانی نیستند. اگر بگوییم مسبوقاند به عدم صریح، همه را شامل میشود؛ چون دیگر قید زمان و دهر و اینها برایش نمیآید و نتیجتاً اختصاص به موجود خاصی پیدا نمیکند. همه موجودات امکانی مسبوقیت به این عدم را دارند.
پرسش: ...
پاسخ:بله، بدون قید، بله. البته یک اصطلاح دیگری الآن در ذهن من میآید که قبسات از این اصطلاح استفاده کرده؛ عدم صریح را هر چه فکر میکنم به ذهنم نمیآید الآن چیست، ولی آشناست که یک اصطلاح دیگری هم در عدم صریح ما داریم و من یادم رفت قبسات را نگاه کنم. اگر نگاه کردم غیر از این بود، انشاءالله عرض میکنم. ولی خب این عدم صریح که الآن معنا کردیم، معنای درستی است. احتمال میدهم علاوه بر این معنا، معنای دیگری هم در قبسات آمده باشد. آن معنا را اگر نگاه کردم دیدم معنای دیگری است، عرض میکنم اگر معنای دیگری بود.
پرسش:عدم ذاتی ... نمیشود؟
پاسخ:نه، عدم ذات، یعنی عدم ذاتی همان عدم صریح باشد؟ نخیر. این اصطلاح است.
پرسش: .... در مقابل زمان و دهر و سرمد...
پاسخ:با این بیانی که الآن اینطوری شد، ولی حالا البته عدم صریح را به معنای عدم زمانی نمیگیرند، عدم ذاتی نمیگیرند.
پرسش: ....
پاسخ:موجود منظور موجود من حیث هو موجود است. معلوم الحقیقه یعنی معلوم الکنه.
پرسش:عالم هم میخواهد؟
پاسخ:چرا عالم نمیخواهد؟ عالم هم دارد. ماها عالم نیستیم؛ چرا، اولیا عالماند. اولیا هم عالماند، ملائکه و عقول هم عالماند. آنها حقیقت وجود را میدانند چیست، ماها نمیدانیم. خدا هم که میداند. البته علم خدا کافی نیست؛ چون اگر علم خدا باشد، خدا به خودش هم عالم است. علم خدا معلوم را مصنوع نمیکند و الا خودش هم مصنوع میشود. توجه میکنید چه عرض میکنم؟ خدا، این را میگوییم هر چیزی که معلوم باشد مصنوع است، نه هر چیزی که معلوم خدا باشد مصنوع است. چون چیزی که معلوم خداست، خود خدا هم معلوم خودش است، مصنوع نیست. پس منظور از اینکه هر چیزی که معلوم است مصنوع است، یعنی هر چیزی که برای خلق معلوم باشد مصنوع است و وجود برای خلق معلوم هست؛ برای همه خلقها معلوم نیست، ولی برای گروهی از خلق معلوم است، معلومالکنه هم هست.
پرسش: ....
پاسخ: بله، بله. علی ای حال معلوم الحقیقه عرض کردم یعنی شأن معلومیت را دارد، میشود معلوم بشود؛ حالا ولو خیلیها از این معلومیت محروم باشند، ولی بالاخره همین اندازه که چیزی بتواند معلوم باشد، میشود مصنوع. چون اگر معلوم بود یعنی محاط؛ معلوم یعنی محاط، یعنی چیزی که بشود با علم به او احاطه پیدا کرد. نه علم الهی؛ علم الهی که به بینهایت هم تعلق میگیرد. علم ماها به متناهی تعلق میگیرد، یعنی ما باید شیئی را احاطه کنیم، احاطه علمی کنیم. اگر احاطه علمی کردیم، او میشود محدود. اگر شد محدود و غیر نامتناهی، یعنی بلکه متناهی شد، دیگر این مصنوع است؛ صانع نیست، مصنوع است. مطلب روشن است که اگر معلوم بشود محدود است، اگر هم محدود بشود مصنوع است. پس منظور از معلوم شدن یعنی معلوم شدن پیش بشر، نه معلوم شدن پیش خدا.
پرسش: ... همه مراتب وجود امکانی ...
پاسخ: همه مراتب وجود امکانی را میشود فهمید؛ همه را میشود فهمید.
پرسش: میگویند عقل اول ... از خودش...
پاسخ: عقل اول خودش هم میفهمد. بله، عقل اول خودش را میفهمد، ما بعد خودش را هم میفهمد. حالا از اینکه ما از شناخت خودمان محرومیم، نمیتوانیم نتیجه بگیریم که همه موجودات هم از شناخت خودشان محروماند. او خودش را میشناسد، مادون خودش را هم که معلولش است، او را هم میشناسد.
خب رسیدیم به این تکه که «فکل ما یصدق علیه تلک الطبیعة» [6] . خوانده بودیم قبلیهایش را که «فقد سبقه عدم صریح لا محالة»، نتیجه را گرفته بودیم. بعد حالا میگوییم: «فکل ما یصدق علیه تلک الطبیعة المعلومة الحقیقة فهو بعد عدم واقعی بلا مریة». هر چیزی که بر او این طبیعت معلومة الحقیقه، یعنی موجودیت صدق کند، «فهو» پس آن چیزی که مصداق موجودٌ هست، بعد از عدم واقعی قرار میگیرد «بلا مریة» و بلا شک و شبهة.
پرسش: عدم واقعی یعنی چه؟
پاسخ: عدم واقعی الآن در اینجا همان عدم صریح حساب شده؛ عدم واقعی یعنی عدم واقعی، بله. دیگر این خیلی توضیحی ندارد عدم واقعی؛ یعنی در واقع نبوده.
پرسش: عدم صریح ... عدم محض، عدم ذاتی؟
پاسخ: عدم ذاتی قید دارد، یعنی عدم به لحاظ ذات؛ این دیگر عدم صریح نیست. عدم صریح یعنی عدم؛ کاری نداریم ذاتی باشد، زمانی باشد، دهری باشد. عدم صریح یعنی عدم بیقید؛ عین عدم را میگوییم. نه، در مقابل عدم ذاتی نیست. عرض میکنم که عدم صریح یعنی عدم اعم از زمانی و دهری و سرمدی. خب وقتی توانست عدم زمانی باشد، عدم ذاتی به طریق اولی هست. چیزی که مسبوق به عدم زمانی باشد، مسبوق به عدم ذاتی هم هست. ممکن است چیزی مسبوق به عدم ذاتی باشد، مسبوق به عدم زمانی نباشد. اگر ما همهجور عدمها را، یعنی عدم صریح را، بدون قید را قبل از موجود قرار دادیم، هم عدم ذاتی میتواند باشد، هم عدم زمانی میتواند باشد، هم عدم دهری، هم عدم سرمدی. ولی عدم صریح که میگوییم، یعنی این سه تا را ندارد؛ قید سرمد و دهر و زمان را ندارد. وقتی عدم باشد، قهراً ذاتی هم هست دیگر؛ یعنی ذاتی دیگر احتیاج به گفتن ندارد.
