80/08/23
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 144-145)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 144-145)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
قبل از ورود در بحث، مطلبی را که از جلسه گذشته باقی مانده است، شاید تذکراً عرض بکنم. اینکه میگویم شاید تذکراً، احتمال میدهم در جلسه گذشته اشاره کرده باشم. مطلب این است که ما داشتیم که خدا محدود به حدی نیست، و اگر موجودات محدودی را هم بیافریند، محدود به حدی نمیشود. این بحث را گذراندیم، اما میخواهم عرض بکنم که هم طبق مبانی فلسفه و هم طبق مبنای عرفان، میتوانیم این مسئله را تمام کنیم.
بنا بر نظر فلسفه اینچنین میگوییم: خدا که مخلوقی را میآفریند، به او وجود میدهد، ولی وجود امکانی میدهد؛ ممکن نیست وجود واجب به او بدهد، چون وجود واجب دادنی نیست، وجود واجب ذاتی است. آن وجودی که دادنی است حتماً امکانی است؛ و خدا دارد وجود میدهد، پس ممکن نیست وجود واجب بدهد، وجود امکانی میدهد. بنابراین در آن مرتبهای که خدا هست، که مرتبه وجوب است، احدی وارد نمیشود تا بتواند با ورود خودش وجود واجب را محدود کند. آن مرتبه، خاصِ واجب است و مرتبه بینهایتی است که خدا آن مرتبه را پر کرده است و جا برای غیر نداشته است؛ اصلاً غیری آنجا نیست که بخواهد جایی را اشغال کند. جا که میگویم یعنی جای معنوی، نه جای ظاهری. پس اینچنین نیست که ما وجود را از وجوب تا انتهای امکان یک امر بینهایت بگیریم و بگوییم که ممکنات در این امر بینهایت مزاحم خدا نیستند. ما وجود واجب را فوق مراتب دیگر میگیریم، و اصلاً یک مرتبه جدایی است که اینچنین نیست که ذیلش مراتب امکانی باشد؛ اصلاً آن یک مرتبه جدا است، فوق المراتب است نه اعلی المراتب. توجه کنید: نه اینکه مراتبی داشته باشیم و او بالاترین مرتبه باشد و همه این مراتب هم مراتب باشند و همه با هم یک چیز را تقسیط کرده باشند، وجود را تقسیط کرده باشند، آن مرتبه بالا باشد و اینها مرتبه دانیه؛ نه، اصلاً آن فوق المراتب است. یعنی مراتب برای امکان هست، او در بالای مراتب امکانی خودش یک مرتبه جدا دارد، خودش یک حوزه جدا دارد؛ حوزه وجوب.
پرسش: یعنی اعلا با اسفل سنخیت دارد ولی فوق با... اعلا فرق میکند؟
پاسخ: بله، اعلا بالاخره اسفلی دارد، ولی آن که فوق است یعنی بالای این مرتبه است، ولو اینکه این مراتب پایین تمام شده باشند؛ مراتب پایین در هر ضعف و قوتی که دارند تمام شدهاند، بالای این مراتب یک مرتبه جدایی است که خود آن مرتبه بینهایت است و آن مرتبه، مرتبه وجوب است. در آن مرتبه احدی راه پیدا نمیکند؛ خدا هر کس را هم که خلق کند، در آن مرتبه راهش نمیدهد، در یک جای دیگر راهش میدهد. پس آن مرتبه همچنان بینهایت میماند و حد نمیخورد. روشن است که بنا بر مبنای فلاسفه ما میتوانیم بگوییم خدا موجودات محدود را خلق میکند و هیچ حدی برای خودش پدید نمیآید. علتش هم این است که موجوداتی را که خلق میکند در آن مرتبه خودش خلق نمیکند؛ یعنی هیچکس را مزاحم خودش قرار نمیدهد، همه در مراتب پایینتر از مرتبه خودش، که اصلاً یک مرتبه دیگری هست، یک حوزه دیگری است، در آنجا قرار میدهند. در حوزه خودش احدی را راه نمیدهد و نمیشود هم راه بدهد؛ امکان راه دادن نیست همانطور که عرض کردم، چون وجودی که خدا میخواهد بدهد وجود امکانی است، وجود واجب را که نمیشود داد. پس هر کس را که خدا خلق کند به او وجود امکانی میدهد، و کسی که وجود امکانی دارد در حوزه وجوب اصلاً نمیتواند وارد بشود؛ محال است وارد بشود. نه اینکه خدا نمیتواند، اصلاً نمیشود؛ وقتی نمیشود هم خدا نمیکند، و اصلاً نمیشود دیگر، وقتی نمیشود که خدا قدرتش به آن تعلق نمیگیرد. این بنا بر نظر فلاسفه است.
پرسش: خود خداوند که وجودش واجب است، وجودش امکانی نیست، در این مرتبه چطور معطی امکانی میشود؟ وجود امکانی میبخشد؟
پاسخ: ببینید، وجود امکانی و وجود واجبی در حقیقت فرقی ندارند، هر دو وجودند؛ منتها شدت و ضعف دارد. آن چنان شدید است که میتواند خلق کند، این چنان ضعیف است که میتواند خلق بشود. خدا نه از باب اینکه وجود امکانی دارد وجود امکانی را میدهد، بلکه از باب اینکه وجود دارد، وجود میدهد. منتها توجه کنید، چون وجودی که داده شده ضعیف است، میشود وجود امکانی؛ امکانیتش را او نمیدهد. او چون وجود دارد وجود میدهد؛ منتها چون وجودی که داده شده بر اثر داده شدن ضعیف است، میشود وجود امکانی، نه اینکه او امکانیت را به آن بدهد. ذاتیِ آن وجود این است که ممکن باشد، چون وجود ضعیف نمیتواند واجب باشد. ذاتیاش این است که ممکن باشد. خدا دارد وجود عطا میکند، وجود عطایی باید وجود امکانی باشد؛ نه اینکه خدا وجود امکانی را میدهد تا شما بگویید فاقد شیء چگونه معطی شیء میشود؟ خدا فاقد وجود امکانی است، ولی وجود امکانی را میدهد؛ معنای این نیستش که خدا وجود امکانی میدهد، خدا وجود میدهد، منتها آن وجودی که داده شده امکانی است.
پرسش: خدا فاقد وجود امکانی در ذات است؟
پاسخ: نه، فاقد وجود امکانی است مطلقاً. حرف فلاسفه را داریم میگوییم. فلاسفه معتقدند که خدا فاقد وجود امکانی است در ذاتش، صفاتش و همهچیز. حالا اصلاً بنا بر نظر عرفان هم خدا فاقد وجود امکانی است. بنا بر نظر همه، خدا فاقد وجود امکانی است؛ یعنی وجود امکانی را فلسفه میگوید هست، خدا ندارد؛ عارف میگوید اصلاً وجود امکانی نیست تا بگوییم خدا دارد یا ندارد. پس هر دو قبول دارند که خدا وجود امکانی ندارد، نه در ذاتش، نه در مراحل دیگرش. منتها فلسفه میگوید وجود امکانی هست که خدا ندارد، عارف میگوید اصلاً وجود امکانی در خارج ما نداریم. فلاسفه گفتند وجود امکانی داریم؛ در واقع ما وجود امکانی نداریم، آنهایی که آنها گفتند وجود امکانی، آنها حکایت وجودند.
پرسش: سنخیتی که در بین ممکن و واجب بنا بر مبنای تشکیک هست، آن وقت ما میتوانیم بگوییم اعلا است؟
پاسخ: نه، سنخیت در مفهوم پیدا شده است؛ یعنی هر دو... این هم وجود است، آن هم وجود است. منتها وجود ضعیف و وجود شدید، با هم تفاوت مرتبه دارند، و تفاوت مرتبه یعنی تفاوت به تباین و مبایرت. همانطور که خود صدرا هم گفته است، گفته تفاوت مرتبه را میشود تفاوت بینونت هم حساب کرد، اگر چه تفاوت تشکیکی هم میشود حساب کرد.
