80/08/22
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 143-144)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 143-144)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
صفحه ۱۴۳:
«کَما لا یَنحَدُّ بِتَحدیدِ المَحدودِ» [1] [2]
در توضیح این عبارت، ایشان سه مطلب را ذکر میکنند:
• یکی توضیح کافِ «کما»؛
• یکی بیان تحدید، که چگونه یک محدود را خدا تحدید میکند، یک شیء را چگونه تحدید میکند؛
• و سوم که مهمتر از همه است، اینکه چرا خدا با تحدیدِ محدود، خودش حد پیدا نمیکند، قبولِ حد نمیکند.
این سه مطلب را ما در اینجا داریم: یکی توضیح کافِ «کما»، یکی بیان اینکه خدا چگونه اشیاء را تحدید میکند یعنی محدود میکند، و یکی اینکه چرا خدا با محدود کردن اشیاء، خودش محدود نمیشود؛ «لا ینحد» یعنی قبول حد نمیکند. این سه مطلب بیان میشود که مطلب سوم طولانیتر از بقیه است.
کاف را ایشان در توضیح کاف میفرماید در اینجا کاف، کافِ تشبیه نیست. کاف گاهی برای تشبیه است، گاهی هم برای این است که میخواهد بگوید حکمی که در نظیر این اتفاق افتاده، در این هم اتفاق میافتد. نمیخواهد تشبیه بکند، میخواهد بگوید همانطور که حکم در آن یکی اتفاق افتاده، در این یکی هم اتفاق افتاده است؛ بدون اینکه مشابهت بین آن دو مورد را ملحوظ کند. در تشبیه، مشابهت ملحوظ میشود؛ یعنی باید یک شباهتی باشد که ما این را به آن تشبیه کنیم. اما در اینجا اینچنین نیست؛ یک حکمی را میگوییم، میگوییم همانطور که این حکم واقع شده، این حکم دیگر هم واقع شده است؛ ولی آیا این دو تا با هم شباهت دارند؟ نه، ممکن است از دو وادی باشند، دو مسئله جدای از هم باشند. هر دو در وقوع به هم شباهت دارند؛ آن واقع شده، این هم واقع شده است، یا آن واقع نمیشود، این هم واقع نمیشود. هر دو مثل هماند از این جهت؛ این دیگر تشبیه نیست، این را اصطلاحاً کاف تشبیه اسمش را نمیگذارند.
پرسش: منشأ حکم، شباهت است.
پاسخ: بله، منشأ حکم شباهت است.
مثال میزنند به اینکه در بعضی از دعاها داریم: «کَاَفضَلِ ما صَلَّیتَ عَلی اَحَدٍ مِن اَولادِ اَنبیائِکَ» [3] [4] . در زیارت کاظمین مثلاً، در صلوات هم بر امام موسی کاظم و هم بر امام جواد (علیهماالسلام) داریم که: بر این دو صلوات بفرست «کافضل ما صلیت علی احد من اولاد انبیائک». نمیخواهد تشبیه کند، میخواهد بگوید همانطور که بر آنها صلوات فرستادی بهترین را، بر اینها هم بفرست بهترین را. حالا شباهتی بین آن بهترینی که برای آنها فرستادی یا بهترینی که برای اینها میفرستی میخواهد باشد، میخواهد نباشد؛ به شباهت کار نداریم. میگوید همانطور که تو افضل صلواتت را بر آنها واقع کردی، افضل صلواتت را بر اینها واقع کن؛ تشبیهی در کار نیست. نمیخواهد بگوید شبیه صلواتی که بر آنها فرستادی، شبیهش را به اینها بفرست؛ همانطوری که بر آنها افضل فرستادی، بر اینها هم افضل بفرست. یا بر آنها فرستادی، بر اینها افضل بفرست. بر آنها فرستادی، بر اینها افضل بفرست؛ که البته «کافضل ما صلیت» همان معنی اول است، یعنی همانطور که بر دیگران افضل را فرستادی، بر اینها هم افضل را بفرست؛ یعنی بر اولاد انبیائت بر بعضیها صلواتهای معمولی فرستادی، به بعضیها صلوات افضل فرستادی، بر این دو بزرگوار هم «افضل ما صلیت» را بفرست؛ که همانطور که توجه میکنید، تشبیه در کار نیست.
به تعبیر فارسی میگوییم: همانطور که چنین شده است، همچنین اینچنین میشود، که «همانطور» و «همچنین»، «کما» و «کذلک»، این کافها کاف تشبیه نیست. در اینجور موردی هم که الان ما داریم، کاف کاف تشبیه نیست. این معنی اول، مطلب اول از سه مطلبی که لازم بود گفته بشود.
«هذه الکاف هی التی فی قوله: کافضل ما صلیت، و لیست للتشبیه»؛ کاف تشبیه نیست، لذا دنبال وجه شبه نمیگردیم. اگر کاف تشبیه بود، میپرسیدیم که «لا یتغیر الله بانغیار المخلوق» [5] [6] ، این میشود مشبهبه، «کما لا ینحد بتحدید المحدود»، این میشود مشبه؛ این دو تا چه مناسبتی با هم دارند؟ چه شباهتی با هم دارند؟ خدا محدود نمیشود همانطور که خدا تغییر نمیکند به انغیار مخلوق، همچنان منحد نمیشود به تحدید محدود. مگر منحد شدن به تحدید محدود چه شباهت دارد با تغییر کردن به انغیار مخلوق؟ آن یک وادی است، این یک وادی دیگر است؛ آن یک بحث است، این یک بحث است؛ شباهتی با هم ندارند. آن درباره تغییر است، این درباره تحدید است؛ تغییر و تحدید دو مقولهاند اصلاً، دو مطلب است، اینها با هم شباهتی ندارند.
فقط میخواهد این را بگوید: همانطور که «لا یتغیر»، همانطور هم «لا ینحد»، بدون تشبیه. یعنی همانطور که آن حکم، حکم «لا یتغیر»، برای خدا ثابت است، حکم «لا ینحد» هم برای خدا ثابت است؛ همانطور که «لا یتغیر» واقع میشود، «لا ینحد» هم واقع میشود. همین را میخواهد بگوید، تشبیه نمیخواهد بکند.
«بل لبیان ثبوت مثل الحکم» [7] است «و وقوع نظیر هذه الدعوی» است؛ میخواهد بگوید این، مثل آن حکم، اینجا ثابت است؛ یعنی همانطور که آن حکم اینجا ثابت است، مثلش در یک جای دیگر هم اینجا ثابت است. و نظیر آن ادعایی که ما کردیم، این ادعا هم واقع است؛ همانطور که «لا یتغیر» واقع است، «لا ینحد» هم واقع است.
«و هذا هو التحقیق فی معنی الکاف التی وقعت فی امثال هذه المقامات» که همانطور که عرض کردم، در فارسی «همانطور» معنایش میکنیم، «مثل» معنا نمیکنیم، «شبیه» معنا نمیکنیم؛ نمیگوییم «لا یتغیر الله بانغیار المخلوق» شبیه «لا ینحد بتحدید المحدود» است، این را نمیگوییم. میگوییم «لا یتغیر الله بانغیار المخلوق» همانطور که «لا ینحد بتحدید المحدود»؛ یعنی همانطور که این حکم را داریم، این حکم را هم داریم، نه اینکه این حکم شبیه این حکم است، اصلاً شباهتی در کار نیست. این مطلب اول بود که کاف در اینجا کاف تشبیه نیست.