«فالله سبحانه موجودٌ اما لا کالموجودات». چون همه مسبوق به عدماند، این یک؛ و واجبتعالی مسبوق به عدم نیست، این دو؛ پس واجب اگر موجود است مثل بقیه موجودات نیست. این هم نتیجه. «فالله سبحانه موجودٌ» منتها «لا کالموجودات». «لا کالموجودات» را تفسیر میکنند با این واو عاطفه، با این عطف تفسیری: «و لم یسبقه عدمٌ بجهة من الجهات». هیچ عدمی بر او سبقت نگرفته «بجهة من الجهات»، یعنی نه عدم به لحاظ ذاتش، نه عدم به لحاظ کمالاتش. یعنی نه میشود گفت نسبت به کمالی او فاقد است و بعداً واجد میشود، نه نسبت به ذاتش فاقد است و بعداً واجد میشود. او اصلاً هیچ عدمی قبل از او نیست، مگر عدمی باشد که مربوط به او نیست؛ عدم مربوط به افعالش باشد. خب بله، آنها عدم قبلشان هست، ولی خود خدا و کمالات خدا مسبوق به عدم نیست و نمیتواند باشد.
«فهو موجودٌ»؛ واجب تعالی را باید بگوییم موجود است. خب چرا اصلاً به او میگویید موجود؟ اصلاً از اول نگویید موجود که مشکل استثنا کردن و «لا کالموجودات الأخر» را پیدا نکنید. ایشان میفرماید: «لئلا»؛ ما به او میگوییم موجودٌ «لئلا یدخل فی حد النفی»، تا در حد نفی داخل نشود و منفی به حساب نیاید و معدوم به حساب نیاید. به این جهت باید بگوییم موجودٌ؛ اما این «موجود لا بعد عدم» است، مثل بقیه موجودات که بعد عدم هستند نیست. این «کالموجودات» مثال برای منفی است، نه مثال برای «لا بعد عدم»؛ مثال برای «بعد عدم» است که موجودات دیگر همه بعد عدماند، فقط خداست که «لا بعد عدم» است. پس او موجود است «لا کالموجودات»، یعنی شیء است «لا کالاشیاء». همانطور که شیء است «لا کالاشیاء»، موجود است «لا کالموجودات» دیگر.
پرسش: معلومالحقیقه بودن وقتی آن معلوم را مصنوع میکند که علم، علم فعلی باشد ... فقط علت است برای آن چیزی که معلومش است؟
پاسخ: یعنی احاطه پیدا میکند.
پرسش: احاطه حصولی پیدا میکند؟
پاسخ: حصولی و حضوری هم میشود؛ احاطه حصولی، علم حصولی احاطه به صورت است، علم حضوری احاطه به خودش است. علم حضوری را هم شامل میشود.
پرسش: احاطه به خودش دیگر محاط، معلول که نمیشود؟
پاسخ: نه، منظور از معلول شدن، نه معلول به لحاظ صدور؛ معلول به لحاظ محاط شدن. بله، در علم حصولی ما علت میشویم برای صورت علمیه، علت برای آن شیء خارجی هم نمیشویم. باز هم در آنجا هم همینچنین است؛ اگر بخواهیم علت بشویم، علت آن شیء خارجی که نمیشویم، علت صورت میشویم. این علیت مهم نیست؛ منظور از علیت این است که ما احاطه علمی پیدا میکنیم. احاطه علمی پیدا کردیم یعنی او تحت تسلط ما قرار میگیرد، تحت تسلط علمی ما؛ از این جهت میشود معلول ما. نه معلول یعنی صادرشده؛ شیء خارجی صادرشده از من نیست، در علم حصولی هم نیست، در علم حضوری هم نیست. در علم حصولی فقط صورت معلول من است و از من صادر میشود. در حضوری هم آن شیء خارج معلول من است منتها معلول علمی؛ در حصولی هم آن خارجی معلول من است، معلول علمی. معلول صدوری فقط صورت است که در حضوری اصلاً وجود ندارد. در حضوری عرض میکنم وجود ندارد.
پرسش: آنجا صورت میشود مصنوع؟
پاسخ: صورت میشود مصنوع و خود شیء خارجی چه؟ ما حرفمان این است که خود شیء خارجی هم مصنوع میشود. خود شیء خارجی نه مصنوع من بشود، مصنوع هست، نه مصنوع من بشود. مصنوع است یعنی قابلیت دارد که شما به او احاطه پیدا کنید. آخر مصنوع آنی است که میتواند محاط شود؛ صانع که نمیتواند محاط شود. مصنوع میتواند محاط شود، حالا نه مصنوع شما باشد، ولی اصلاً باید مصنوع باشد تا...
پرسش: در روایات هم که میفرماید هر چه را که تعقل کنید، مصنوع است و مردود به خودتان است...
پاسخ: بله، بله. آن حالا میخواهد بگوید که خدا را نمیشود، خدا را نمیشود تعقل کرد. اگر بخواهید تعقل کنید، خودتان ساختهاید آن را؛ که آن یعنی در ذهن خودتان یک چیزی ساختهاید. ولی ما میخواهیم نه، بگوییم یک چیزی در خارج هست؛ اگر ما بخواهیم به او عالم بشویم، او باید مصنوع باشد، نه مصنوع ما باشد. ممکن است مصنوع ما باشد، ممکن است مصنوع ما نباشد، ولی در عین حال قابلیت این را دارد که من محدودش کنم، من در حیطه علمم قرارش بدهم. همین که در حیطه علم قرار دادم، معلوم میشود این ذاتاً مصنوع است، ولو مصنوع من نباشد. در علم حصولی و حضوری، در هر دو، سعی ما این است که آن خارجی را مصنوع کنیم، نه آن صورت علمیه را که در حصولی هست و در حضوری نیست. نمیخواهیم بگوییم که آن صورت علمیه مصنوع است، چون مسلماً آن صورت علمیه مصنوع است و کسی اصلاً دربارهاش حرف ندارد. حرف این است که آن معلوم خارجی هم مصنوع است، نه مصنوع من است. خب اگر اینطور باشد، در علم حضوری هم آن معلوم خارجی مصنوع است، ولو مصنوع من نیست. توجه بکنید که ایشان مصنوعیت را لازمه معلومیت میداند، اما نه مصنوع عالم بودن را، اصل مصنوعیت را. آخر عالم اگر بخواهد علم داشته باشد به شیئی، چون احاطه علمی به آن شیء پیدا میکند، معلوم میشود آن شیء اجازه احاطه میدهد. چیزی که اجازه احاطه بدهد مصنوع است. صانع اجازه احاطه نمیدهد؛ چون نامتناهی است، نامتناهی اجازه احاطه نمیدهد، اجازه نمیدهد کسی به او احاطه کند. ولی مصنوع اجازه احاطه میدهد. اگر این توانست محاط علمی من قرار بگیرد، ولو مصنوع من نیست، توانست محاط علمی من قرار بگیرد، معلوم میشود مصنوع است، صانع نیست. استدلال این است، لذا شامل علم حضوری هم میشود.
پرسش: ... محدود است...
پاسخ: همان دیگر، محدود یعنی مصنوع دیگر. محدود یعنی مصنوع. محدود محتاج است دیگر؛ محدود محتاج است، محتاج هم مصنوع است.