بیانی که در صفحه ۳ شواهد الربوبیة دارد، که من این را بارها اشاره کردم، که ایشان تشکیک خود را در وجودات با تباینی که مشاء در وجودات میگویند، این دو را با هم جمع میکند؛ فقط یک تفریعی دارد که در آن تفریع میگوید بینمان تصالح واقع شد، به یک ترتیبی جمع میکند اینها را. که اختلاف مرتبه، چون مرتبه مقوم است، وقتی میآید، مرتبهای از مرتبه دیگر با مقوم جدا میشوند؛ وقتی با مقوم جدا شدند، کاملاً از هم جدا هستند. بله، به لحاظ اینکه همهشان سنخ وجودند، میشود واجب را اعلی المراتب حساب کرد؛ البته واجب را اعلی المراتب هم گفتهاند، ولی از باب اینکه وجوب با امکان امتیاز دارد و وجود را هم امتیاز میدهد، واجب را اصلاً از مرتبهاش جدا میکنیم. مرتبهاش را جدا میکنیم، و الا واجب اعلی المراتب هم هست. اگر به اصل وجود نظر کنید که تشکیک باشد، واجب میشود اعلا المراتب؛ ولی اگر به وجود واجب توجه کنید و وجود ممکن، دیگر مراتب نیست، در بین ممکنات مراتب هست، وجود واجب اصلاً جدا است، جزء این مرتبه نیست که عالیترینش بشود. آن یک چیز دیگر است، این یک چیز دیگر است، اگر به وجوبش توجه کنید، به وجوب و امکان. اما اگر نه، به وجوب و امکان توجه نکنید، به اصل وجود توجه کنید، بله، واجب تعالی اعلی المراتب است. به اصل وجود توجه کنید واجب تعالی اعلی المراتب است، اگر به وجود واجب و وجود امکان توجه کنید، وجود واجب اصلاً یک مرتبه دیگر است، وجود امکانی یک مرتبه دیگر است؛ نه اینکه آن اعلی المراتب باشد، آن فوق المراتب است.
خب، این وضع مطلب در نظر فلاسفه؛ که دیدیم فلاسفه توانستند بگویند که خدا هر موجودی را که خلق میکند، خودش را محدود نمیکند، زیرا که او را در حوزه خودش خلق نمیکند. حوزه خودش همچنان بینهایت میماند. این حرف فلاسفه.
عارف چه میگوید؟ عارف میگوید خدا موجودی است بینهایت، و هر چه خلق میکند، حکایتِ این وجود است. اصلاً به چیزی وجود نمیدهد که آن چیز مزاحم خدا بشود و برای خدا حد درست بکند. اصلاً وجودی ما نداریم، هر چه هست حکایت وجود است. آنچه که هست که خدا است، وجود است؛ وجود، خدا است، وجود بینهایت. دیگر ما غیر از این وجود بینهایت وجودی نداریم، حتی وجود امکانی نداریم.
پرسش: این حاکی چیست؟
پاسخ: حالا عرض میکنم.
حتی وجود امکانی هم نداریم. پس آنچه که هست، حاکی است نه وجود؛ حکایت وجود است، حکایت وجود که خودِ وجود نیست. اگر حکایت وجود خودِ وجود نیست، نمیتواند مزاحم بشود با وجود، و نمیتواند وجود را حد بزند. اما اگر این حاکی وجود نیست، پس چیست؟ تعبیر خود عرفا را توجه بکنید؛ میگوید همین اشیایی که به نظر شما موجود میرسند، در وجود داشتنشان، وجودشان مجازی است و حکایتشان حقیقی است، یعنی حقیقتاً حاکیاند. این، وصف حقیقی آنها است، اسناد الی ما هو له است؛ وقتی به آنها میگویید حاکی، اسناد الی ما هو له میکنید. ولی همینها موجود نیستند حقیقتاً؛ یعنی وقتی به آنها اسناد وجود میدهید، اسنادتان حقیقی نیست، اسناد الی غیر ما هو له است، درست مثل عکسی که در آینه است. عکسی که در آینه است به آن میگویید موجود، به آن میگویید حاکی؛ حاکی بودنش درست است، حکایت میکند، ولی موجود بودنش، کجا موجود است؟ در هوا موجود است؟ که نیست. در آینه موجود است؟ نیست. پشت آینه موجود است؟ نیست. عکس را هر چه بشکافید، هر چه بگردید پیدایش نمیکنید، نیست؛ ولی حاکی است. آینه به قول صدرا میگوید امرش غریب است؛ خیلی خوب میتواند خلق و خالق را به ما نشان بدهد، البته با تفاوتهایی که هست؛ که خالق هست، و این حکایتها نیستند، همانطور که ذیالعکس هست، و عکسی که در آینه است نیست. ولی آن عکس در عینی که نیست، حکایتش هست. این ممکنات در عینی که نیستند -نیستند نه اینکه معدومند، نیستند یعنی وجود ندارند- ولی در حکایتشان، حکایتکنندهاند.
پرسش: بین وجود و عدم واسطه قائلند؟
پاسخ: نه، بین وجود و عدم واسطه قائل نیستند. موجود نیستند، ولی حاکی هستند. وجود یک چیزی است که خدا به اینها نداده است. آخر ببینید، وجود را چه معنا کنید؛ بنا بر نظر عرفان، وجود به معنای هستی که ما میگوییم نیست. هستی که ما میگوییم، من هم هستم، شما هم هستید، آن موجود پایینتر و بالاتر از ما هم هست، خدا هم هست؛ این هستی را که فیلسوف میگوید برای ماها هم حاصل است. هستی که عارف میگوید برای ما نیست؛ هستی که عارف میگوید آن وجود است. وجود شأنش این است که بداند بدون غیبت، بتواند بدون تخلف، حی باشد بدون موت. خب این را ما داریم؟ میدانیم بدون غفلت؟ میتوانیم بدون تخلف؟ نه، ما خیلی کارها را نمیتوانیم بکنیم. آن که وجود است اینچنین است؛ آیا این را ما داریم؟ اصلاً وجود را یک معنای دیگر میکند؛ وجود به معنای هستی نیست پیش عارف. وجود پیش عارف به این معنا است: چیزی که میداند و غفلت اصلاً در آن نیست، چیزی که میتواند و هرگز این توانستن از او تخلف نمیکند، چیزی که زنده است ازلاً و ابداً، و نمیمیرد و نمیشود میراندش. خب این میشود وجود.
پرسش: حالا اگر کسی آمد وجود را به همان هستی معنی کرد، و هستی را منحصر در واجب کرد، عارف چی به آن میگوید؟
پاسخ: هستی به چه معنا؟ اگر هستی به همین معنایی که عرض میکنم، باز عارف میگوید درست است. ولی اگر آمدید گفتید هستی، وجود به معنای هستی است، عارف عیبی ندارد، میگوید که تو از وجود این را میفهمی و در حد فهم خودت حرفت درست است. عارف فیلسوف را باطل نمیکند؛ عارف به فیلسوف میگوید تو هم درست فهمیدی، منتها مراتب پایین، بالا نیامدی.
پرسش: نه، اگر تعریف وجود به هستی را مانند عارف منحصر به واجب بداند، عارف رد میکند این حرف را؟
پاسخ: نخیر، عارف اگر وجود را به معنای هستی بگیرد، خودش هم حرف فلاسفه را میزند.