مطلب دوم اینکه تحدید محدود یعنی چه؟
میدانید که ممکنات هر کدامشان حد مخصوص خودشان را دارند؛ چه اصالة الماهوی باشیم، چه اصالة الوجودی باشیم، برای موجودات حد مخصوص قائلیم.
اگر اصالة الماهوی باشیم، میگوییم ماهیت هر شیئی محدود است به جنس و فصل خودش؛ ماهیت شیء دیگر محدود است به جنس و فصل خودش؛ و چون جنس و فصلها فرق میکنند، پس حدها هم فرق میکنند. هر ماهیتی محدود است به حدی، که روشن است؛ منتها محدودیت ماهیت را از طریق جنس و فصلش تشخیص میدهیم. وقتی جنس و فصلها فرق داشتند، یا لااقل فصل فرق داشت -چون جنسها ممکن است مشترک باشند، حتماً هم مشترکند بعضیها- وقتی فصلها مختلف بودند، ما ماهیتها را مختلف میبینیم و محدود به حدود مختلف.
و همچنین اگر اصالة الوجودی باشیم، وجود دارای مراتب مختلف است؛ یک مرتبه که خیلی شدید است میشود مرتبه عقل، مرتبه پایینترش میشود مرتبه نفس، مراتب پایینترش مرتبه جسم است با اختلافاتی که دارند؛ که مثلاً جسم معدنی باشد خیلی پایین است، جسم نباتی باشد یک خرده بالاتر است، حیوانی باشد باز یک خرده بالاتر است، انسانی باشد دیگر جسم کامل است، فلکی باشد شاید از انسانی هم کاملتر باشد. بالاخره اینها، اجسام هم مراتب مختلف دارند. وجودها درجات و مراتب مختلف دارند و حدود مختلف.
پس حدود ماهیت روشن شد، به جنس و فصلشان است؛ و چون جنس و فصلها مختلفند، ماهیات حدود مختلف پیدا میکنند. حدود وجود هم مشخص شد، به درجات و شدت و ضعفشان است، و چون شدت و ضعف وجودها مختلف است، پس حدودشان مختلف است.
حالا حرف این است که خدا محدود میکند موجودات را یعنی چه؟ معنایش روشن شد؛ یعنی اگر ماهیت را جعل بکند چنانکه قائلین اصالة الماهیه میگویند، ماهیتها را مختلف جعل میکند: این را مشمش قرار میدهد از اول، آن را انسان قرار میدهد از اول. از اول این را یک چیزی قرار میدهد، آن را یک چیز دیگر قرار میدهد، یعنی محدودش میکند؛ این را محدود میکند به حد مشمشیت، آن را محدود میکند به حد انسانیت. از اول اینها را محدود میکند.
اگر نه، اصالة الوجودی باشیم، میگوییم خدا محدود میکند یعنی از اول این درجه از وجود را افاضه میکند، عقل درست میشود؛ از اول آن درجه از وجود را افاضه میکند، نفس درست میشود؛ که محدودیت را در وجود درست میکند.
پس دو جور محدودیت توضیح دادیم؛
• اگر اصالة الوجودی باشیم و مجعول را وجود بدانیم، خدا وجود را با درجات معینی میآفریند؛
• و اگر اصالة الماهوی باشیم باز هم همچنین، با درجات معینی میآفریند. این یک معنا برای محدود کردن، که در اصل خلقت این محدودیت حاصل میشود.
یک معنای دیگر هم برای محدودیت داریم که ایشان اشاره هم میکنند، و آن این است که اجل هر موجودی را محدود میکند؛ اجل یعنی زمان زندگیاش را. ابتدای حدوثش را خدا مرتب میکند، معین میکند؛ انتهای عمرش را هم از باب ﴿لِکُلِّ اَجَلٍ کِتاب﴾ [8] ، خدا مینویسد، انتهای عمرش را هم خدا مینویسد. پس ابتدا و انتهای هر موجودی به دست خدا است؛ خدا حادث میکند، خدا زایل میکند. پس محدود کردن هر موجودی به وسیله خدا است.
توجه کردید؟ پس محدودیت را دو جور معنا کردیم:
• یکی اینکه در اول حدوث، این را این میآفریند، آن را آن میآفریند، این یک نوع محدودیت است؛
• دوم اینکه بعد از اینکه آفرید، این را این مقدار عمر میدهد، محدودش میکند حدوث و بقایش را به این مقدار، و آن یکی را محدود میکند به آن مقدار.
هر دو درست است، ایشان به هر دو هم اشاره میکنند.
این هم مطلب دوم که خدا حدآفرین است، محدود میکند موجودات را.
اما مطلب سوم که از همه مهمتر است، این است که چطور خدا با محدود کردن موجودات، خودش محدود نمیشود.
«و تحدید المحدود» عبارت است از «تعیین درجة وجوده»؛ توجه میکنید که ایشان چون اصالة الوجودی است، میگوید درجه وجودش را تعیین میکند. و الا اگر اصالة الماهوی بودیم، میگفتیم که جنس و فصلش را تعیین میکند؛ ماهیت را جعل میکند، یعنی جنس و فصلش را جعل میکند. آن یکی دیگر را جعل میکند، یعنی جنس و فصل دیگری را جعل میکند.
پرسش: با این عبارت اصالة الوجودی است دیگر؟
پاسخ: با این عبارت اصالة الوجودی است؛ حالا ممکن است اصالة الوجودی هم نباشد، بالاخره این عبارت اصالة الوجودی است.
پرسش: با این عبارت که عَرَضیت... اصالة الماهوی باشد؟
پاسخ: بعید نیست؛ حالا در هر صورت اینجا اصالة الوجودی حرف میزنند. «تعیین درجة وجوده»؛ تعیین درجه وجود یعنی اصالة الوجودی بودن. حالا ولو اینکه در جای دیگر اصالة الماهوی باشد، اینجا دارد اصالة الوجودی حرف میزند.
این یک معنا برای تحدید.
معنای دوم: «و تشخیص اوله و آخره»، که آن وقت «آخره» را بیان میکند: «و تقدیر اجله»؛ مشخص کردن اولِ هر موجود و آخرِ هر موجود، آخرِ هر موجودی؛ یعنی عمر هر موجودی را خدا معین میکند. به این معنا که اولش را که حدوثش است، و آخرش را که زوالش است، خدا تعیین میکند: ﴿لِکُلِّ اَجَلٍ کِتاب﴾ [9] ، که این را هم به عنوان شاهد میخواند که اجل هم اجلِ مکتوب است، ﴿کِتاب﴾ یعنی حتمیشده است؛ اجل هم اجلِ مکتوب است، نوشتهشده است. خدا است که حدوث هر شیئی را مشخص میکند و اجل هر شیئی را هم مکتوب میکند. به این ترتیب اشیاء محدود میشوند؛ پس خدا است که تحدیدکننده است و محدودکننده است. توجه کردید برای تحدید هم دو معنا ذکر کردیم: یکی تحدید در اول حدوث، یکی تحدید به معنای مقدار مهلتی که در این دنیا پیدا میکند، مقدار مهلتی که برای عمرش هست. این هم مطلب دوم در این عبارت.
مطلب سوم که از همه مهمتر است، این است که چطور خدا با محدود کردن موجودات خودش محدود نمیشود؟
محدود شدن خدا به یکی از دو راه ممکن است، به یکی از دو راه تصور میشود، نه ممکن است؛ اصلاً ممکن نیست. به یکی از دو راه ما میتوانیم تصور کنیم و بعد هم ردش کنیم:
راه اول اینکه بذاته محدود بشود، یعنی از ناحیه خودش محدود بشود. این البته مورد نظر امام نبوده است؛ امام فرموده: «کما لا ینحد بتحدید المحدود»، نه «بذاته». ولی ما این را هم مطرح میکنیم که خدا بخواهد بذاته محدود بشود.