پرسش: ... چرا مصنوع را آورده اینجا؟ محاط بودن لازمهاش محدود بودن است، پس چرا آورده مصنوع بودن را گذاشته؟
پاسخ: ببینید شیء اگر محاط علمی باشد محدود است، اگر محدود باشد محتاج است، اگر محتاج باشد مصنوع است. ما درست است میتوانیم هر یک از اینها را توی قیاسمان بیاوریم؛ بگوییم این محدود است، میتوانیم بگوییم این مصنوع است، میتوانیم بگوییم این محاط است، میتوانیم بگوییم این محتاج است. منتها ما توی استدلالمان چیزی را میآوریم که به دردمان میخورد. ما میخواهیم الآن مصنوعیت را ثابت کنیم تا بعد عدم بودنش درست بشود؛ از این طریق وارد میشویم. میتوانستیم بگوییم محدود است، میتوانستیم بگوییم محتاج است، اما گفتیم مصنوع است چون دیدیم این به درد ما میخورد و مدعای ما را اثبات میکند. حد وسطی که به دردمان میخورد، این را انتخابش کردیم. حد وسطها الآن زیاد بود، اما نتیجهای که از این حد وسط میگرفتیم به دردمان میخورد، لذا ما مصنوعٌ را گفتیم. میتوانستیم محدودٌ را بگوییم. علاوه بر این، خود کبرا توی حدیث بود و ما از این کبرایی که در حدیث موجود بود استفاده کردیم. حالا بر فرض توی حدیث هم نمیبود، ما چون این کبرا به دردمان میخورد از آن بهره گرفتیم، نه به خاطر اینکه نمیتوانستیم بگوییم محدودٌ یا نمیتوانستیم بگوییم محتاجٌ؛ آنها را هم میتوانستیم بگوییم، از آنها استفاده هم میکردیم، در جای خودش هم استفاده میکنیم. ولی در اینجا مصنوعٌ به درد ما میخورد، چون وقتی مصنوع باشد بعد عدم است. ما میخواستیم ثابت کنیم که موجودات بعد عدماند، دیدیم حد وسطی که میتواند این نتیجه را به ما بدهد مصنوعٌ است، لذا از مصنوعٌ استفاده کردیم.
پرسش: مصنوع چطور بعد عدم را میرساند؟
پاسخ: مصنوع صریح شده در بعد عدم است. مصنوع یعنی ساختهشده؛ ساختهشده یعنی از اول نبوده، ساخته شده. لااقل این است که زماناً هم اگر قبل از زمان بوده، بالاخره باز هم ساخته شده. خدا را نمیشود گفت ساختهشده. ببینید، اصلاً میگوییم خدا هست، بقیه پیدا شدهاند. پیدا شدن، خود اصلاً پیدا شدن نشان میدهد که مسبوق به عدم است. مصنوع مثل همان لفظ پیدا شدن در فارسی ما میماند؛ این ساخته شده، این پیدا شده، این به وجود آمده. خدا موجود است، این به وجود آمده. به وجود آمده ولو در ازل هم به وجود آمده باشد باز هم مصنوع است. اصلاً خود همین به وجود آمده، خود این ساختهشده، خود این شیء پیداشده، همه نشان میدهد که قبلاً نبوده. اصلاً خود عبارت نشان میدهد.
پرسش: مصنوع همه را شامل میشود؟
پاسخ: همهچیز، بله. مصنوع یعنی ساختهشده؛ حالا ساختهشده به نحو ابداع، ساختهشده به نحو حدوث، ساختهشده به نحو تکوین؛ بله، همه را شامل میشود. مصنوع همه را شامل میشود. مصنوع شامل مبدَع میشود، مکَوَّن میشود، محدَث هم میشود. چون مبدَع همان عقول است، مخترَع؛ مخترَع افلاکاند، مکَوَّن یا محدَث عبارت است از مادیات. البته مکَوَّن گاهی بر کل هم اطلاق میشود؛ یعنی کائنات که گفته میشود، گاهی منظور از کائنات فقط آن حادثات است، گاهی منظور از کائنات کل مخلوقات، کل ممکنات، کل ممکنات ماسویالله است. کائنات به هر دو گفته میشود.
خب، «فاعلٌ لا باضطرار» [7] [8]
قبل از اینکه این عبارت امام را توضیح بدهیم، خلافش را که در بقیه موجودات حاصل است توضیح میدهیم. فقط خدا «فاعل لا باضطرار» است، بقیه موجودات همه فاعل به اضطرارند. لذا فاعل به اضطرار بودن بقیه موجودات را توضیح میدهیم، بعد فاعل لا باضطرار بودن واجبتعالی معلوم میشود.
ایشان میفرماید هر فاعلی یا فاعل عقلی است یا فاعل طبیعی؛ دیگر ما خارج از این نداریم. از خدا که بگذریم، در بین موجودات اگر فاعلی داریم، یا فاعل عقلی است یا فاعل طبیعی است. مثلاً فرض کن عقول افعالی انجام میدهند به اذن الله. طبایع هم همینطور؛ مثلاً فرض کن خورشید گرم میکند یا روشن میکند، اینها فعل است دیگر. پس امور طبیعی هم کار انجام میدهند، امور عقلی هم کار انجام میدهند، همه به اذن الله. اما این کاری که انجام میدهند به اضطرار است، یعنی به قضای حتمی خداست که قابل رد کردن و تأخیر انداختن نیست. چون خدا دستور داده، دستور تکوینی، که این موجود این کارها را انجام بدهد، او نمیتواند انجام ندهد. پس فاعل به اضطرار است؛ امر تکوینی خدا او را مضطر کرده به انجام این کار.
برای توضیح بیشتر باید عرض بشود که خدا ذاتی را که به این شیء داده، ذاتی است که توانایی صدور این کارها را داشته باشد. او از اولی که با قضای خودش این ذات را به این شیء داد، یعنی این ذات را جعل کرد، چون که این ذات مصدر این اشیا میتواند باشد، او را از اول چنان تنظیم کرد که مصدر این اشیا بشود. خورشید را از اول چنان ساخت که گرمکننده و روشنکننده باشد. او دیگر نمیتواند بعد از ساخته شدن چنینی، تخلف کند و کاری را که خدا از او خواسته انجام ندهد؛ یا به تعبیر ایشان، امانتی را که خدا به او داده است تا از طریق او به بر و فاجر ادا بشود، تأدیه بشود، نمیتواند امانت را به بر و فاجر نرساند. حتی نمیتواند فرق بگذارد بین بر و فاجر؛ به همه یکسان فیض میدهد، چون خدا ذاتش را اینچنین ساخته. پس با اضطرار آن اثری را که خدا تکویناً در او نهاده ظاهر میکند؛ به اضطرار، بدون اختیار.
حتی موجودات عقلی هم که خدا به آنها اختیار داده، آنها هم همین کارهایی را که خدا برایشان تنظیم کرده انجام میدهند. حتی ماها، حتی ماها که قدرت معصیت هم داریم، حتی ماها هم کارهایی که خدا در تکوین در اختیار ما گذاشته، همه را ما همانها را انجام میدهیم، منتها تطبیق این کارها در اختیار ماست. ما میتوانیم حرکت بکنیم؛ حرکت کار ماست. اما این حرکت میتواند به سمت خیر باشد، میتواند به سمت شر باشد؛ این در اختیار من است. ولی اصل حرکت که فعل من است، به اضطرار از من صادر میشود؛ من نمیتوانم این کار را ترک بکنم و نمیتوانم کار دیگر انتخاب بکنم، کار همینی است که خدا در اختیار من گذاشته.