پرسش: هستی را منحصر به خدا بداند، نه به اصطلاح عارف؟
پاسخ: بله، هستی در اصطلاح فلسفه منحصر در خدا نیست، ماها هم هستی داریم؛ منتها هستی امکانی داریم، او هستی وجوبی دارد. هستیای که عارف میگوید منحصر در خدا است. بعد به فیلسوف هم نمیگوید تو اشتباه میکنی، میگوید تو آن هستی و وجودی که قائلی درست قائلی، یک همچین وجودی هم هست، منتها مرتبه نازل وجود است. به یک دید دیگری شما وجود را نگاه میکنی، به آن دید نگاه کنی حرفت درست است؛ ولی اگر بالاتر بیایی وجود را یک چیز دیگر میبینی. اگر وجود را یک چیز دیگر دیدی، دریغ میکنی که این وجود را برای خودت قائل بشوی، چون آن وجود وجود دیگری است، تو لیاقتش را نداری؛ یعنی نه که لیاقتش را نداری، اصلاً برایت ممکن نیست. پس توجه میکنید، عارف وجود را یک چیز دیگر میداند، فیلسوف یک چیز دیگر؛ و هیچکدام هم همدیگر را تخطئه نمیکنند. البته فیلسوف به عارف میگوید تو خیال کردی، عارف هم میگوید تو ندیدی؛ ولی عارف به فیلسوف میگوید که تو آنچه که داری میبینی درست میبینی، منتها در مرتبه خودت میبینی؛ اگر بیایی بالاتر چیز دیگری میبینی، بهتر از آنی که دیدی.
پس روشن شد که بنا بر قول فلاسفه هم خلق کردن موجودات باعث محدود شدن خدا نمیشود، بنا بر قول عرفا هم خلق کردن موجودات باعث محدود شدن خدا نمیشود. بنا بر نظر فلاسفه چون موجودات در حوزه وجوب وارد نمیشوند که حوزه بینهایت است، حدی بر این بینهایت وارد نمیکنند؛ بنا بر نظر عرفا در حوزه وجود وارد نمیشوند، پس وجود بینهایت را حد نمیزنند. علیأیحال یا در حوزه وجوب وارد نمیشوند بنا بر نظر فلاسفه، یا در حوزه وجود وارد نمیشوند بنا بر نظر عرفا؛ علیأیحال مزاحم خدا نمیشوند و حدی برای خدا ندارند. خدا هم هر چهقدر خلق بکند، خودش همانطور که بینهایت بوده است، بینهایت میماند. این تتمه بحث گذشته، که من فکر میکنم در گذشته این مطالب را گفتم، منتها خلاصه گفتم و حالا تفصیلش را گفتم.
حالا مطلب بعدی:
خدا احد است، یکی است؛ اما نه اینکه احدیتش را تأویل ببری به احدیت عددی و ارجاع بدهی به احدیت عددی. او احدیت عددی ندارد. احد است نه به ارجاع احدیتش به عدد.، یعنی احدیتش را به احدیت عددی ارجاع نده و برای او احدیت عددی قائل نشو. او را بگو احد، ولی نه احدیت عددی.
توضیح مطلب این است که احدیت عددی، احدیتی است که با ثانی، ثالث، رابع و امثال ذلک جمع میشود. اگر کسی احد عددی باشد، میتواند ثانی هم داشته باشد؛ حالا دارد یا ندارد حرف دیگری است، ولی میتواند داشته باشد. یک چیزی را ما با شماره بگوییم این یک، میتواند دویی هم داشته باشد، ولو فرض کنید ندارد؛ مثلاً فرض کنید بنا بر نظر قدیمیها ما یک خورشید داشتیم، خب حالا اگر خدا دو تا خلق میکرد چه میشد؟ هیچی، میشد. پس یکی میتوانست دو تا را داشته باشد؛ احدی است که میتواند دو را داشته باشد ولو ندارد. به قول قدیمیها میگویند نداریم، ما یک خورشید بیشتر نداریم؛ البته حالا جدیداً ثابت کردهاند هر ستاره خورشید است بحث دیگری است، ولی قدیمیها میگفتند یکی بیشتر نداریم. حالا یک مثال دیگر بزنید؛ یک چیزی باشد، یک دانه باشد، بیشتر از یک دانه نباشد.
خب، پس احد عددی احدی است که میتواند ثانی، ثالث و امثال ذلک داشته باشد اگر چه ندارد؛ ولی احد غیرعددی اصلاً نمیتواند ثانی داشته باشد، معنی ندارد ثانی داشته باشد، چون عدد نیست. عدد است که شمرده میشود. احد است، یعنی یکی است؛ یکی که دو ندارد. این را به آن میگوییم احد غیرعددی. پس احد عددی یعنی احدی که میتواند دو داشته باشد ولو ندارد؛ احد غیرعددی یعنی احدی که اصلاً نمیتواند دو داشته باشد.
پرسش: به این معنی است که هم احد است هم واحد؟
پاسخ: آن تعبیری که الان شما میآیید که هم احد است هم واحد است، اصطلاح را عوض میکنید؛ یعنی یک چیز دیگر میشود. احد میشود بسیط، واحد میشود تک. نه این را نمیخواهیم بگوییم.
پرسش: چون معمولاً اخیراً احد و واحد را اینطوری معنی میکنند...
پاسخ: آن را نمیخواهیم بگوییم، حرف درستی است؛ احد به معنای بسیط، واحد به معنای تک و بلاشریک، این درست است؛ ولی میخواهیم الان بگوییم خدا واحد است، احد یعنی واحد...
پرسش: نمیخواهید بگویید به معنی واحد هم... میخواهید بگویید فقط به معنی واحد، احد و واحد یعنی هم بسیط هم بلاشریک...
پاسخ: الان بحثمان در بسیط نیست. الان بحثمان در بسیط نیست، نمیخواهیم بگوییم خدا مرکب است یا غیرمرکب است؛ میخواهیم بگوییم خدا واحد است، واحد یعنی یک است، اما یکی است که دو برنمیدارد، نه از آن یکهایی که دو برمیدارد. فقط میخواهیم این را بگوییم. اما خدا بسیط است، این را قبول داریم، الان نمیخواهیم بحث کنیم درباره بساطت خدا. الان روشن میشود، شما بساطت را در این فرض مفروغعنه گرفتیم، نمیخواهیم بحث کنیم، بلکه دلیلمان را بر بساطت متوقف میکنیم؛ یعنی بساطت مثل اینکه جای دیگر ثابت شده است، الان ما میخواهیم واحدیت را اثبات کنیم.
خب، به چه دلیل میگویید خدا احد عددی، یا به تعبیر دیگر واحد عددی نیست؟ یا به تعبیر بهتر، به چه دلیل میگویید خدا ثانی ندارد؟ احد یعنی ثانی ندارد، واحد غیرعددی یعنی ثانی ندارد و نمیتواند هم داشته باشد؛ به چه دلیل میگویید خدا ثانی ندارد؟ ایشان میگوید اگر ثانی داشته باشد، به دو بیان میگوید: بیان اول بیان فلسفی است، بیان دوم بیان عرفانی است.