دوم اینکه با تحدید موجوداتِ محدود خودش محدود بشود؛ این را هم، این را امام فرموده است، این را هم رد میکنیم، این را هم ثابت میکنیم که نمیشود.
پس دو جور تحدید را از خدا نفی میکنیم؛ اگرچه در عبارت امام یک جور تحدید نفی شده است، ولی ما دو جور تحدید را نفی میکنیم به خاطر کثرت فایده؛ نه به خاطر اینکه بخواهیم کلام امام را توضیح بدهیم، کلام امام آن قسمت اولش را مطرح نکرده است.
اما اینکه خدا بذاته حد ندارد، دلیلش این است که تمام حدها را خدا میآفریند؛ چیزی که تمام حدها را میتواند بیافریند، باید همه حدها به او نسبت یکسان داشته باشند. و چیزی میتواند به تمام حدها نسبت یکسان داشته باشد یا تمام حدها به او نسبت یکسان داشته باشند که خودش فاقد الحد باشد؛ و الا اگر واجد الحد باشد، به آن موجوداتی که حدِ نظیر خود را دارند نسبت دارد، به موجوداتی که حد نظیر خود را ندارند نسبت ندارد، نسبت به کل محدودها پیدا نمیکند.
مثلاً قبلاً اینها را خواندید که: انسان نسبت به تمام افرادش مساوی است؛ چرا؟ چون نه بلند است نه کوتاه، لذا با بلند هم سازگار است، با کوتاه هم سازگار است؛ نه چاق است نه لاغر، لذا با انسان چاق هم سازگار است، با انسان لاغر هم سازگار است؛ نه سیاه است نه سفید، لذا با انسان سفید سازگار است، با انسان سیاه هم سازگار است. خلاصه گفتم کلیِ انسان باید از تمام خصوصیات خالی باشد تا با افرادی که مشتمل بر خصوصیاتند، با تماماً با تمام افراد نسبت مساوی داشته باشد. همیشه کلی که نسبت مساوی به خصوصیات افرادش دارد، به خاطر این است که آن خصوصیات را ندارد؛ چون فاقد خصوصیات است، با همه خصوصیات سازگار است. اگر یک خصوصیت را میداشت، فقط با همان خصوصیت سازگار بود، با خصوصیات دیگر سازگار نبود. خب، این حکم در مورد خدا هم هست: اگر خدا میخواهد به تمام محدودها نسبت مساوی داشته باشد، باید خودش حد نداشته باشد؛ و الا اگر حد داشت، به همه محدودها نسبت مساوی پیدا نمیکرد. و چون نسبت مساوی به همه محدودها دارد، کشف میکنیم که خودش حد ندارد. این بیان اینکه خدا حد بذاته ندارد.
اما بیان اینکه با تحدید حد پیدا نمیکند چیست؟
پرسش: فرمایش نسبت به لا به شرط نسبت به حدود است. یعنی خدا نسبت به حدود به شرط لا است، ولی کلی نسبت به وجود لا به شرط است...
پاسخ: نسبت به حد داریم میگوییم، به وجود کار نداریم! نسبت به حدود، خدا به شرط لا است دیگر، بله؛ ولی کلی نسبت به وجود لا به شرط است، خب عیب ندارد. حد را ندارد؛ حالا ندارد و نمیتواند داشته باشد مثل خدا، یا ندارد و میتواند داشته باشد مثل انسان. آن دیگر مهم نیست؛ مهم این است که نداشته باشد. مهم این است -این سؤال خوبی بود- خدا نسبت به حدود لا به شرط نیست، به شرط لا است؛ ولی انسان نسبت به خصوصیات لا به شرط است. این را باید در جواب عرض بکنیم، سؤال ایشان بود که: خدا نسبت به حدود به شرط لا است، انسان نسبت به خصوصیات لا به شرط است؛ چطوری این دو تا را مثل هم میگیرید که تشبیه کردید؟ در جواب عرض میکنم: مهم در تشبیه ما این بود که هر دو فاقدند؛ خدا فاقد الحد است، انسان فاقد الخصوصیة است. ما وقتی تشبیه میکنیم دو شیء را به همدیگر، به آن وجه شبهش نظر داریم، به مقرب به تعبیر خودمان نظر داریم، به مبعدها نظر نداریم. ممکن است بین دو امری که به هم تشبیه میشوند اختلافات زیاد باشد؛ مثلاً وقتی ما زید را به اسد تشبیه میکنیم، اسد مو دارد، یال دارد، زید ندارد؛ اسد چهار دست و پا راه میرود، زید نمیرود؛ اینها مبعدات است، ولی یک مقرب فقط ما در نظر داریم که آن را وجه شبه قرار میدهیم: اسد شجاع است، زید هم شجاع است. این فقط منظور ما است؛ در وقتی تشبیه میکنیم منظورمان به آن مقرب است، مبعدهای زیادی هم در کنارش داریم. در این مثال هم که من دارم تشبیه میکردم، خواستم بگویم خدا هم فاقد الحد است، انسان هم فاقد الخصوصیة است؛ در همین خواستم مشابهت را درست کنم. ولی بله، در چیزهای دیگر هم با هم اختلاف دارند: خدا فاقد الحد است که نمیتواند حد بگیرد، انسان فاقد الخصوصیة است که خصوصیات برایش امکان دارد. پس به تعبیر خود شما؛ خدا فاقد الحد است و نسبت به حدود به شرط لا است، انسان فاقد الخصوصیة است نسبت به خصوصیات لا به شرط است. به شرط لا بودن و لا به شرط بودن فارق بینهما است، ولی ما این فارق را که وجه شبه قرار ندادیم؛ فاقد بودن را وجه شبه قرار دادیم. گفتیم که خدا فاقد حد است، انسان هم فاقد خصوصیات است؛ چون او فاقد است، نسبتش به تمام حدود مساوی است، چون این هم فاقد است، نسبتش به تمام خصوصیات مساوی است. در وجه شبهی که گفتیم اشکال وارد نمیشود. بله، مبعدهای دیگری هم در این تشبیهی که ما کردیم هست، در همه تشبیهها مبعدها وجود دارد و آن مبعدها مورد نظر ما نیستند.
خب، اما بیان اینکه خدا با تحدید موجودات، خودش محدود نمیشود:
بیانش این است که اولاً بیاییم سراغ بقیه علل تا بعد به خدا برسیم. بقیه علل وقتی که معلولی را درست میکنند، یک معلولِ شبیه خودشان را که یا از جنس خودشان است یا از نوع خودشان است میسازند؛ به شرطی که به آنها اجازه ساختن داده بشود، حالا تسامحاً داریم میگوییم. مثلاً عقل، عقل اول، به آن اجازه داده میشود که مصدر عقل ثانی بشود؛ این، عقلی را میسازد که اگرچه از نوع خودش نیست ولی از جنس خودش است؛ چون عقلها هر کدام نوعشان جدا از هم است، شخصشان جدا است، نوعشان هم جدا است، ولی از جنس خودش است. یا عقل، منشأ پیدایش نفس فلکی میشود -گفتند اینها را دیگر- منشأ پیدایش نفس فلکی میشود؛ این یک چیزی را میسازد که بالاخره یک رابطهای با خودش دارد، یعنی مابعد خودش است؛ ولو از جنسش نیست، از نوعش هم نیست، ولی مابعد خودش است. یعنی او قبل است، اول است، این دوم است. یعنی وقتی شما میخواهید ترتیب موجودات را بگویید، میگویید: اول عقل، بعداً نفس، بعداً جسم؛ یعنی نفس را بعد از عقل قرار میدهید. وقتی بعد از عقل قرار دادید، پس این مابعدِ عقل را میبندد؛ نفس، مابعد عقل را میبندد، نمیگذارد دیگر عقل به مابعد خودش برسد، مابعد خودش را آن نفس پر میکند؛ همانطور که مابعد درجات نفس را جسم پر میکند. اینها مابعد را میبندند، خالی میکنند، نمیگذارند که آن شیء بیاید مابعد را هم بگیرد.