البته بعضیها معتقدند که تمام کار ما حرکت است؛ حتی صورت علمیه هم که درست میکنیم از طریق فکر و حرکت است، فکر هم یک نوع حرکت است، ما کاری غیر از حرکت نداریم. ولی بعضیها یک خرده ضیق میکنند حرکت را و حرکت فکری را دیگر حرکت نمیگیرند؛ میگویند کار ما عبارت است از حرکت و ایجاد کردن صورت علمیه، که صورت علمیه را از حرکت جدا میکنند. گرچه به دقت فرض کنیم، صورت علمیه هم بالاخره با نوعی حرکت درست شده.
پرسش: ... فعل ما هم باید حرکت باشد.
پاسخ: بله، بله. علی ای حال اگر دقیق حساب کنیم، ما غیر از حرکت فعل دیگر نداریم. خب این را خدا به ما داده و ما کار دیگری هم نمیتوانیم غیر از حرکت انجام بدهیم و تا وقتی هم که فلج نشدهایم و توانایی را خدا از ما نگرفته، حرکت را انجام میدهیم، نمیتوانیم هم انجام ندهیم. پس نه میتوانیم کار دیگر انجام بدهیم، نه میتوانیم این کار را ترک بکنیم تا وقتی که خدا از ما نگرفته. پس تکویناً در ما ایجاد کرده توانایی صدور حرکت را و ما بدون اختیار باید این حرکت را داشته باشیم. پس همه فاعلیم، فاعل به اضطرار.
اما خدا؛ این عرض کردم توضیحی است در مورد غیر خدا داده میشود تا بحث در مورد خدا روشنتر بشود. اما در مورد خدا میگوییم که کسی نیست که او را به کاری مجبور کند. در مورد خدا اگر بخواهد اجباری تصور بشود، دو احتمال دارد: یکی اینکه غیر، او را اجبار کند؛ یکی اینکه خودش از طریق ذاتش یا از طریق صفتی از صفاتش خودش را مجبور کند و بر خودش تحمیل کند کاری را. این دو تا احتمال در اینجا هست که ما هر دو را باید رسیدگی کنیم. انشاءالله وقتی رسیدیم عرض میکنیم. ثابت میکنیم که غیر نمیتواند خدا را مجبور کند به دو جهت، خود خدا هم نمیتواند به وسیله خودش مجبور شود به چهار یا پنج جهت. این بحث، بحث مفصلی است، باز انشاءالله میرسیم عرض میکنیم.
«اعلمن»؛ حتماً بدان! نون، نون تأکید خفیفه است. «اعلمن ان کل علةٍ من العلل العقلیة و الطبیعیة»؛ چه علل عقلی باشد، چه علل طبیعی باشد. علل عقلی هم حالا عقل مستقل باشد، مثل عقول فعاله و جواهر عالیه، یا عقل متصل ما باشد که علت است برای ایجاد صورت معقوله؛ اگرچه تمام العله نیست و بالاخره معلم دارد، ولی بالاخره در هر حدی علت هست. چه علل عقلیه ...
«بقضاءٍ حتمٍ حُکم علیه و وجوبٍ سابقٍ سبق من الله الیه» همهشان کار انجام میدهند با قضای حتمیای که بر آنها حکم شده؛ حکم شده یعنی ثابت شده، دیکته شده، تخلفبردار نیست. «و وجوبٍ سابقٍ»؛ یک وجوب سابقی، یعنی قبل از اینکه اینها کار را شروع کنند، سابق یعنی سابق بر کارشان، سابق بر کارشان یک وجوبی به آنها داده شده، یعنی کاری بر آنها ایجاب شده، الزام شده که «سبق من الله الیه»؛ از جانب خدا به این هر یک از علل سبقت گرفته. یعنی قبل از اینکه اینها کاری را انجام بدهند، خدا برایشان واجب کرده انجام این کار را، پس وجوب سابق بر صدور است. «و کذلک جرت سنة الله التی لا تبدیل لها»؛ اینچنین سنت خدا جاری شده در کل عالم، سنتی که «لا تبدیل لها». سنت این است و عوضبشو هم نیست؛ ﴿لَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا ﴾ [9]
«و ذلک» [10] ، چرا؟ به بیان دیگر میخواهند بیان کنند که چطوری خدا به قضای خودش حتم کرده بر موجودات که به اضطرار کاری را انجام بدهند؛ بیانش همان است که خدا هر حقیقتی را چنان ساخته است که مظهر یا مصدر بعضی از افعال باشد و او نمیتواند، چون ذاتش اقتضا دارد این فعل را، نمیتواند از این فعل تخلف کند؛ نه میتواند به فعل دیگر بپردازد و نه میتواند این فعل را ترک بکند، مادامی که این امانت را خدا در اختیارش گذاشته. وقتی این امانت را از او پس گرفت که دیگر هیچ، اصلاً از فاعلیت میافتد.
«و ذلک» اینکه میگوییم هر موجودی به قضای حتم خدا مضطر است که کارهایی را که برایش دیکته شده انجام بدهد، به این جهت است که «الله عز برهانه اودع فی کل حقیقة من الحقائق»؛ در هر حقیقتی ودیعه گذاشته «ما لا یمکنه الا بأن یظهر فی الوجود الآثار» را. چیزی را در هر حقیقتی ودیعه گذاشته که نمیتواند مگر اینکه در وجود، آثار مخصوص خود همان چیز را ظاهر کند، اما آثار مخصوص خودش را ظاهر کند. در خورشید چنان ودیعه گذاشته که نمیتواند کاری بکند جز اینکه آنی که خدا در او ودیعه گذاشته و به امانت به او سپرده، او را ظاهر کند؛ یعنی نور دادن، یعنی گرما دادن. و باز ممکنش نیست، «لا یمکنه» یعنی ممکنش نیست مگر اینکه «یتأدی الامانة الی اهلها»، برساند امانت را به اهل امانت، یعنی به کسانی که قرار هست امانت به دستشان برسد، «من الابرار و الفجار». مثال خورشید عرض کردم که گفتم به او این نور و روشنایی و گرمی را به او امانت داده و به او دستور داده که این را به اهلش، یعنی به کسانی که این امانت باید به آنها برسد، برسان؛ چه میخواهند ابرار باشند چه فاجر باشند. این در مورد موجودات دیگر غیر از خداست که اگر خدا به آنها اجازه فاعلیت داده باشد، آنها در همان محدودهای که مجازند میتوانند فاعل باشند، از آن محدوده نمیتوانند تجاوز کنند؛ یعنی مضطرند که فاعل باشند و مضطرند که در همان محدوده فاعل باشند و از آن محدوده بیرون نیایند.