بیان اول این است که اگر ثانی داشته باشد، با آن ثانی یک ما به الاشتراکی دارد و یک ما به الامتیازی، مثل هر چیزی که ثانی دارد. هر چیزی که شمرده میشود، گفته میشود این یک، این دو، این سه، بالاخره در یک چیزهایی با هم مشترکند و به خاطر تعدد در یک چیزهایی هم با هم ممتازند؛ چون تعدد دارند، امتیاز باید داشته باشند. خب خدا هم باید اینچنین باشد؛ ما به الاشتراکی داشته باشد، ما به الامتیازی داشته باشد، در حالی که خدا بسیط است، نمیتواند مرکب باشد از ما به الاشتراک و ما به الامتیاز؛ فثبت که خدا نمیتواند ثانی داشته باشد. اگر بخواهد ثانی داشته باشد میشود مرکب. بعد توضیح بیشتری میدهند این دلیل را، همین دلیل فلسفی را توضیح بیشتری میدهند؛ میگویند اگر واجب بخواهد با چیزی که دومِ او به حساب میآید مشترک باشد، یا آن ما به الاشتراک ذاتی است یا عرضی. ما به الاشتراک یا ذاتی است یا عرضی؛ اگر ذاتی باشد، یلزم ترکب ذات واجب، چون جزئی از ذاتش میشود ما به الاشتراک، جزء دیگر از ذاتش میشود ما به الامتیاز؛ این ما به الاشتراک و ما به الامتیاز چون درون ذاتند، ذات را مرکب میکنند. این در صورتی است که ما به الاشتراک ذاتی باشد. اما اگر ما به الاشتراک عرضی باشد؛ عرضی یا به ذات مستند میشود، یا به ذاتی مستند میشود. استناد یعنی معلولیت، یعنی متأثر بودن. یا اینکه ذات تأثیر میگذارد و این عرضی را میسازد، یا ذاتی تأثیر میگذارد. مثلاً اگر فرض کنید چیزی بر انسان عارض میشود، یا ذات انسان این را اقتضا میکند، یا حیوانیتش اقتضا میکند، یا ناطقیتش اقتضا میکند. اگر ذات اقتضا کرد، میشود مستند به ذات؛ اگر حیوانیت یا ناطقیت اقتضا کرد، میشود مستند به ذاتی. خب، هر کدام باشد غلط است، در واجب تعالی هر کدام باشد غلط است. اگر مستند به ذات باشد، یعنی ذات، فاعل این عرضی باشد، از طرفی این عرضی را قبول کرده، قابل این عرضی هم میشود؛ پس میشود مجمع فاعل و قابل، و شیء واحد نمیتواند مجمع فاعلیت و قابلیت بشود، آن هم نسبت به یک شیء. میتواند هم فاعل باشد هم قابل نسبت به دو شیء؛ فاعل شیئی باشد و قابل شیء دیگر، ولی فاعل و قابل یک شیء باشد نمیشود. خدا میخواهد با ذاتش هم فاعل این عرضی باشد که ما به الاشتراک است، هم قابل این عرضی باشد؛ اجتماع فعل و قبول در امر واحد میشود و جایز نیست. پس اگر این عرضی استناد به ذات داشته باشد، مشکل اجتماع فعل و قبول سر درمیآورد؛ و اگر مستند به ذاتی باشد، مشکل اینکه خدا دارای ذاتی است لازم میآید. ذاتی یعنی جزء ذات؛ ذاتی یاء نسبت دارد، یعنی منسوب به ذات، یعنی جزء ذات. حیوان میشود ذاتیِ انسان، یعنی جزء ذات، یعنی منسوب به ذات؛ ناطق میشود ذاتیِ انسان، یعنی منسوب به ذات انسان. همیشه ذاتی جزء ذات است، ذات کل است، اما ذاتی جزء ذات است. خب اگر عرضی به ذاتیِ خدا نسبت داشته باشد، با توجه به اینکه ذاتی جزء ذات است، معلوم میشود خدا جزء دارد و از بساطت درمیآید. پس اگر عرضی را مستند کنید به ذات، مشکل اجتماع فعل و قبول هست؛ اگر مستند کنید به ذاتی، مشکل ترکب هست. چون هر دو در مورد خدا محذور دارد، پس برای خدا ما به الاشتراکی که عرضی است ممکن نیست. ما به الاشتراک ذاتی هم که باعث ترکیب خدا میشد، آن هم ممکن نبود. پس اصلاً برای خدا ما به الاشتراک ممکن نیست، نه ذاتی و نه عرضی. اگر ما به الاشتراک ندارد، قهراً ما به الامتیاز هم نخواهد داشت، پس دو ندارد. بنابراین واحدی است که دو قبول نمیکند؛ این بیان فلسفی است.
پرسش: ذاتی باب برهان منظور است یا ذاتی باب ایساغوجی؟
پاسخ: نه، ذاتی که ما داریم در اینجا میگوییم، ذاتیِ ایساغوجی است، بله.
پرسش: ذاتی باب برهان هم میشود عرض لازم...
پاسخ: احسنت، ذاتیِ باب برهان هم میشود عرضی. اگر ذاتیِ باب برهان باشد باز هم میشود عرضی، چون ذاتیِ باب برهان یعنی لازم. اگر ذاتیِ باب برهان باشد میشود عرضی، عرضی که شد دوباره همین حرفها سرش میآید. توجه فرمودید؟ ذاتیِ باب برهان را ما در عرضی داخل میکنیم. البته ذاتیِ باب برهان اعم است، شامل ذاتیِ ایساغوجی هم میشود، شامل عرض لازم هم میشود. اگر ذاتیِ ایساغوجی باشد که ذاتیِ باب برهان همین ذاتی است که الان داریم بحث میکنیم، منظورش همین است که الان گفتیم؛ اگر ذاتیِ باب برهان باشد، یعنی فقط عرض لازم باشد، عرض لازم باز هم میشود عرضی، عرضی همین حکم را دارد که الان گفتیم. یعنی ذاتیِ باب برهان را شما...
پرسش: در محذور فاعل و قابل نیست، چون اتصاف ذات است نه انفعال ذات؟
پاسخ: خب آن یک بحث دیگری است. اصلاً شما ذاتیِ باب برهان را هم که نگیرید، اگر قبول را به معنای اتصاف بگیرید با فعل جمع میشود. قبول به معنای اتصاف باشد با فعل جمع میشود.
پرسش: عرضی است که منسوب به ذات است، نه ذاتی؛ عرضی که منتسب به ذات است، این عرضی را نداشت، قبول کرد، یعنی هم فاعل باشد هم قابل؟
پاسخ: بله، عرض کردم... بله، ببینید، مطلب را اگر بخواهیم توضیح بدهیم که عبارت فرمایش ایشان هم روشن بشود، قبول دو قسم است: قبول به معنای انفعال، و قبول به معنای اتصاف. اگر ما چیزی را نداشته باشیم، قبول بکنیم، این در عینی که اتصاف است انفعال هم هست؛ یعنی ما نداریم، بعد قبول میکنیم، این انفعال است. اما اگر از اول خلقت چیزی برای ما بود، عرض لازمی داشتیم، ما متصف هستیم، ولی منفعل دیگر نیستیم؛ یعنی چیزی نبوده که ما نداشته باشیم، بعداً بپذیریم و از آن منفعل بشویم. قبول در این صورت به معنای انفعال نیست، قبول به معنای اتصاف است. در عرضهایی که لازمند، یا همچنین در عرض ماهیات، که صدرا در عرض ماهیات همین مطلب را میگوید، در عرض ماهیات قبول به معنای اتصاف است؛ در عرض ماهیات قبول به معنای اتصاف است، یعنی اینکه از اول دارد، نه اینکه منفعل بشود. ولی در عوارض مفارقه که ما به دست میآوریم که گاهی هست، گاهی نیست، قبول به معنای انفعال است؛ یعنی نداریم، بعد واجد میشویم، منفعل میشویم، با گرفتنش منفعل میشویم. قبول به معنای اتصاف با فعل جمع میشود؛ قبول به معنای انفعال با فعل جمع نمیشود، چون فعل و انفعال دو مقولهاند و با هم ناسازگار، اما فعل و اتصاف با هم ناسازگار نیستند. گفته شده که ماهیت عرض لازم دارد، خودش منشأ این عرضش هست چون هر ملزومی منشأ لازمش است، خودش هم قابل این عرض، یعنی متصف به این عرض است و هیچ اشکالی هم ندارد. اینها حرفهایی است که صدرا در جای خودش گفته است، من هم نمیخواستم عرض بکنم، حالا اشکالی ایشان باعث شد که وارد بشوم، وگرنه نمیگفتم شاید بهتر بود؛ همین مطلب را تمامش میکردیم میرفتیم.