در آن فرض اولی که گفتیم عقل مثل خودش را، نمونه خودش را، همجنس خودش را میآفریند، یک ثانی کنار خودش قرار میدهد که این ثانی یا در عرض خودش است یا در طول خودش است؛ اگر در طول خودش باشد مابعدش میشود، اگر در عرضش باشد در کنارش میشود. علیأیحال این علت، وقتی معلولی را درست میکند، هر نوع معلولی باشد، جایی را به آن معلول میدهد که آنجا را دیگر خود علت نمیتواند پر کند؛ علت میشود محدود، علت میشود محدود. یعنی عقل اگر یک عقلی که ثانیِ خودش است آفرید -حالا آفریدن که تسامح است، یعنی بالاخره به اذنالله از آن صادر شد- این عقل دوم در کنار عقل اول، عقل اول را محدود میکند؛ یعنی چون از جنس خودش است.
پرسش: عقل دوم در... طولش هم عرض میکند، در طولش باشد؟
پاسخ: در طولش هم عرض میکنم. در طولش باشد؟
پرسش: نه، تو در تو، لایهای، لایهای عقل اول را میسازد، در طول نیست.
پاسخ: یعنی اگر در طول منظورتان است میشود، اگر در لایه بخواهد، جسم که نیستند! جسم که نیستند که در هم ادغام بشوند. یا باید طولی منظورتان باشد یا عرضی منظورتان باشد. تو در تو در خود جسم هم ما اجازه نمیدهیم؛ تداخل در اجسام را غلط میدانیم، اصلاً تو در تو اجازه نمیدهیم. لایه به لایه باشند، یعنی آن بالاتر باشد، این پایینتر باشد، این میشود در طول. شما به جای اینکه تعبیر به طول بکنید، تعبیر میکنید به لایه به لایه. اگر بخواهید بگویید در هم فرو بروند و ادغام بشوند، اینکه در جسم هم نمیشود، در مجردات که اصلاً نمیشود، اصلاً شدنی نیست، این که فرض باطلی است. اگر بخواهید لایه به لایه بفرمایید، منظورتان این است که در طول باشند، یکی بالاتر و یکی پایینتر؛ این را ما الان عرض خواهیم کرد. در عرض هم که بخواهند باشند، یعنی روشن است دیگر، در عرض که باشند محدود میکنند همدیگر را؛ چون همه آن جایی را که این عقل باید پر کند -حالا «جا» که نمیتوانیم بگوییم، هر چیزی که این عقل باید پر کند- پر نکرده، مقداریاش را به آن عقلی که در عرضش است داده، محدود شده است. در طول هم بخواهید حساب کنید همینطور است: این عقلی که میتوانست از آن صدر تا ذیل را پر کند، با خلق نفس خودش را در یک جا منقطع کرد، از آنجا به بعد مخلوقش که نفس است شروع شد، و از بعد از نفس، جسم شروع شد. توجه میکنید که هر فاعلی فعلش یا در عرض خودش است یعنی ثانیِ خودش است، یا در طول خودش است که باز هم در طولش باشد باز هم ثانی خودش میشود. علیأیحال این معلول (حالا مخلوق نگوییم) با آن علت مزاحمت میکند؛ یعنی یک جایی را پر میکند، علت را محدود میکند، علت دیگر نمیتواند همهجا را بگیرد. ولی واجب تعالی اینچنین نیست؛ واجبتعالی هیچ وقت برای خودش ثانی نمیآفریند، و در آنجاهایی هم که در طول، موجودی را میآفریند، خودش هم آنجا حاضر است: ﴿هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ﴾ [10]
پرسش: عقل و نفس مجردند، مکان ندارند ...
پاسخ: اصلاً مکان نمیگوییم، هر چه که هست، مکان نمیگوییم. جایی را که میگوییم، جایی را که عقل پر میکند و میتواند پر کند، یعنی جای معنوی؛ همان جای معنوی که میتواند پر کند، یا همان درجاتی که میتواند پر کند. درجاتی که عقل میتواند پر کند، مثلاً فرض کنید ما از درجه بینهایت شروع کنیم بیاییم تا بینهایت؛ از آن درجه بینهایت فرض کنید عقل میآید تا درجه هزار تا مانده به... حالا نمیتوانیم برای بینهایت هم آخر فرض کنیم، هزار تا مانده به آن آخر، دیگر خودش تمام میشود، از این به بعد دیگر جای نفس است. بعد هم آن درجات آخر جای جسم است، اگر اینطوری فرض کنیم، درجه فرض کنید، مکان هم فرض نکنید. مکان که ما میگوییم تعبیری نداریم، ناچاریم میگوییم مکان، ناچاریم میگوییم جا، و الا جا که نیست، مجردات جا ندارند، نفس هم همینطور؛ درجات وجودی. بالاخره در این درجات وجودی عقل هست، نفس نیست؛ در درجات پایینتر نفس هست، عقل نیست. همانطور که توجه میکنید درجهای را عقل اشغال میکند، درجه دیگری را نفس اشغال میکند؛ این درجات چون محدودند، نفس و عقل محدودند، ولی خدا اینچنین نیست.
پرسش: از این فرمایش که علت در تمام مراتب معلول موجود است، پس محدودیتی نیست؛ عقل در تمام مراتب نفس هست...
پاسخ: عقل در تمام مراتب نفس هست؟!
پرسش: عقل اول در مراتب عقل دوم وجود دارد...
پاسخ: نه. عقل در مراتب پایین نیست.
پرسش: علت در تمام مراتب معلول است، علت کمالات معلول را دارد...؟
پاسخ: علت کمالات معلول را دارد، ولی در تمام مراتب معلول هست؟! مگر به تجلی برگردیم. مگر به تجلی برگردیم؛ اصلاً به طور کلی آن کسانی که این حرف را میزنند که تجلی میگویند، یک علت و یک معلول بیشتر قائل نیستند. اصلاً بقیه علت و معلول نیستند، بقیه هیچیاند، بقیه حکایتند؛ علت و معلول فقط یکی است، یک تجلی داریم بقیه متجلیاتند، آن تجلی هم در تمام متجلیات حاضر است. اما دیگر بیاییم دنبال متجلیات بگردیم، در این متجلیات یکی علت باشد یکی معلول باشد و آن علته بیاید تمام معلول را بگیرد؟ نه، نداریم که کسی این حرف را بزند. در فلسفه هم که گفته میشود این مطلب، در فلسفه هم که علت به معلول که میرسد پایان پیدا میکند، دیگر از آن به بعد نوبت معلول است؛ میبینید که هم علت را محدود میکند هم معلول را محدود میکند. پس بالاخره هر موجودی که بخواهد فعلی داشته باشد، فعلش ثانیِ خودش است؛ حالا یا ثانی در عرض خودش یا ثانی در طول خودش. علیأیحال محدود میشود به وسیله فعلش. فقط خدا است که محدود نمیشود به وسیله فعلش؛ چرا؟ چون هیچ وقت برای خودش ثانی نمیآفریند. او موجودی است که هیچ کس ثانی او نمیتواند بشود.