اما خود خدا چی؟ میفرماید که خدا هیچچیز برایش واجب نیست، نه از جانب غیر و نه از جانب خودش. اما از جانب غیر به دو دلیل. توجه کنید، دلیل اول این است که اگر از خدا صرفنظر بکنیم، اصلاً اثری در جهان وجود ندارد، چیزی در جهان وجود ندارد غیر از خدا. آنوقت اگر بخواهد مصنوعی، مخلوقی در خدا اثر بگذارد، معنایش این است که لاشیئی اثر گذاشته و چیزی نیست. غیر، اثر ندارد. تمام آثاری که برای موجودات دیگر هست، حالا ذاتشان که هیچ، ذاتشان از خداست، تمام آثارشان هم از خداست. درست است که به ید آنها جاری میشود به اذن الله، ولی بالاخره همه اثرها را خدا داده، توانایی را خدا داده، ذات را چنان آفریده که بتواند حرکت کند، این ذات را چنان آفریده که بتواند نور بدهد؛ پس اگر از خدا صرفنظر کنی، اصلاً نه ذاتی است و نه اثری است و همه لاشیءاند. همه آثار لااثرند، همه موجودات لاموجودند، پس چیزی اصلاً در جهان نیست، لاشیء است. خب حالا اگر بخواهد غیر در خدا اثر بکند، معلوم میشود یک لاشیء اثر کرده. توجه میکنید؟ نمیخواهیم بگوییم موجودات نیستند؛ موجودات هستند، ولی وقتی نگاه میکنیم اینها لاشیءاند، یعنی نسبت به خدا لاشیءاند، خدا اینها را شیء قرار داده. خب اگر اینها بخواهند در خدا اثر کنند، یعنی این لاشیء میخواهد در خدا اثر کند. اگر بگویید خود اثر خدا در خدا اثر میکند که این حرف بعدی ماست، که بعداً میگوییم ببینیم خود خدا میتواند در خودش اثر کند یا نه. اما اگر بگویی نه، موجودات در او اثر میکنند با قطع نظر از خدا؛ نه آثار خدا در خودش اثر میکند، موجودات در او اثر میکنند. موجودات که با قطع نظر از خدا چیزی نیستند، نه خودشان چیزی هستند نه آثارشان. پس لازمهاش این است که لاشیء بخواهد مؤثر باشد، لاشیء که مؤثر نمیشود. این اشکال اول.
اشکال دوم این است که خدا بر اثر کمالی که دارد، کمال نامتناهی، احتیاجی ندارد که کسی در او اثر کند. حالا فرض کن موجودات دیگر لاشیء نیستند، همهشان نیروی اثر کردن در اشیا را هم دارند، نه به امانتی که خدا به آنها داده؛ فرض کن از خودشان هم دارند. همهشان هم مثلاً یک خداهای دیگر هستند، واجب الوجودند، هیچ احتیاج به خدا هم ندارند. حالا میتوانند اینها در خدا اثر کنند؟ نه، باز هم نمیتوانند اثر کنند. چرا؟ چون خدا خودش کامل است. خدا کامل است، احتیاج به تأثیری ندارد که کسی در او تأثیر بگذارد. در دلیل اول ایشان میگوید اشیا، آنهایی که میخواهند مؤثر باشند چیزی نیستند. در دلیل دوم فرض میکند بر فرض یک چیزی باشد، بر فرض اصلاً یک خدای دیگر باشد که دیگر لاشیء هم نیست، شیء است؛ این در خدا نمیتواند اثر بگذارد از باب اینکه خدا به خاطر کمالی که دارد اثر قبول نمیکند، چون احتیاج به اثر ندارد. پس از هر دو جهت راه بسته است؛ چه مؤثر، چه مؤثرٌ فیه. نه مؤثر میتواند اثر بگذارد، نه آنی که احتمال میدهیم مؤثرٌ فیه هست، او میتواند قبول کند اثر را و میتواند اجازه بدهد که کسی در او اثر بگذارد. پس از هر دو جهت، غیر نمیتواند مؤثر باشد.
«و اما الله عز شأنه فلیس یفعل بأن وجب علیه و لا بأن یضطر فی خلق ما خلق لدیه». این دو تا عبارتها یکیاند. خدا فعل انجام نمیدهد از این جهت که بر او واجب شده و از این جهت که مضطر شده است در خلق «ما خلق لدیه». ایشان با این عبارت میخواسته سجع را درست کند؛ آنجا گفت «بأن وجب علیه»، اینجا هم میگوید «ما خلق لدیه». خواسته سجع را درست کند، ولی در عینی که خواسته سجع ردیف بشود، نظر دقیقی هم داشته. یعنی خدا مضطر نیست که مخلوقاتی که لدیه هستند خلق کند، تا چه برسد به مخلوقات مادون آنها. لدیه یعنی آنهایی که خیلی عالیاند، آنهایی که لدی الله هستند، که حالا میشود مثلاً خلاف واقع تصور کرد که اینها دستیار خدا هستند. در مورد آنها یک تصور خلاف واقعی میشود گفت آنها دستیار خدا هستند؛ در مورد ماها که اینقدر فاصله داریم با خدا که اصلاً احتمال دستیاری هم داده نمیشود. خدا اضطرار نداشت که آن دستیارهایش را هم خلق کند، تا چه برسد اضطرار داشته باشد ما را خلق کند. پس اضطرار نداشت در خلق «ما خلق لدیه»، فضلاً از «خلق ما بعد لدیه». که توجه بکنید به دقت مطلب هم ایشان توجه داشته، تنها نخواسته سجع را ردیف کند.
«و ذلک»، اینکه خدا را چیزی نمیتواند مضطر کند به این جهت است که «ذلک لأن ذلک الوجوب»، این وجوبی که میخواهد بر خدا تحمیل بشود، از یکی از دو راه باید بیاید: «اما ناشٍ من ذاته سبحانه او من غیره»؛ باید از یکی از این دو راه بیاید. حالا اولاً وارد میشویم پیدایش وجوب از طریق غیر را نفی میکنیم؛ پیدایش وجوب از طریق غیر را نفی میکنیم و اجازه نمیدهیم که غیر بخواهد در خدا تأثیر کند و خدا را مضطر کند یا واجب کند کاری را بر خدا. بعد هم میپردازیم به اینکه خود ذات خدا هم خودش را مضطر نمیکند.
برای اینکه غیر، خدا را مضطر نمیکند دو دلیل میآوریم.
دلیل اول: «و اذ لا اثر للغیر». «لا اثر للغیر» یعنی غیر اثر ندارد، پس اثر غیر لاشیء است. غیر نمیتواند تأثیر بگذارد، یعنی اصلاً اثری ندارد؛ هر چه هست مال خداست. خود این غیر بر فرض حالا وجودش مال خودش باشد، بر فرض، وجودش هم که مال خودش نیست مال خداست، ولی بر فرض وجود مال خودش باشد، اثرش که دیگر مال خودش نیست. وقتی اثر مال خودش نبود، یعنی اثری ندارد. اثرش میشود لاشیء؛ آنوقت «فلا معنی لکون اللاشیء مؤثراً». «اذ لا اثر للغیر»، چون اثری للغیر نیست، یعنی اثر لاشیء است، «فلا معنی لکون اللاشیء مؤثراً»؛ این اثری که لاشیء است که نمیتواند مؤثر باشد. این دلیل اول. در این دلیل فرض کردیم که اثر مال خداست و غیر، اثر ندارد؛ اگر اثر ندارد، اثر او لاشیء است و لاشیء نمیتواند مؤثر باشد.
در فرض بعدی فرض میکنیم که نه، فرض کنیم که غیر اثر هم دارد، اثرش امانی نیست، اثرش هم مال خودش است، اثر را لاشیء نگیریم؛ باز میگوییم کسی نمیتواند در خدا اثر بگذارد، یعنی خدا محتاج نیست. خدا بینهایت است و اجازه تأثیر نمیدهد. حالا بر فرض کسی اثر هم داشت، بر فرض اثر هم لاشیء نبود و میخواست تأثیر بکند، در خدا نمیتواند تأثیر بکند.