پرسش: بله، اگر اتصاف باشد...
پاسخ: بله، اگر اتصاف باشد، یعنی اگر این عرضی را این موجود قبول کند، یعنی متصف شود نه منفعل شود، اگر متصف شود، عرضی همیشه به خاطر آن ما به الاشتراک است، عرضیِ لازم به خاطر آن ما به الاشتراکها است. چون ما به الاشتراک این خدا با آن ثانیِ خودش یکی است، پس عرض لازمشان هم یکی خواهد بود و ما به الامتیاز نخواهد شد. ما به الامتیاز عبارت خواهد بود از چیزی که برای این هست و برای آن نیست؛ و چیزی که برای این هست و برای آن نیست، از جمله لوازم نیست، از جمله مفارقات است. مفارق که شد، قبولش به معنای اتصاف نیست، قبولش به معنای انفعال است. پس در اینجا اگر عرضی بخواهد ما به الامتیاز باشد، قبولی که در اینجا میآید قبول انفعالی است، نه قبول اتصافی؛ زیرا قبول در اینجا به معنای اتصاف نیست، و الا اگر به معنای اتصاف بود، عرض لازم میشد، آن عرضی عرض لازم میشد، عرض لازم هم مشترک بود بین این دو تا، و جزء ما به الامتیازها به حساب نمیآمد. چون ما به الامتیاز است، پس نباید عرض لازم باشد؛ اگر عرض لازم نبود، قبولش به معنای انفعال است. و آن وقت اگر واجب تعالی بشود فاعل و قابل این عرضی، مجمع فعل و قبول به معنای انفعال میشود، و فعل و انفعال قابل اجتماع نیستند؛ پس این فرض دیگر باطل میشود. مطلب تمام شد. این بنا بر این بود که ما به مبنای فلسفه حرف بزنیم. به مبنای فلسفه دیدیم که واجب نمیتواند ثانی داشته باشد. به مبنای عرفان چی میگوییم؟
پرسش: استدلال ایشان دافع شبهه ابنکمونه هم هست؟
پاسخ: استدلال ایشان؟ دافع شبهه ابنکمونه... بله. حالا شبهه ابنکمونه را هم باید بحث کرد که اینجا جاری میشود یا نمیشود؛ شاید اینجا بتوانیم رفعش کنیم. حالا آن به جای خودش، مربوط به جای خودش است.
اما عرفا چه میگویند؟ عرفا میگویند که همانطور که اول بحث عرض کردم، کل وجودات فی جنب به وجود الله مستهلکند؛ یعنی اصلاً وجود به حساب نمیآیند، حکایت وجودند، با همان بیانی که اول جلسه عرض کردیم. و مستهلک نمیتواند ثانیِ یک موجود قرار داده شود. هر چه که موجود بیاید، همه مستهلکند؛ هیچکدام نمیتوانند ثانی قرار بگیرند. پس باز هم واجب تعالی به لسان عرفانی خالی از ثانی است و ممکن نیست ثانی داشته باشد؛ چون در صورتی میتواند ثانی داشته باشد که موجودی غیر از او وجود بگیرد، و ما میبینیم هر چه که غیر از او وجود میگیرد مستهلک است نه موجود. پس واجب تعالی ثانی ندارد. بنابراین هم به لسان عرفان ثابت کردیم که واجب تعالی ثانی ندارد، هم به لسان فلسفه.
پرسش: این مصادره به مطلوب نیست؟
پاسخ: نه دیگر، طبق این مبنایمان. ما در جای خودش گفتیم که موجودات هیچکدام حق ندارند وصف وجود را برای خودشان قائل بشوند، حق ندارند؛ یعنی ندارند، وجود ندارند، همه مستهلکند، همه فانیاند. این را در جای خودش ثابت کردیم، و حالا داریم استفاده میکنیم؛ میگوییم اگر همه موجودات مستهلکند و باطل، پس هیچکدام نمیتوانند ثانیِ موجود قرار بگیرند. یک موجود بیشتر نداریم که خدا است، بقیه هر چه هستند مستهلکند و مستهلک نمیتواند کنار موجود، ثانیِ موجود بشود.
پرسش: ...
پاسخ: ما قبول کردیم که خدا واحد است، میخواهیم ثابت کنیم که این واحد ثانی ندارد؟ حالا از هر چه، میخواهیم ثابت کنیم ثانی ندارد. اینکه شما میفرمایید شبهه ابنکمونه هم که گفتید، این است که از اول ثانی باشد، از اول دو تا داشته باشیم؛ ولی ما میخواهیم بگوییم واحد هست، واحدش ثانی ندارد، یعنی اجازه ثانی نمیدهد. اینطوری است دیگر، برنمیگردد به عدد، واحدی نیست که شمرده بشود. حالا آنطور هم که شما بگیرید، آن را هم باید جواب بدهیم که واحدی است که ثانی ندارد. ما ثابت کردیم در جای خودش که وجود واحد است، و دیگر وجود دیگری ما غیر از آن واحد نداریم؛ پس هر چیزی که غیر از آن واحد است مستهلک است. ببینید، اصلاً از همان اول طوری جلو میآیم که مبنای توحید حفظ بشود. از اول، واجبْ واحد، یعنی وجودْ واحد فرض شد؛ این واحد هر چه هم که خلق بکند، چون آن خلقش مستهلک است، کنار خودش قرار داده نمیشود، پس این وجود دیگر ثانی پیدا نمیکند.
«احدٌ لا بتاویل عدد»؛ یعنی احد است نه به اینکه احدیتش به احدیت عددی رجوع داده شود؛ یعنی احدیتش عددی نیست، به اینکه أُول پیدا کند و رجوع داده شود -أُول و رجوع هر دو به یک معنا است- رجوع داده شود به عدد و بگردد با فرض واحد دیگری با او، بگردد «اثنین». «اثنین» خبر است، ضمیر «یصیر» که به الله برمیگردد اسمش است؛ یعنی «یصیر الله اثنین»، دو تا بشود با فرض واحد دیگری در کنار این الله. اینچنین نیست که بتوانی واحد دیگری را در کنار این الله فرض بکنی و با این فرض، دو تا اله داشته باشی.
«اذ الاثنان»؛ شروع در بیان فلسفی است: «اذ الاثنان من حیث هما اثنان لا بد و ان یشترکا فی ذاتیٍ او عرضیٍ». دو شیء از این جهت که دو شیءاند، یعنی ما به الامتیاز دارند و متعددند، «لا بد و ان یشترکا فی ذاتیٍ او عرضیٍ، و اقل ذلک»؛ یعنی اقل ما به الاشتراک این است که بر هر دو صدق کند عددی که عارض است.
«لهما». «لهما» را مصحح همانطور که بین «عارض» و «لهما» ویرگول گذاشته است، اشاره کرده که متعلق به «صدق» است، متعلق به «عارض» نگیرید؛ متعلق به «عارض» هم بگیرید ایراد ندارد، آنجا متعلق «صدق» را باید محذوف بگیرید. «اقل ذلک» این است که عدد عارض صدق کند لهما، آنطوری که مصحح گرفته است. میتوانیم اینطور بگوییم: «اقل ذلک» این است که عددی که عارض است لهما، صدق کند علیهما، که متعلق صدق را محذوف کنید؛ هر دویش درست است. بالاخره باید ما به الاشتراکی داشته باشد، یا ما به الاشتراک ذاتی باشد یا عرضی؛ اگر هم عرضی بود لااقل این است که همان عدد، خود همان عدد بشود ما به الاشتراک. خب اشتراک ذاتی اگر داشته باشد باید ما به الامتیاز داشته باشد، و اگر ما به الاشتراک و ما به الامتیاز با هم داشت میشود مرکب که توضیح داده شده است سابقاً.