پرسش: در موطن هر معلولی هست...؟
پاسخ: در موطن هر معلولی هست، یعنی محیط به تمام معالیل است؛ محیط به تمام معالیل است و تمام معالیل در تحت قیومیت او داخلند، و چنین نیست که معلولی بتواند ثانی او به حساب بیاید تا جا را بر او تنگ کند. جا که میگوییم نه یعنی جای مکانی، نه جای جسم. خدا جسم نیست؛ جا را بر او تنگ کند یعنی درجه وجودی را از او کم بکند، بگوید من یک درجه وجودی دارم ولو خیلی نازل که آن درجه وجودی را تو نداری، بتواند به خدا حد بزند؛ نمیتواند.
پرسش: مزاحمت با خالقش پیدا نمیکند...
پاسخ: هیچ مزاحمـ... خلق مزاحمتی با خالق پیدا نمیکند؛ یعنی اصلاً چیزی نیست که بخواهد مزاحمت کند. چیزی نیست، یا ربط است، یا تجلی است، یا محاط است، بالاخره چیزی نیست که بخواهد مزاحمت پیدا کند. بنابراین خدا با تحدید خلق خودش و با ایجاد خلقهای محدود، خودش محدود نمیشود. همان بینهایتی که بوده هست؛ یعنی آن که میگوید محدود به ذاته نمیشود... نه، ما حضور خدا در همه مواطن را نمیگوییم، بله، آن هم هستش، من اشاره کردم، ایشان نمیگوید؛ ایشان میگوید که بقیه نمیتوانند ثانی خدا قرار بگیرند تا به خدا حد بزنند، همین را میگوید.
پرسش: ....
پاسخ: اشکال ابن ترکه بر مشاء را دارید میگویید دیگر؟ اشکال ابن ترکه بر مشاء را میگویید از بحث ما خارج است.
پرسش: وجود اولی در حق بود....
پاسخ: خب آن اولی را هم به شرط لا نگیرید، اولی را هم لا به شرط مقسمی بگیرید. به شرط لا که گرفتیم، باز لا به شرط مقسمی با لا به شرط قسمی فرق میکند؛ بله، لا به شرط مقسمی.
ببینید ، خلاصه دلیل این است: محدودیت فاعل با آفرینش ثانی است؛ یعنی اگر شیئی ثانی داشته باشد، محدود خواهد شد به آن ثانی، چه آن ثانی در طولش باشد چه ثانی در عرضش باشد. و خدا ثانی ندارد، خدا ثانی ندارد؛ اینها با دلیل توحید ثابت میشود، اینجاهای خودش ما به صورت مفروغعنه و مقدمات استفاده میکنیم. خدا ثانی ندارد، پس محدودیت ندارد. چون خلق نمیکند ثانی را، پس خودش را محدود نمیکند با خلق. اگر ثانی را خلق میکرد، با خلق کردنِ موجود، خودش را محدود میکرد؛ مهم همین است که ثانی خلق نمیکند برای خودش. یعنی هر چه که خلق میشود، هیچکدام توانایی ندارند که ثانی خدا باشند؛ یا محاط به خدایند، یا جلوه خدایند، هر چه هستند یا حکایتند، هیچکدام عرض اندام نمیکنند که ثانی بشوند، حالا یا در عرض خدا که دیگر خیلی مهمه، یا در طول خدا که این هم نمیشود؛ نه در طول و نه در عرض. چیزی که ثانی نداشت، حد ندارد؛ خدا ثانی ندارد، حد ندارد، پس خدا هم حد ندارد.
پرسش: ثانی عرضی درست است، ولی ثانی طولی چرا...
پاسخ: ثانی طولی هم درست نمیکند.
پرسش: معلول درست میکند... نفی تکثر...
پاسخ: نه، این عارف دارد حرف میزند؛ عارف میگوید در طولش هم چیزی نیست.
پرسش: اصل ما وحدت شخصی است.
پاسخ: البته باید از شما تقدیر کرد که وقتی ادعا میکنم اصلیترین موضوع است، خب درست هم هست، اصلاً توحید اصل موضوع ما داریم استفاده میکنیم، یا وحدت شخصی اصل موضوع داریم استفاده میکنیم؛ این را شما میپذیرید و دیگر رها میکنید، میگویید خیلی خب، باشد در جای خودش. من دانشجو داشتم که رها نمیکرد، میگفت خب این را اثباتش کن! آخر سر ما یک ساعت و نیم که حرف میزدیم، میدیدیم که نصف خط هم نخواندیم، یک مطلب را هم نتوانستیم اثبات کنیم؛ چون هر چه میخواستیم اثبات کنیم، ما را برمیگرداند به عقب. بله، تا همانجا را میخواست حل کند؛ وقتی برمیگشتیم عقب، دوباره وقتی که مطلب به آخر میرسید دوباره میدیدیم ایشان میرود دوباره از سر شروع میکند! بله، اینجوری هم داشتیم؛ حالا شما الحمدلله قبول میکنید.
پرسش: ﴿وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ﴾ [11] ، مثل اعلی خدا میشود...؟
پاسخ: مَثَل، مَثَل اعلی.
پرسش: مِثل...
پاسخ: مَثَل، مَثَل یعنی نمونه، یعنی آیت، آیةُ الاعلی، چه عیبی دارد؟ خدا آیت دارد، آیت یعنی حاکی.
پرسش: مِثل ندارد؟
پاسخ: مِثل ندارد. مِثل اگر باشد ثانی میشود؛ مَثَل ثانی نیست، مَثَل یعنی نمونه، یعنی آیت، یعنی حاکی. همه ما مَثَل خداییم؛ بعضی مَثَل اعلی و بعضی غیر مَثَل اعلی. همه مَثَلیم؛ مَثَل یعنی آیت، یعنی نمونه، یعنی خدا را نشان میدهیم. یعنی چون لااقل قدرت خدا را که عین ذاتش است نشان میدهیم، علم خدا را نشان میدهیم.
پرسش: در «اجعلک مثلی» [12] ، هم «مَثَلی» خواندهاند هم «مِثلی» خواندهاند...
پاسخ: «مِثلی» در کار، «مِثلی» در کار؛ یعنی اگر تو این کارها را بکنی، «اجعلک»، اگر «مِثلی» خوانده بشود و درست باشد، مثل خودم قرار میدهم که اگر من چیزی را بخواهم میشود، تو هم اگر چیزی را بخواهی میشود، از این جهت مثل منی؛ نه مثل من در وجود. مثل من در وجود که نیست. هنوز، تازه «مِثلی» خواندند معلوم نیست درست خوانده باشند؛ آنهایی که خواندند «مِثلی»، بر فرض خوانده باشند، یعنی مثل مناند در کار. یعنی من تو را مثل خودم قرار میدهم که اگر من چیزی را بخواهم میشود، منتها استقلالاً و ذاتاً، تو چیزی را بخواهی میشود، منتها به اذن من. این از این جهت؛ ولی نه در وجود مثل من باشی، هیچ وقت تو را در وجود مثل خودم قرار نمیدهم؛ اینکه غلط است. در وجود اگر بخواهد مثل خدا بشود میشود ثانی، آن وقت خدا را محدود میکند.
پرسش: خب وقتی فعلش اینگونه باشد، آن وقت فاعل از شیء و فاعل و... از خود فعلش بهتر است؟
پاسخ: نه، این دیگر یک بحث دیگر است. آن که از کارش بهتر است، یعنی فاعل از فعلش بهتر است، منظورتان این است؟ میشود، میشود فاعل از فعلش بهتر باشد.