دلیل دوم این است که «مع انه»، یعنی تأثیر غیر، «یلزم»، مع انه شأن این است: «یلزم تأثر الله عز شأنه عن الغیر»؛ و تأثر خدا از غیر محال است به خاطر اینکه او به خاطر نامتناهی بودن و به خاطر غنی بودن، اصلاً اجازه تأثیر به غیر نمیدهد، احتیاج به تأثیر ندارد تا اجازه تأثیر بدهد. این فرض دوم بود که ردش کردیم؛ فرض دوم بود که وجوب ناشی از غیر خدا باشد، وجوبی که خدا را وادار میخواهد بکند به کاری، ناشی از غیر خدا باشد.
حالا اگر وجوب از خود خدا ناشی باشد، این هم دو تا فرض دارد:
• یا از ذات خدا ناشی است،
• یا از صفتی من صفاته ناشی است.
فرق این دو تا این است که ذات مرتبهاش مقدم بر صفات است؛ مرتبه ذات مقدم بر صفات است.
بنابر نظر فلاسفه، صفات را عین ذات میگیریم، ولی در عین حالی که عین ذاتاند، بالاخره چون رتبه صفتیت دارند، به لحاظ صفتیت ما بعد ذاتاند؛ به لحاظ صفتیت، اگرچه به لحاظ واقع همان عین ذاتاند. این به لحاظ فلاسفه.
به لحاظ عرفا که اصلاً صفات را تجلی ذات میدانند و آنها قائل به مؤخر بودن صفات حتماً هستند. حالا فلاسفه به خاطر عینیت، تأخر را باید یک جوری درست بکنند، ولی عرفا اصلاً تأخر صفات را قبول دارند. عرفا میگویند ذات هست اولاً، تجلی میکند و با این تجلی اسماء و صفات پیدا میشود ثانیاً؛ پس اسماء و صفات تجلی واجب است، یعنی رتبهاش بعد از واجب است. دیگر اینها عینیت را نمیگویند تا بعد برای تأخر صفات احتیاج به توضیح داشته باشند؛ اینها تأخر را از اول ادعا میکنند. حالا در هر صورت، هر کدام از این دو تا را که ما حساب کنیم، صفت را میشود متأخر از ذات حساب کرد.
حالا سؤال این است که
• آیا ذات خدا میتواند بر خودش کاری را واجب کند و خودش را مضطر کند؟ این یک.
• و صفات خدا چی؟ صفات خدا میتوانند کاری را بر او واجب کنند و او را به کاری مضطر کنند؟ این دو.
این دو تا سؤال را ما داریم. این دو تا سؤال را در جواب تفکیک نمیکنیم؛ در اصل سؤال تفکیک کردیم، ولی در جواب دیگر تفکیک نمیکنیم. یعنی یک دلیل برای ابطال آن اولی و یک دلیل برای ابطال دومی نمیآوریم؛ برای هر دو با هم شروع میکنیم به استدلال کردن، چهار تا یا پنج تا دلیل میآوریم.
دلیل میآوریم که وجوب ناشی از ذات نیست، نه از ذات و نه از صفات.
دلیل اولمان: اگر وجوب ناشی از ذات باشد، یلزم که واجب تعالی هم منشأ این وجوب باشد چون از ذاتش صادر شده، هم قابل این وجوب باشد یعنی چون در ذات او اثر گذاشته. یعنی لازم میآید که واجب هم مؤثر باشد هم متأثر باشد، هم علت باشد هم معلول باشد، هم فاعل باشد هم قابل باشد؛ نه قابل به معنای متصف، قابل به معنای منفعل که با فاعل جمع نمیشود. و مسلم است که فاعل و قابل دو تاست، یا مؤثر و متأثر دو تاست؛ اینها دو حیثیتاند. اگر واجب تعالی بخواهد هم فاعل باشد هم قابل باشد، ترکب واجب از حیثیات مختلفه لازم میآید و ترکیب در واجب ممتنع است؛ پس اینکه واجب فاعل بشود و قابل بشود ممتنع است و نتیجتاً اینکه واجب تعالی خودش در خودش تأثیر اضطراری و وجوبی بگذارد باطل است.
توجه بکنید یک شیء میتواند فاعل باشد برای چیزی، قابل باشد برای چیز دیگر؛ مثل ما انسانها، فاعلیم برای حرکت، قابلیم برای صورت عقلیهای که عقل فعال به ما افاضه میکند. یک موجود است، هم فاعل است هم قابل، منتها فاعل نسبت به شیئی، قابل نسبت به شیء دیگری. همچنین ممکن است چیزی فاعل باشد برای امری و چیز دیگری قابل باشد برای همان امر. عکس آن یکی قبلی است؛ چیزی فاعل باشد برای امری، چیز دیگری قابل باشد برای همان امر. یعنی مقبول و مفعول یکی است، قابل و فاعل دو تاست. مثلاً صورت عقلیه، این مفعول است برای عقل فعال، مقبول است برای ما؛ ما قابل این صورتیم، عقل فعال فاعل این صورت است. پس شد که مقبول یکی باشد، قابل و فاعل دو تا باشد. در قبلی، فاعل و قابل یکی شدند، مقبول و مفعول دو تا شدند؛ فاعل و قابل منِ انسان بودم و مقبول و مفعول حرکت و صورت بود، دو تا بود. در مثال دوم، مقبول و مفعول یکی شد، فاعل و قابل دو تا شد. این دو حالت ممکن است، هیچ ایرادی ندارد. ولی اینکه یک شیء فاعل باشد و قابل باشد نسبت به یک شیء، یعنی فاعل و قابل یکی باشند، مفعول و مقبول هم یکی باشد، این شدنی نیست. و در مانحنفیه این لازم میآید که فاعل و قابل یکی باشد، نسبت به یک چیز هم، هم فاعل باشد هم قابل؛ نسبت به این وجوبی که یا اضطراری که میخواهد برایش تحمیل بشود، هم میشود فاعل هم میشود قابل. همین ذات واحد، همین ذات واحد هم میشود فاعل این وجوب، هم میشود قابل این وجوب؛ نه قابل به معنای متصف، قابل به معنای منفعل، قابل به معنای متأثر که با فاعل جمع نمیشود و این باطل است.
این دلیل اولمان بود که به صورت قیاس استثنایی میگوییم:
اگر خدا خودش اضطرار را برای خودش ایجاد کند، خودش وجوب را علیه خودش جعل کند (این مقدم)،
یلزم که هم فاعل باشد هم قابل باشد (این هم تالی)؛
و فاعل و قابل شدن شیء واحد نسبت به امر واحد محال است، یعنی تالی باطل است، پس مقدم هم باطل است که خدا خودش منشأ اضطرار خودش و منشأ وجوب چیزی بر خودش باشد. این هم باطل است.
«و کذا لا سبیل الی کون الوجوب ناشیاً من الذات»؛ آن وجوب و اضطرار، خدا اضطراری که از ناحیه خودش هم باشد ندارد. «سواء کان» این وجوب «صادراً من الذات من حیث هی» یا «صادراً من صفة من صفات الذات». هیچکدام از این دو تا ممکن نیست به چند دلیلی که شروع میکنیم.