«و العرضیّ»؛ اگر خدا ما به الاشتراک ذاتی داشته باشد میشود مرکب، اگر ما به الاشتراک عرضی داشته باشد این مشکلی پیدا میشود که الان میگوییم: «یجب ان یستند الی الذات». اگر ما به الاشتراک عرضی باشد، آن ما به الاشتراک عرضی یا مستند است به ذات -در خط بعد میگوییم «او الی الذاتی»، یا مستند است به ذاتی- اگر مستند به ذات باشد: «فیلزم» که ذات بسیط هم فاعل باشد چون این به او مستند است، این به ذات مستند است یعنی ذات در او تأثیر میکند یعنی ذات فاعلِ آن است، استناد یعنی تأثر؛ پس لازم میآید که ذات هم فاعل باشد و هم قابل باشد، قابل را به معنای منفعل عرض کردم. «او الی الذاتی المشترک»؛ یا عرضی مستند میشود به ذاتیِ مشترک، که اگر اینچنین بود فاعل و قابلیتی نیست، ولی ترکیب ذات لازم میآید، لازم میآید که ذات مرکب باشد. اما چرا فاعل و قابل جمع نمیشوند؟ به این جهت، در این صورت هم فعل و قبول هست؛ در این صورت هم که عرضی مستند باشد به ذاتیِ مشترک باز هم فعل و قبول هست، باز هم هم این ذاتی فاعل است و هم این خدا قابل است، منتها فعل و قبول یک جا جمع نمیشوند؛ میتوانیم بگوییم به آن جزء ذاتش فاعل است، به این جزء ذات دیگرش قابل است. چون دو تا جزء دارد دیگر، میشود ما بگوییم حالا آن جزئش فاعل است و این جزئش قابل است، یک جزء را مجمع فاعلیت و قابلیت نکنیم. اشکال اجتماع فاعلیت و قابلیت حاصل میشود، ولی دافع دارد در این فرض دوم؛ لذا ایشان از طریق اشکال فاعلیت و قابلیت پیش نیامد، از طریق این پیش آمد که «یلزم الترکیب»؛ اگر عرضی مستند باشد به ذاتی «یلزم الترکیب».
«و سر ذلک»؛ شروع به بیان عرفانی است: «و سر ذلک»، سرِ اینکه خدا دو قبول نمیکند - «ذلک» یعنی دو قبول نکردن - سرِ اینکه خدا دو قبول نمیکند، «ما قلنا مراراً»، همان است که بارها گفتیم. آنچه که بارها گفتیم چیست؟ این است که کل موجودات امکانی نسبت به الله عز شأنه مستهلک و باطلند؛ اصلاً وجودی ندارند که بخواهند در کنار وجود خدا عرض اندام کنند و دو به حساب بیایند. «فلیس معه تعالی» یعنی لیس مع الله تعالی «شیءٌ حتی یکون ثانیاً له، فلیست وحدته عددیة» که «یتألف» از این وحدت، اعداد. وحدت عددی طوری است که اگر کنار هم گذاشته بشود اعداد درست میشود؛ یک وحدت عددی را کنار وحدت عددی بگذاریم دو درست میشود، دو وحدت عددی را کنار وحدت عددی اول بگذاریم سه درست میشود و هکذا. از ترکیب وحدات عددی، عدد فراهم میشود؛ خدا چنین وحدتی ندارد. «و سیاتی زیادة بسطٍ لذلک ان شاء الله».
«ظاهرٌ لا بتاویل المباشرة» [3] [4]
خدا ظاهر است، اما نه از باب اینکه ما با او تماس بگیریم و بر اثر تماس پیش ما ظاهر شود. ظاهر بودن او را به تماس ارجاع نده، از راه تماس قرار نده؛ او یک جور دیگر برای ما ظاهر است.
توضیح مطلب این است که ظهور گاهی با تماس حسی حاصل میشود، گاهی با تماس معنوی حاصل میشود، گاهی هم به غیر این دو تا حاصل میشود، که غیر این دو تا منحصراً مال خدا است که بعداً خواهیم گفت. تماس حسی به این است که مثلاً فرض کنید اگر میخواهیم چیزی را ببینیم، تماس حسی این است که مقابل من باشد، این یک نوع تماس است. اگر بخواهم صلابت یا لینش را، رطوبت یا یبوست را، یا حرارت و برودت اینهایش را حس بکنم و ظاهر کنم پیش خودم، تماس به این است که مثلاً دست روی آن بگذارم. تماس با هر چیزی بر حسب خودش است، بالاخره تماس حسی روشن است؛ تماسی که باید با یک شیئی بگیری تا آن شیء را حس کنی، این میشود تماس حسی.
این تماس حسی منشأ ظهور میشود. اگر شما با یک چیزی تماس حسی داشتید، آن چیز پیش شما ظاهر میشود. پس بعضی ظهورها وابسته به تماس حسی یا به تعبیر ایشان وابسته به اتصال حسی است؛ باید با شیئی اتصال حسی برقرار کنید تا در اثر این اتصال حسی او پیش شما ظاهر شود. این یک تما
یک تماس معنوی داریم؛ تماس معنوی الان مثلاً ما که در اینجا نشستهایم، در این کشوریم، به انسانهایی که در کشورهای دیگر هستند علم داریم، آنها برای ما ظاهرند. چهجوری ظاهرند؟ چون با آنها اتصال معنوی داریم؛ یعنی ما در جنس و فصل یا در تعبیر دیگر در نوع با آنها مشترکیم. ولو در عوارض دیگر با هم تفاوت داریم، در عوارض دیگر با آنها فرق داریم و عوارضشان را هم نمیدانیم، چون در نسبت به عوارض با آنها اتصال نداریم، عوارضشان را نمیدانیم، ولی نسبت به ذات با آنها اتصال معنوی داریم؛ لذا ذات آنها را میدانیم. همان که در خودمان هست در آنها هست. ما میگوییم ما کاتبیم، ما ضاحکیم، ما قدرت داریم بر اینکه علمی بیاموزیم، اگر آموختیم گاهی فراموش میکنیم، گاهی غفلت میکنیم، هکذا اینهمه اوصافی که مربوط به نوعمان است؛ اینها را درباره خودمان میدانیم، در مورد آنها هم قائلیم. یعنی اوصافی که مربوط به نوع آنها است پیش ما ظاهر میشود؛ چرا ظاهر میشود؟ به خاطر اشتراک معنوی که ما با آنها داریم. اما در چیزهایی که اشتراک معنوی نداریم، مثلاً در عوارض خاصه اشتراک معنوی نداریم، اشتراک حسی هم نداریم، اتصال حسی نداریم، برایمان روشن نیست.