پرسش: فاعل بهتر از فعلش هست دیگر...
پاسخ: نه، فاعل میتواند از فعلش بهتر باشد؟، و فعل از فاعلش بهتر باشد؟ فاعل بهتر است. خب وقتی در فعل مثل خداوند شد، پس خود فاعل از فعلش بهتر است...
پرسش: وقتی در فعل مثل خداوند است، پس باید در فاعل...
پاسخ: در فعل مثل خدا است، نه در فعل یعنی فعلش مثل فعل خدا است؛ در فعلش مثل فعل خدا است، نه فعلش مثل خدا باشد و فاعل بهتر از فعلش باشد، آن وقت لازم میآید خودش بهتر از خدا باشد!
پرسش: خودش هم مثل خدا...؟
پاسخ: خودش هم میخواهید مثل خدا، این هم نمیشود. نه، اینها لزومی ندارد، اینها هیچکدام دلیل نمیشود که حالا دو چیز مثل هم باشند. «من تو را مثل خودم در فعل قرار میدهم»، دقت نکردید در عرض بنده، و الا متوجه میشدید که در فعل هم مثل هم نیستند. عرض کردم: تو فاعلی، این فعل را انجام میدهی به اذن من؛ من این فعل را انجام میدهم بالذات. فاصله بین این «بالذات» و «به اذن من»، فاصله بینهایت است؛ باز شما میگویید چطور مثل هم است؟ فعل پیغمبر مثل فعل خدا است؟ پیغمبر بخواهد بشود میشود، خدا هم بخواهد بشود میشود؛ هر دو در این جهت مساویاند، ولی یکی ذاتاً اگر بخواهد میشود، یکی به اذن الله اگر بخواهد میشود. این دو فعل مساوی نیستند که بعد شما نتیجه بگیرید پس فاعلها مساویاند! اصلاً دو تا فعل مساوی نیستند؛ یک فعل به اذن الله صادر میشود، یک فعل ذاتاً صادر میشود. تفاوت بین این دو فعل مثل تفاوت بین دو فاعل است؛ همانطور که دو فاعل بینشان فرق بینهایت است، فعلها هم بینشان فرق بینهایت است. پس از تساوی دو فعل شما میخواهید تساوی دو فاعل را نتیجه بگیرید؟ اصلاً تساوی دو فعل را ما قبول نداریم. بر فرضم تساوی دو فعل را قبول کنیم، تساوی دو فاعل ثابت نمیشود. اولاً ما قبول نداریم تساوی دو فعل را؛ بر فرضم قبول کنیم، تساوی دو فاعل ثابت نمیشود، چون ممکن است این فاعل کارهای دیگری هم داشته باشد، آن فاعل نداشته باشد؛ مگر اینکه انحصار را درست کنید، بگویید هر چه این انجام میدهد آن هم انجام میدهد، به هر صورتی که این انجام میدهد آن هم انجام میدهد. خب اگر فعلها مساوی باشند فاعلها مساویاند، ولی این را چه جوری میتوانید در مورد خدا ثابت کنید؟ آن طرفش اثبات میشود، نفیاش اثبات میشود.
پرسش: تمایز...
پاسخ: اگر از همه جهات مثل هم باشند، تمایز هم نیست، بله. نه، اصلاً مِثل بودن درست نیست و ثانی بودن برای خدا اصلاً تصور نمیشود.
حالا عبارت را توجه کنید:
«و المعنی انه جل مجده لما کان هو المعین لدرجات کل موجود».
عبارت همینطور که میخوانم ببینید:
«لما کان هو المعین لدرجات کل موجود»، خط بعدی: «فلا حد له بذاته». که این «لما»، دلیل بر این است: «فلا حد له بذاته»؛ مطلب اول را ثابت میکند.
«و لا ینحد بذلک التحدید ایضا لانه خارج عن اجناس الماهیات».
همینجور که خواندم بخوانید، نه آنجوری که مصححتان خوانده است، که «ایضاً» را دلیل دوم گرفته بدون واو! «ایضاً» را دلیل دوم گرفته بدون واو، و این شدنی نیست. ایشان «و لا ینحد بذلک التحدید» را دنباله دلیل اول گرفته، بعد «ایضاً» دلیل جدا آمده سرِ خط؛ مثل اینکه «و ایضاً» او منحد نمیشود «بذلک التحدید» به آن دلیل قبلی، «و لانه» به این دلیل دوم. اینطور نیست.
«و لا ینحد بذلک التحدید ایضاً»، یعنی همانطور که «لا ینحد بذاته»، «لا ینحد بذلک التحدید ایضاً لانه خارج عن اجناس». توضیحی هم که از خارج بودن روشن شد، همین مطلب را ایشان میخواهد بگوید. عبارت را مصحح درست تقطیع نکرده است؛ البته عرض میکنم نوع تقطیعات و تصحیحات ایشان، نوعش درست است و کتاب بسیار خوب تصحیح شده است. حالا اگر یک جایی اتفاقاً اشتباه میشود، هر انسانی این اشتباه را میکند، خیلی مهم نیست. کتاب تقریباً میشود گفت جزء بهترین کتابها است از جهت تصحیح.
پرسش: در چاپ...
پاسخ: بعید است چاپکننده خودش به اختیار خودش «ایضاً» را بیاورد سر خط بنویسد؛ مگر اینکه بگوییم چون این کتابها حروفچینی شده است، حروفچینی که بشود البته آن هم نمیشود؛ حروف را میگذارند توی صفحه، توی صفحه کیپ میشود. حالا من میخواستم بگویم احتمال دارد این حروف بالایی افتاده پایین، یعنی یک خط... چون الان ببینید درست «ایضاً» زیر «تحدید» نوشته شده است، درست یک خط افتاده پایین. ولی این درست نمیشود، چون در حروفچینی که صفحه میبندند، صفحه کیپ میشود؛ یعنی تمام حروفها را که میگذارند توی صفحه، قالب بسته میشود، هیچ حروفی نمیتواند بیفتد پایین.
پرسش: [درباره نسخه بدل و جمله معترضه]
پاسخ: بله، بله، آنکه معترضه است، منظور من این بود که «ایضاً» باید سر خط نوشته نشود، دنباله همان است. آن تکهای که نخواندم بله جمله معترضه است.
«و المعنی انه جل مجده لما کان هو المعین لدرجات کل موجود»؛ خدا است که درجات همه موجودات را او تعیین میکند. چرا درجات را تعیین میکند؟ در ضمن دارد بیان میکند که چطوری خدا درجات را تعیین میکند: «اذ به یبتدئ الوجود» در حدوث، «و الیه یصیر بالکمال کل موجود» در بقاء. خدا است که با فاعلیت خودش ابتدا میکند وجود هر موجودی را، و با غایت بودن خودش از طریق کمال، همه موجودات را به سمت خودش صیرورت میدهد. هر موجودی که میخواهد کامل بشود، به سمت الله صیرورت پیدا میکند؛ چه موجودی که کامل میشود در انسانیت، او به سمت اسمای جمال خدا صیرورت پیدا میکند؛ چه انسانی که در کفر و شرارت به کمال میرسد، این به سمت اسمای جلال صیرورت پیدا میکند. همه کامل میشوند، منتها بعضیها در آن بُعد کامل میشوند، بعضیها در این بُعد. آن که در آن بُعد کامل شده، در بُعد انسانیت، محشور میشود با اسمای جمال و منعم میشود؛ اینی که در این بُعد کامل شده، محشور میشود با اسمای جلال و معذب میشود. اینها بیان آقایان است، من نمیخواهم بگویم اینها همینجوری که من دارم میگویم اتفاق میافتد، این حرفهایی است که اینها گفتند.