دلیل اول: «و الا»، شروع قیاس استثنایی است دلیل اول. «و الا» یعنی اگر وجوب ناشی از ذات باشد، «لکان الواحد من جمیع الجهات»، یعنی واجب تعالیای که از همه جهت واحد است و تعدد حیثیت ندارد، «فاعلاً و قابلاً»؛ هم فاعل میشود چون منشأ این وجوب است، هم قابل میشود چون متأثر از این وجوب است. و فاعل و قابل دو حیثیت جدا هستند، این را باید در این تکه اضافه کرد. «اذ هو»، این «اذ هو» تعلیل برای همین جملهای است که من در تقدیر گرفتم؛ «اذ هو» تعلیل برای همین جمله است. لازم میآید که واجب تعالی که بسیط من جمیع الجهات است، فاعل و قابل باشد. این را بیان نمیکند چرا لازم میآید؛ روشن است لازم میآید، چون هم منشأ شده هم متأثر شده، پس شد فاعل و قابل، این را دیگر بیان نمیکند. این «اذ» دلیل برای این نیست که یلزم که واحد من جمیع الجهات فاعل و قابل باشد؛ این «اذ» دلیل بر این است که فاعل و قابل دو حیثیتاند. لازم میآید که واجبتعالی، واحد من جمیع الجهات، فاعل و قابلی باشد که دو حیثیتاند. چرا دو حیثیتاند؟ «اذ هو من حیث انه موجِبٌ غیره من حیث انه موجَبٌ»؛ دارد تفاوت این دو حیثیت را و تعدد این دو حیثیت را بیان میکند، نه لازم آمدن فاعلاً و قابلاً شدن خدا را.
«اذ هو»، یعنی خدا از این جهت که موجِب این، موجِب است و اضطرارآور است، غیر از خودش هست از این جهت که موجَب است و مضطرشده است. خودش را یک وقت میگوییم اضطرارکننده است و مضطرشونده است؛ اضطرارکننده با مضطرشونده فرق میکند، موجِب با موجَب فرق میکند. خب خدا هر دو هست. اگر هر دو هست چه میشود؟ «فیتکثر الجهات»، لازم میآید که جهات متعدد در خدا باشد؛ «و ذلک ینافی الاحدیة الذاتیة»، تکثر جهات منافات دارد با احدیت ذاتیای که برای خدا هست. و ما هم در وقتی که قیاس را شروع میکردیم، در تالی گفتیم: «لکان الواحد من جمیع الجهات»؛ میتوانستیم بگوییم «لکان الله»، اما گفتیم «لکان الواحد من جمیع الجهات» تا وصف مشعر به علیت آورده باشیم. یعنی این وصفی که آوردیم، خود این وصف نشان میدهد که قیاس ما به نتیجه باطل ما را میرساند؛ اگر واحد من جمیع الجهات است دیگر نمیتواند متکثر الجهات باشد. یعنی نتیجهای که گرفتیم دیگر لازم نیست باطلش کنیم، تالی را لازم نیست باطل کنیم؛ چرا؟ چون در خود تالی چیزی فرض کردیم که خودش، خودش را نفی میکرد. یعنی گفتیم واحد من جمیع الجهات متکثر است؛ خب خود همین تالی خودش را نفی میکند دیگر، واحد من جمیع الجهات نمیتواند متکثر باشد. میگوییم واحد من جمیع الجهات فاعل است و قابل؛ فاعل و قابل یعنی متکثر است. مثل این است که ما اینجور گفته باشیم: «لکان الواحد من جمیع الجهات متکثراً»؛ خب خود همین تالی خودش را نفی میکند. پس «الواحد من جمیع الجهات» را که یک وصفی است برای خدا آورده تا مشعر به علیت باشد؛ یعنی مشعر به علیت فساد خود همین تالی باشد، که چرا این تالی فاسد است؟ به خاطر اینکه واحد من جمیع الجهات را ما متعدد داریم فرض میکنیم.
پرسش: اگر ما صفات را خارج از ذات بگیریم، چه اشکالی دارد که صفات منشأ وجوب باشند و دیگر این اشکال لازم نیاید؟ چون خودش هم تفکیک کرده و فرموده «من حیث هی او من صفة من صفات الذات».
پاسخ: صفات را ایشان خارج کرد؟ ایشان اصلاً صفات را قبول نکرد؛ به عنوان صفت اصلاً قبول نشد.
پرسش: ایشان قبول نکرد؟
پاسخ: بله، قبول نکرد. به مبنای خودش که فقط ذات همهکاره است؛ این به مبنای دیگران دارد حرف میزند. به مبنای دیگران که صفت قبول داشته باشیم، صفت خارج از ذات نیست به مبنای حق، صفات عین ذات است. ما که مبنای اشاعره را نمیگوییم که. اگر مبنای اشاعره باشد، بله، صفت میشود مؤثر، ذات میشود متأثر، ذات و مؤثر و متأثر فرق میکنند. به مبنای اشاعره این مشکل پیش نمیآید. به مبنای فلاسفه این مشکل پیش میآید، به مبنای خودش هم اشکال پیش میآید، به مبنای خود قاضی سعید هم اشکال پیش میآید؛ چون ایشان که صفات قائل نبود، هر چه قائل بود ذات بود. لازم میآید که خود ذات منشأ بشود، خودش هم قابل بشود؛ خودش فاعل بشود، خودش هم قابل بشود. بنابر نظر فلاسفه هم لازم میآید که ذات هم فاعل باشد هم قابل؛ چون صفت بر فرض هم صفت فاعل باشد، صفت که غیر ذات نیست، فاعل و قابل هر دو یکی میشوند. بله، بنابر نظر اشاعره که صفات را جدای از ذات میکنند، آنوقت اگر صفات فاعل بشوند و ذات قابل بشود، اشکال اجتماع فاعل و قابل در یک ذات لازم نمیآید؛ ولی مذهب اشاعره را که ما قبول نداریم که بخواهیم در موردش حرف بزنیم.
پرسش: منظور از اضطرار، اضطرار تکوینی است دیگر؟
پاسخ: بله، منظور از اضطرار... نه، اضطرار تشریعی، تشریع اصلاً نسبت به خود خدا معنا ندارد. تشریع یعنی اینکه دستور دادن به کسی که با اراده خودش کاری انجام بدهد؛ این را میگوییم تشریع. دستور میدهد، یعنی اراده دیگری را میطلبد؛ تشریع معنایش این است. تشریع این است که اراده دیگری را تحریک میکند به سمت کاری، این میشود تشریع. من وقتی که کاری را خودم انجام میدهم، این تکوین است؛ وقتی به عبدم دستور میدهم که تو این کار را انجام بده و اراده او را به سمت هدفی که خودم میخواهم سوق میدهم، میشود تشریع. در مورد خدا اصلاً تصور نمیشود که بر خودش تشریع داشته باشد، همانطور که بر ما تصور نمیشود بر خودمان تشریع داشته باشیم. تشریع حتماً نسبت به دیگران است؛ اصلاً تصور نمیشود.