پس ظاهر میشود؛ بعضی چیزهایی که پیش ما حساً غایبند، پیش ما ظاهر میشوند به خاطر اینکه ما با آنها اشتراک معنوی داریم. به تعبیری که ایشان میگوید، میگوید که علل -علل ممکنه، نه واجب؛ واجب هم از جمله علل است منتها علت واجب است- علل ممکنه با معالیلشان اتصال معنوی دارند، بالاخره در یک چیزی شریکند. حتی آن عقل عالی با هیولا در یک چیزی شریک است، ولو در یک عرضی به نام امکان؛ در یک چیزی بالاخره شریک است. ما مثلاً با عقول در چی شریکیم؟ در جوهریت شریکیم، در مثلاً تجرد ذات شریکیم -البته در تجرد فعل نه- یک شرکتهایی داریم؛ لذا ما به آنها عالمیم، آنها به ما عالمند. یک ظهور معنوی بین ماها، یک اتصال معنوی بین ماها هست که باعث ظهور میشود. همچنین مثلاً بعضی موجودات در کیفیت با هم شریکند، در کیفیت با هم اشتراک دارند و اتصال دارند؛ اینها ممکن است از این جهت به هم عالم بشوند، اگر توانایی علم را داشته باشند؛ اگر توانایی علم را داشته باشند، اتصال معنوی باعث عالمیتشان میشود. علت، علت ممکن به معلول ممکن عالم است به خاطر اتصال معنوی که بینشان هست.
اگر این اتصال هم نباشد، یک اتصال بزرگ معنوی بین علل و معالیل هست و آن این است که: هر عالم پایینی با تمام طول و عرض و عمقی که دارد، با تمام شدت و ضعفی که دارد، معلول عالم بالایی است. عالم حس معلول عالم مثال است، عالم مثال معلول عالم عقل است؛ و این باعث میشود که بین این عوالم ارتباط معنوی برقرار باشد، و همین ارتباط معنوی، موجودات عالم دانی را برای عالی، کاملاً و موجودات عالم عالی را برای دانی در حد دانی ظاهر میکند. موجودات بر هم ظاهر میشوند؛ یعنی اصلاً در عالم علل و معالیل ظهور هست، ظهور از این باب هست. البته عرض کردم ظهور معلول برای علت کاملاً، ظهور علت برای معلول در حد معلول؛ اما این ظهور از کجا میآید؟ از اشتراک معنوی میآید. اشتراک معنوی که عرض کردم یا اشتراک در ذاتیات است، یا اشتراک در بعضی عوارض است، یا اصلاً اشتراک در ذاتیات و عوارض هم که نباشد، همین طبقات داشتن عالم، عالمی به عالم دیگر از جهت طبقه متصل است؛ این میشود اتصال معنوی. این اتصالها باعث ظهور میشوند؛ پس اتصال حسی باعث ظهور میشود، اتصال معنوی به این معنی که گفتیم باعث ظهور میشود. خدا نه اتصال حسی با ما دارد، نه اتصال معنوی.
نه اینطور است که در مقابل ما قرار گرفته باشد یا تحت لامسه ما واقع شده باشد که ما با او تماس حسی داشته باشیم، و نه به این صورت است که با ما اشتراکی داشته باشد. در هیچیک از طبقات عالم هم او واقع نیست، در هیچیک از طبقات عالم هم واقع نیست؛ او فوق عالم است.
پرسش: ... علت بودنش برای عوالم چطور است ...
پاسخ: علت بودنش را انشاءالله الان توضیح میدهیم. علت بودنش را توضیح میدهیم، بگذارید من فرض سومش را هم عرض بکنم؛ اگر فرض سوم گفته شد و روشن نشد، آن وقت اشکال بکنید. فرض سوم را هم عرض میکنم تقریباً روشن میشود.
خب، پس فرض دوم هم در مورد خدا منتفی است؛ یعنی اگر خدا برای ما ظاهر است، از باب این نیست که ما با او اتصال حسی برقرار کردیم، و همچنین از باب این نیست که ما با او اتصال معنوی برقرار کردیم. اتصال حسی همانطوری که گفتیم در عالم حس امکان دارد، اتصال معنوی هم بین علل و معالیل همانطوری که گفتیم هست، ولی این اتصالها هیچکدامش بین ما و خدا نیست. خدا از راه دیگر برای ما ظاهر است، و آن این است که نورش بر کل عالم تابیده، و کل ظلمات عالم به نور الهی روشن شده، و نوری که روشن شده خفایی ندارد که ما نبینیمش. پیش ما ظاهر است، نه با چشم ظاهر شده باشد، او بر اثر تابشی که نورش دارد ظاهر است؛ بلکه کل اشیاء مخفیاند، او فقط ظاهر است.
ایشان در آخر بحث اینطور میگوید؛ میگوید اصلاً فقط او ظاهر است، بقیه را ما خیال میکنیم ظاهرند، بقیه مخفیاند. اگر بقیه را میخواهی بفهمی، باید از طریق همین نوری که بر آنها تابیده بفهمی؛ اگر آن نور را برداری بقیه را هم نخواهی فهمید. پس او در واقع ظاهر است، و او است که بقیه اشیاء را به نور خودش برای تو هم ظاهر میکند. بنابراین بگو او ظاهر است و عالم غایب، ولی الناس یزعمون خلاف ذلک، عکس ذلک؛ خیال میکنند او غایب است و عالم ظاهر است، در حالی که عالم غایب است و او فقط... و پیش ما ظاهر میشود، پیش ما ظاهر میشود.
پرسش: ...
پاسخ: چی میشود که خدا پیش ما ظاهر است؟ چون ما با او مباشریم یا او با ما مباشر است؟ یا نه، از راه دیگر؟ او معلوم میشود، او معلوم... ایشان قبول ندارد تشکیک در وجود و اینکه خدا با ما در اصل وجود شریک است و یک مرتبه قویتری دارد، ایشان قبول ندارد. ایشان میگوید خدا با ما مباینت دارد به کل جهت.
پرسش: در اصل موجودیت چی؟
پاسخ: موجودیت به معنی هستیِ مفهومی، بله؛ ولی آن حقیقت او با حقیقت ما اصلاً مباینت دارد. نظر ایشان این است، داریم نظر خودشان را میگوییم.
پرسش: خدا را علت العلل نمیداند؟
پاسخ: چرا، خدا را علت العلل میداند، منتها میگوید که خدا موجودی است که وجودش اصلاً غیر وجود ما است.
پرسش: این را که شکی نداریم وجودش از سنخ وجود ما نیست.
پاسخ: بله، وجودش غیر وجود ما است، از سنخ وجود ما نیست؛ بله، از سنخ وجود ما نیست.
پرسش: در اصل وجود...
پاسخ: در اصل وجود یعنی چه؟ یعنی هستی، یعنی مفهوم دیگر؛ در مفهوم شریکیم، عیبی ندارد. در مفهوم شریکیم، ولی در واقعیت بیرونی یعنی در مصداق، در مصداقْ وجود او یک چیز است، وجود ما یک چیز دیگر.
پرسش: ذو واقعیتند؛ او ذو واقعیت است، ما هم ذو واقعیتیم.
پاسخ: ذو واقعیت عنوان است، عنوان عیبی ندارد؛ عنوان بدهید عیب ندارد، ما در عنوان مشترکیم. در واقعیت چی؟ آنچه که او هست و آن که ما هستیم چه ارتباطی با هم دارد؟ چه اشتراکی؟ ایشان میگوید هیچ اشتراکی نداریم. واقعیت خارج را که نگاه کنید، ما با خدا هیچ اشتراکی نداریم. ما جدای جداییم؛ این نظر ایشان است.
پرسش: اشکالی که در تفکیک لازم میآید...
پاسخ: طبق نظر ایشان، حالا ما به اینها کاری نداریم اشکال وارد میشود یا نمیشود، من نظر ایشان را دارم عرض میکنم. نظر ایشان این است که خدا از ما کاملاً جدا است، هیچ ما به الاشتراکی ندارد. اینکه هستی دارد، ذو واقعیت است، ذو اثر است، اینها عناوینند؛ بله، برای ما هم هست، برای او هم هست، عناوین مشترکند. از عناوین بگذرید بیایید روی مصادیق؛ بین این دو مصداق هیچ اشتراکی نیست. اگر اشتراک نیست اتصال معنوی نیست.
پرسش: علت بودنش ...