«لما کان هو المعین لدرجات کل موجود»؛ چون خدا معینکننده هر موجود است، درجات هر موجود است؛ چطوری معین میکند؟ «اذ به» به وسیله خدا «یبتدئ الوجود» در حدوث، «و الیه یصیر کل موجود بالکمال»؛ «بالکمال» را مؤخر معنا کنیم واضحتر میشود، یعنی به طریق سیر کمالی، همه موجودات «الیه یصیر» و به سوی او صیرورت پیدا میکنند از طریق سیر کمالی، حالا یا کمال آنوری یا کمال اینوری. «و لیس له ابتداء و لا انتهاء»، برای خدا ابتدا و انتهایی نیست؛ چون خدا تعیینکننده همه درجات وجود است، «فلا حد له بذاته»؛ زیرا کسی میتواند همه درجات را تعیین کند که خودش فاقد درجه باشد. اگر خودش واجد درجه باشد، نمونههای همان درجه را میتواند ایجاد کند، ماورای آن درجه را نمیتواند ایجاد کند؛ ولی خدا همه درجات را دارد ایجاد میکند، پس معلوم میشود خودش حد ندارد، خودش درجه خاص ندارد.
پس «فلا حد له بذاته» یک، «و لا ینحد بذلک التحدید»؛ اگر خدا موجودات را تحدید کرد -که میکند- «لا ینحد» یعنی قبول حد نمیکند «بذلک التحدید ایضاً»؛ «ایضاً» یعنی همانطور که بذاته حد ندارد. همانطور که بذاته حد ندارد، با تحدید موجودات هم قبول حد نمیکند.
«لانه...» بیان مطلب این است که:
«لانه خارج عن اجناس الماهیات و حقائق الموجودات».
خدا از اجناس ماهیات و حقایق موجودات خارج است. این را چرا میگوید؟ چون اگر خدا در اجناس ماهیات و حقایق موجودات داخل بود، او هم میشد مندرج تحت یکی از اجناس، مندرج تحت یکی از حقایق؛ آن وقت یک فردِ این جنس او میشد، یک فردش دیگری میشد، آن وقت دیگری در عرض او قرار میگرفت و او را محدود میکرد. او در هیچ جنسی داخل نیست، او در هیچیک از حقایق موجودات امکانی داخل نیست؛ یعنی او مندرج تحت یکی از کلیاتی که ممکنات مندرجند نیست، تحت هیچیک از این کلیات؛ که اگر بخواهد تحت یکی از اینها مندرج باشد، لازمهاش این است که مشارک داشته باشد؛ مشارک داشته باشد، یعنی موجودِ در عرض داشته باشد، ثانی داشته باشد و محدود بشود.
«لانه خارج عن اجناس الماهیات و حقائق الموجودات، فلا یتصل بوجوده شیء»، هیچ شیئی با او مرتبط نمیشود که بگوییم این موجود با خدا مرتبط است در فلان جنس. ارتباط حسی که مسلّم نیست ، که یعنی خدا با بعضیها مثلاً ارتباط حسی داشته باشد، اینکه اصلاً نیست؛ مثل اینکه دست من با بدنم ارتباط حسی دارد. ارتباط معنوی هم ندارد. ارتباط معنوی یعنی شرکت در جنس، شرکت در نوع؛ مثلاً ما با همدیگر ارتباط معنوی داریم ولو ارتباط حسی نداریم، بدنهایمان جدا از هم است ولی ارتباط معنوی داریم؛ یعنی یک چیزی ما و شما را به هم ربط میدهد که به حس درنمیآید، معنا است، انسانیت. انسانیت امری است که به حس درنمیآید، یک امر معنوی است، و ما در این انسانیت با هم ارتباط داریم، یک ارتباط معنوی داریم؛ این اتصال معنوی است. خدا اتصال معنوی هم با کسی ندارد؛ اتصال حسی که خب ما هم تقریباً نداریم مگر با اعضای خودمان، ما اتصال حسی هم نداریم. اتصال معنوی داریم، اما خدا نه اتصال حسی با کسی دارد، نه اتصال معنوی با کسی دارد. «فلا یتصل بوجوده شیء مطلقاً»؛ یعنی نه اتصال حسی، نه اتصال معنوی. البته این «فلا یتصل» یعنی اتصال معنوی ندارد، چون تفریع بر «خارج عن اجناس الماهیات و حقائق الموجودات» است. اتصال حسی اصلاً مطرح نشده است که ایشان بخواهد نفیاش بکند، اتصال حسی مسلّم نیست. اتصال معنوی به این است که خدا داخل در اجناس ماهیات و حقایق موجودات باشد، و چون خدا داخل در اینها نیست، پس اتصال معنوی هم با هیچ موجودی ندارد؛ «فلا یتصل بوجوده شیء».
«و لیس بعده شیء کما لم یکن قبله شیء»؛ قبل و بعدش هم پر نیست. اگر قبل و بعدش را موجودات پر میکردند، خب این وسط قرار میگرفت، حد پیدا میکرد؛ چون محدود میشد دیگر، قبلش نبود و بعدش هم نبود. قبل و بعدش را هم موجودی پر نمیکند؛ چرا؟ چون او ثانی ندارد. اگر ثانی داشت، یا اول داشت، اولش میرفت قبل، ثانیاش میآمد بعد؛ ولی نه اول دارد نه ثانی دارد، خودش تک است. هر موجودی که موجود میشود ثانیِ خدا نمیشود، مخلوق خدا میشود، مملوک خدا میشود، نه ثانیِ خدا.
پرسش: با حقایق ارتباط ندارد، خداوند با حقایق موجودات ارتباط ندارد...
پاسخ: ارتباط خلق و مخلوقی دارد، ارتباط اتصال معنوی ندارد. اتصال معنوی یعنی در یک معنایی با هم متصل باشند؛ اتصال معنوی را توضیح دادم، یعنی در اجناس...
پرسش: حقائق الموجودات تفسیر اجناس ماهیات است.
پاسخ: آن هم همین... نه، بر فرضم آن نباشد، «حقائق الموجودات» را عطف تفسیری نگیرید، «حقائق الموجودات» را انواع بگیرید؛ «اجناس الماهیات و حقائق الموجودات» یعنی انواع.
پرسش: یعنی نه نوع نه جنس....
پاسخ: بله، نه در جنس با اینها شریک است نه در نوع شریک است؛ یا «حقائق الموجودات» را اگر اصالة الوجودی هستید وجودات بگیرید، درجات وجودی؛ در درجات وجود هم با آنها شریک نیست. هر کدام را بگویید؛ البته ظاهراً ایشان اصلاً نظر به وجود ندارد، همهاش رفته توی ماهیات، اینجا رفته توی ماهیات. خدا از نظر ماهوی هیچ ارتباطی با بقیه ندارد؛ یعنی یک ما به الاشتراک ماهوی بین خدا و خلق پیدا نمیکنید که بگویید از این طریق خدا اتصال معنوی با خلقش دارد.
خیلی عبارات را مجمل گفته است، توجه میکنید اینها... خیلی توضیح میخواهد، اتصال باید توضیح داده بشود؛ اینها در ذهنتان بماند و الا عبارت تقریباً روشن نمیشود، اگر هم روشن بشود در دل جا نمیگیرد. وقتی مطلب کاملاً روشن میشود میبینیم که حرف درستی دارند میزنند.
«فلا یتصل بوجوده شیء و لیس بعده شیء کما لم یکن قبله شیء»، این را عرض کردم.