پرسش: وقتی ما مثلاً عهد میکنیم که فلان کار را بکنیم، این هم خودش یک تشریع است، نه به آن معنایی که مصطلح است یعنی دینگذاری و شریعت؛ تشریع به معنای اینکه قاعدهای را بر خودم تحمیل میکنم و متعهد میشوم آن قاعده را اجرا کنم. این که اینجا مورد نظر نیست؟
پاسخ: نه، این هم که مورد نظر نیست؛ چون خدا دارد ﴿كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ﴾ [11] . ﴿كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ﴾ یعنی خودش عهد کرده که این کار را انجام بدهد. این نه اینکه در خودش تأثیری گذاشته باشد؛ این تأثیر نیست. یعنی من خودم ملزمم واقعاً، یعنی طبق آن که من هیچوقت تخلف نمیکنم، خلاف قول عمل نمیکنم و به حرفم باید اطمینان باشد، من تعهد کردم که این کار را بکنم. این لزومآور نیست. به قول ابنسینا میگوید این چیزی را بر خدا واجب نمیکند، چیزی را از خدا واجب میکند؛ میگوید این وجوب «عن الله» است، نه وجوب «علی الله». خدا بر خودش چیزی تحمیل نکرده، صدور چیزی را از خودش واجب کرده که این روی هم رفته کار نیست؛ بر خودش صدور رحمت را واجب کرده، نه بر خودش...
پرسش: آیا میتواند این را بردارد؟
پاسخ: نه، نه. میتواند بردارد، اما با توجه به کمالی که خدا دارد و کمال اقتضا میکند وفای به عهد را، برنمیدارد. میتواند بردارد از باب اینکه توانایی برداشتنش را دارد، بله، میتواند به تعهدش عمل نکند، جایی هم به هم نمیخورد؛ ولی چون خدا کامل است و یکی از مصادیق کمال، وفای به عهد است، خدا هیچوقت وفای به عهد را تخلف نمیکند. لذا این را نمیشود برداشت؛ ﴿كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ﴾ جوری است که خدا گذاشته و قابل برداشتن نیست، با توجه به کمالات خدا قابل برداشتن نیست.
پرسش: از باب اینکه حکیم است...
پاسخ: از باب اینکه حکیم است، از باب اینکه جواد است، از باب اینکه عرض میکنم کامل است و خلف وعده نمیکند؛ از این جهت واجب است. اما واجب «عن الله» است. وجوب را دست نزنید، وجوب را نمیشود برداشت. یعنی اینکه خدا ﴿كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ﴾، کتب یعنی وجوب؛ این را نمیشود دست زد. ابنسینا هم این کار را نکرده؛ نگفته واجب نیست و خدا میتواند به هم بزند، نه، گفته واجب است، خدا هم نمیتواند به هم بزند، چون به آن کمالی که دارد نمیشود به هم زد. اما گفته نگو وجوب «علی الله» دارد که چیزی بر خدا تحمیل بشود، بگو وجوب «عن الله» دارد. رحمت که بر خدا حکومت نمیکند، رحمت میخواهد از خدا صادر بشود. یعنی واجب هست صدور رحمت، نه رحمتش برگردد و او را ملزم کند و بر او تحمیلی باشد؛ بلکه رحمت واجب است که از او صادر شود. این وجوب «عن الله» است. وجوب «عن الله» خدا را مقید به چیزی نمیکند، یعنی بر خدا چیزی تحمیل نمیکند، خدا را محکوم حکمی نمیکند. توجه کردید؟ آن مشکل است که وجوب «علی الله» باشد؛ ما وجوب «علی الله» را قبول نداریم، وجوب «عن الله» را قبول داریم. ایشان هم دارد وجوب «علی الله» را باطل میکند؛ خط سوم همین صفحه را توجه کنید: «فلیس یفعل بأن وجب علیه» [12] . «وجب علیه»اش را قبول نداریم و الا «وجب عنه»اش را قبول داریم.
پرسش: اگر اضطرار تکوینی مورد نظر است، ما میگوییم خداوند کامل است، دیگر نه ذاتش و نه صفاتش جایی برای تأثیر گذاشتن باقی نمیماند.
پاسخ: این دلایل بعدی ماست. فعلاً این دلیل ما که ناقص نیست؛ این دلیلی که الآن ما آوردیم ناقص نیست. شما یک دلیل دیگر اضافه میکنید؛ ما چهار تا یا پنج تا دلیل داریم. که میگویم پنج تا، چون یک چیزی هست که باید شاید بشود اضافهاش کرد بشود پنج تا، میشود هم چهار تا کرد. حالا انشاءالله بعداً اینها را میخوانیم. منظور اینکه الآن این دلیلی که ما گفتیم دلیل کاملی است؛ حالا دلایل بعدی هم میشود اضافه کرد، بله، خودمان هم اضافه میکنیم انشاءالله.
پرسش: اشیای که از خداوند صادر میشود به وجوب است یا به اولویت؟ چون اگر بگوییم وجوب به این معناست که شما فرمودید...
پاسخ: نه، الآن حرف در این نیست. حرف در این است که خدا مضطر است به کار؛ نه اینکه شیء را واجب میکند یا نمیکند، حرف این است که خودش موجَب میشود. آنی که شما میفرمایید، شیء را خدا واجب میکند، بعد از وجوب بالغیر صادر میکند؛ آن حرف دیگری است. ما نمیخواهیم بگوییم خدا چیزی را واجب میکند یا واجب نمیکند، واجب الوجودش میکند بعداً صادرش میکند؛ این حرف دیگری است. متکلمین میگویند خدا چیزی را واجب الوجود نمیکند، اولی میکند بعداً وجودش میدهد؛ فلاسفه میگویند نه، اول واجب الوجودش میکند بعداً وجودش میدهد. الآن هیچکدام از این دو تا مورد بحث ما نیست. مورد بحث ما این است که خدا ملزم است کاری را انجام بدهد یا میتواند انجام ندهد؟ بله، وقتی میخواهد کاری را انجام بدهد، اول او را واجب میکند یا اولی میکند، آن حرف دیگری است؛ ولی آیا اصلاً ملزم است که این کار را انجام بدهد یا ملزم نیست؟
پرسش: اشکال آنها هم همین است که میگویند اگر خداوند ایجاب بکند چیزی را، یعنی فاعل موجَب است و این را قبول نمیکنند متکلمین و میگویند به اولویت است.
پاسخ: حالا آن بحث دیگری است، آن را هم البته اشاره خواهیم کرد آخر بحث؛ آخر بحثمان هم اشاره خواهیم کرد، یعنی آخر همین مطالب. ولی الآن بحثمان در این نیست؛ بحثمان در این است که خدا مضطر میشود که کاری را انجام بدهد، حالا یا آن کار را اولی کند یا آن کار را واجب کند، به آن کار نداریم؛ خودش مضطر میشود کاری انجام بدهد یا نه؟ میخواهیم بگوییم خودش مضطر نمیشود.
پرسش: به این معنا که تخلف نکند؟
پاسخ: بله دیگر، باید انجام بدهد، نمیتواند انجام ندهد. گفتیم نه، لازم نیست. حالا فرض کن با اختیار میخواهد انجام بدهد، الزامی هم نیست؛ حالا میخواهد کار انجام بدهد و الزامی هم نیست، آیا این کار را که میخواهد انجام بدهد، باید او را واجبش کند بعد انجام بدهد، یا اولی کند بعد انجام بدهد؟ این بحث بعدی ماست که به آن نرسیدیم. انشاءالله در جلسه آینده به این هم کار خواهیم داشت.
والحمدلله رب العالمین.