پاسخ: علت بودنش هم باز عنوان است، علت بودن عنوان است.
پرسش: عوالم بالا نسبت به عوالم پایین ...
پاسخ: عوالم، خدا که عالم نیست، خدا فوق عالم است.
پرسش: عالم بالایی که علیت دارد نسبت به پایین، این هم علیت است...
پاسخ: این نه، علیت اشتراک است، چون علیتهای امکانی است؛ علیتهای امکانی اشتراک است. علیت وجوبی که برسد مثل خود وجود وجوبی میشود، علیت وجوبی میشود. وجود وجوبی که اشتراکی با وجود امکانی ندارد، علیتش هم همینطور. آن علت، علیتش میتواند خلق کند، این نمیتواند خلق کند؛ این میتواند مسیر خلق بشود، میتواند مسیر فیض بشود، نمیتواند فیضرسان باشد.
پرسش: شما به سنخیت علت و معلول قائلید یا نه ...
پاسخ: سنخیت را ما در عالم امکان قائلیم، در عالم وجوب قائل نیستیم. در عالم وجوب قائل نیستیم، ایشان قائل نیست دیگر. من بخوانم،
پرسش: ...
پاسخ: بله؟ دیگر ایشان اینطوری میگوید دیگر؛ در علل ممکنه ایشان قائل به سنخیت است، در علت واجب سنخیت نیست.
من این عبارت را بخوانم:
«ظاهرٌ لا بتاویل المباشرة»؛ یعنی خدا ظاهر است نه اینکه ظهورش با رجوع دادن به مباشرت باشد، از طریق مباشرت باشد. ظهور اشیاء یا به مباشرت حسی است «کما فی الجسمانیات»، که روشن است مباشرت حسی معلوم است، اتصال حسی برقرار میکند؛ یا به مباشرت معنوی است، که مباشرت معنوی را دو جور ایشان معنا میکند، یعنی یک جور معنا میکند منتها دو نمونه نشان میدهد: «کما فی اتصال العلل المُمکِنَة الی معلولاتها» -علت واجب را ایشان مرتبط به معلول نمیداند، علل ممکنه را مرتبط به معلولاتش میداند- «فان هذه العلل متصلة بمعلولاتها» از این جهت که یا با معلولات اشتراک در اجناس بعیده دارند - مثلاً ما اگر فرض کنید معلول عقل باشیم در بعضی چیزها، او هم جوهر است ما هم جوهریم، پس در جنس بعید با هم شریکیم – یا در «الاعراض مشترکة»، مثلاً در کیفیتها با هم مشترکند؛ آن کیفیت خاصی دارد باعث میشود که اینیکی هم همان کیفیت را به نحو ضعیفتری پیدا کند، اشتراک در کیفیتها باعث علت و معلول شدن میشود. این یک بیان برای اتصال ممکنات به همدیگر، یا برای بیان مباشرت معنوی. یک بیان دیگر: «و من حیث ان افق کل عالَم فانما یتصل و ینتهی الی عالم فوقه»؛ هر عالم دانی افق و چشماندازش، یعنی تا هر جا که چشمانداز دارد، این متصل میشود به عالم بالاتر و منتهی میشود به عالم بالاتر. همچنان بالا میرود هر عالمی به عالم بالا، «الی ان ینتهی الی الافق المبین» که آخرین عالم است، تا به افق مبین و آن چشمانداز آشکار برسیم «فی العالم الاعلی العقلی» وجود دارد، که آخرین عالم عالم عقل است. از هر عالمی که شروع کنید به عالمهای بالاتر باید منتهی کنید تا برسید به آخرین عالم که عالم عقل است. این عوالم بر اثر این طبقاتی که روی هم هستند با هم اتصال معنوی دارند، و این اتصال معنوی اجازه میدهد که یکی برای دیگری ظاهر شود، منتها ظاهر شدنی به تأویل المباشرة.
«اما الباری سبحانه فلما کان مبائناً من جمیع الجهات لکل ما سواه»، توجه کنید به عبارت ایشان را: «لما کان واجب تعالی مبائناً من جمیع الجهات لکل ما سواه»، از همه جهت مباین است. «و لیس بخارج و لا داخل فی العالم»؛ این اشاره به همان حدیث حضرت امیر ظاهراً دارد که «داخل فی الاشیاء لا بالممازجة و خارج عن الاشیاء لا بالمزايلة» [5] ...
پرسش: لا بالمباینة
پاسخ: لا بالمباینة یا مزایلة. بله، حالا ایشان بعد میبینیم آن حدیث را چهجوری معنی میکند.
«و لیس بخارج و لا داخل فی العالم» [6] ؛ نه خارج از عالم است که اگر خارج از عالم باشد عالم تحت قدرت او نیست، و نه داخل در عالم است و محکوم به احکام عالم است و الا میشود یکی از ممکنات. چون چنین است، مباین است من کل جهة، پس ظهورش ظهور مباشرتی نیست. «فهو ظاهر لا بمباشرة حسیة او اتصال معنوی»، پس ظهورش چهطوری است؟ «و انما» ظهورش به این است که «لا ظاهر غیره». چون فقط او ظاهر است و غیر از او چیزی ظاهر نیست، به او میگوییم ظاهر؛ یعنی همانطور که عرض کردم، فقط نور او است که در عالم میدرخشد، بقیه همه ظلماتند. فقط نور او است که میدرخشد، پس فقط او ظاهر است، بقیه همه ظلمتند. این را در فراز بعدی ایشان تصریح میکند؛ تصریح میکند که بقیه ظلمتند فقط او نور است. «و کل شیء فهو ظاهر به سبحانه»، همه ظلمتند به وسیله نور او روشن میشوند و ظاهر میشوند. پس او باید ظاهر باشد که بتواند مظهر غیر بشود؛ بنابراین او ظاهر است، بقیه غایب که به توسط او ظاهر میشوند.
«قال بعض اهل المعرفة» که در پاورقی دارد صاحب فتوحات یعنی محییالدین، منتها در دعائم الاسرار... بله، محییالدین این را گفته است؛ گفته: «اعلم ان الله ظاهر ما غاب قط» -«ما» نافیه است- خدا ظاهری است که هرگز غایب نشده است، «و العالم غیب ما ظهر قط»، عالم غیبی است که با قطع نظر از نور خدا هرگز ظاهر نشده است؛ ولی «الناس علی عکس ذلک»، مردم بر عکس اینند، «حیث» حیث تعلیلی است یعنی زیرا، زیرا گمان میکنند که «ان الله غیب و العالم ظاهر». درست بر عکس آنچه که در واقع هست گمان میکنند، پس «علی عکس ذلک» هستند. این هم حرف محییالدین.
پس با این بیان روشن شد که خدا چون ظاهری غیر از خدا نداریم او ظاهر است، نه چون مباشرت با او داریم او ظاهر است. چون او فقط ظاهر است و مظهر، ما او را ظاهر میدانیم، نه از باب اینکه ما با او مباشریم به مباشرت حسی یا مباشریم به مباشرت معنوی، چنانچه در بقیه ظواهر اینچنین است. این هم توضیح این مطلب. اگر یک وقتی چیز اضافه داشت، جلسات آینده انشاءالله عرض میشود، اگر هم اضافه نداشت وارد فراز بعدی میشویم.
والحمد لله رب العالمین.
پرسش: یعنی ظهور به دو نوع تقسیم شد: ظهور بالغیر و ظهور بالذات...
پاسخ: بله، خدا ظاهر بالذات است و بقیه ظاهر بالغیرند؛ و چون ظاهر بالذات است فقط ظاهر او است. بقیه را ما دیگر نمیگوییم ظاهر، چون ظاهر بالغیر که ظاهر نیست، ظاهر بالذات ظاهر است.