خب، آیا -کأنّه سؤال مقدر است- آیا خدا که شما میگویید محدود میکند اشیاء را، آیا محدود کردن اشیاء به این معنا نیست که شیء محدودی را در کنار خودش قرار میدهد و او را ثانیِ خودش میکند؟ ایشان میفرمایند نه: تحدید اشیاء که جعل آن اشیاء ثانیاً لنفسه نیست. خدا اشیاء را محدود میکند، نه طوری حد برایشان تعیین میکند، نه آنها را طوری وجود میدهد... آخر ببینید ما اینطوری هستیم که اگر یک چیزی را محدود میکنیم، یعنی از وجود خودمان مایه میگذاریم و یک چیزی را که موجود میکنیم، کأنّه از خودمان هم یک چیزی به آن میدهیم، که حالت مثلاً فرض کنید اگر ما یک جایی را پر میکردیم، یک خرده جا را خالی میکنیم به او میدهیم مثلاً؛ این کارِ فاعلهای دیگر است که از خودشان یک چیزی مایه میگذارند. اما خدا اینطور نیست؛ خدا وقتی شیئی را محدود میکند، نه به این معنا است که ثانی برای خودش درست میکند، یعنی یک مخلوقِ مقهوری درست میکند که او نمیتواند در مرتبه خدا یا حتی بعد از مرتبه خدا قرار... اصلاً در آن محدوده جا نمیگیرد؛ میآید در محدوده ممکنات، در آن محدوده الهی جا نمیگیرد.
ولی ما نه، فاعلهایمان، فعلهایمان در محدوده خودمان جا میگیرد. مثلاً فرض کنید ما موجودات حسی هستیم -مثلاً موجود حسی هستیم، برای بیان عرض میکنم- موجود حسی هستیم، ما میتوانیم صُوَر حسی بسازیم؛ این صورت حسی با منی که موجود حسی هستم ثانیِ من است، یعنی آن هم حسی است من هم حسیام. آن یک جایی از حسیات، اگر حسیات جا داشته باشند، یک جایی از حسیات را پر میکند، من یک جای دیگر را پر میکنم؛ پس ما محدودیم. اگر من بروم به درجه عقل برسم، صورت عقلی میسازم؛ آن صورت عقلی من درجه عقلی دارد، من هم درجه عقلی دارم، من یک درجه از عقل را دارم، آن یک درجه دارد، آن جا گرفته من هم جا گرفتم؛ من آن را ساختم، منتها ثانیِ خودم قرارش دادم؛ یعنی همانطور که خودم عقلیام، آن را هم عقلی قرارش دادم، همانطور که خودم حسیام، آن را هم حسی قرارش دادم. ولی خدا چه؟ خدا هر چه هست ثانیِ خودش درست نمیکند؛ یعنی خدا حسی نیست که بخواهد موجود حسی بیافریند، عقلی نیست که بخواهد موجود عقلی بیافریند؛ جدا است از همه این حقایق. از همه این حقایق جدا است، چیزی مثل خودش نمیآفریند که آن بخواهد محدودش کند. اگر مثل خودش میآفرید محدود میشد، همانطور که ما مثل خودمان میآفرینیم محدود میشویم؛ او مثل خودش نمیآفریند و محدود نمیشود. در هر صورت ثانی نمیآفریند، اما ما ثانی میآفرینیم.
«و لیس تحدیده الشیء بان یجعله فی ثانی مرتبته»؛ اینکه خدا محدود میکند شیء را به این صورت نیست که آن شیء را در مرتبه ثانی خودش قرار بدهد تا باعث محدودیت خودش بشود. «کما الامر فی جمیع العلل التی سواه ذلک»؛ چنانچه امر در تمام عللی که غیر از خدا است اینچنین است، که تمام عللِ غیر خدا ثانی برای خودشان درست میکنند؛ اگر محسوس باشند محسوسی میآفرینند، اگر معقول باشند معقولی میآفرینند. ولی خدا، خدا است که خدا نمیآفریند، ممکن میآفریند؛ ممکن یعنی مقهور، یعنی مملوک، یعنی حاکی.
پرسش: شما «کما» را تشبیه به نفی گرفتید؟
پاسخ: بله.
پرسش: خب نفی نمیشود... به این معنا که هر علتی آن چیزی که از آن صادر میشود، به مرتبه خودش نمیرساند آن معلولش را؛ اگر به مرتبه خودش برسد سؤال پیش میآید که چرا این علت شد و آن معلول. هر چیزی که بخواهد ثانی باشد، باید حظ وجودی او را نداشته باشد، دونِ او را داشته باشد...
پاسخ: آنکه من معنا کردم درست است، حالا معنای شما را هم ببینیم شاید معنای خوبی باشد. شما میفرمایید «کما الامر فی جمیع العلل التی سواه ذلک»، این مربوط به نفی میشود نه مربوط به منفی؟ من مربوط به منفی گرفتم؛ یعنی گفتم در خدا اینچنین نیست چنانچه در بقیه علل اینچنین هست. شما میخواهید بفرمایید در خدا اینچنین نیست چنانچه در بقیه علل هم اینچنین نیست؟ که هیچکدامشان ثانی در مرتبه خودشان خلق نمیکنند، و نتیجتاً به آن محدود نمیشوند، محدود به حد آن نمیشوند. هیچکدام ثانی در مرتبه خودشان خلق نمیکنند؛ ثانی خلق نمیکنند در مرتبه خودشان، ولی ثانی خلق میکنند؛ یعنی مثلاً منی که محسوسم محسوس خلق میکنم، منی که معقولم معقول خلق میکنم، ولی در مرتبه خودم خلق نمیکنم. در مرتبه خودم خلق نمیکنم، این هم بعید نیست درست باشد؛ این هم بعید نیست چون قیدِ مرتبه دارد، بعید نیست درست باشد. البته آن هم که عرض کردم درست است، این هم که ایشان میفرمایند درست است، عبارت با هر دو سازگار است.
«حتی»، مربوط میشود به «و لیس تحدیده الشیء بان یجعله فی ثانی مرتبته»؛ آن «کما الامر» دیگر جدا است، آن را نادیده بگیریدش، این «حتی» میخورد به آن قبلش: تحدید خدا به این نیست که ثانی برای خودش قرار دهد «حتی ینحد بتحدید ذلک الشیء»، تا با تحدید این شیء خودش محدود بشود. اینچنین نیستش که خدا برای خودش ثانی قرار بدهد تا با حدی که آن ثانی دارد خدا محدود بشود، یعنی حد آن ثانی را دیگر نداشته باشد، خدا یک حدی داشته باشد و آن هم یک حد دیگر.
«بل هو محیط بکل شیء»؛ خدا محیط به هر شیئی است، یعنی هیچ شیئی ثانیِ او نمیشود. «و لا یخرج عن ملکه» آن هم ملک حقیقی نه ملک اعتباری، «شیء»؛ همه مملوک او هستند و در ید قدرت او. هیچکدام نمیتوانند در مقابل او عرض اندام کنند و او را محدود کنند، و جایی را از جاهایی که او پر کرده پر کنند -جای معنوی عرض میکنم نه جای...- «فکیف یکون له ثانٍ؟»؛ کدامیک از این موجوداتی که در ید قدرت او هستند و ربط به او هستند و حاکی او هستند، میتوانند ثانی او باشند تا او را محدود کنند؟
پرسش: این ثانی منظور، ثانی در وجود است یا ثانی در وجوب، در مرتبه وجوبی...
پاسخ: بله، بله؛ ثانی در وجود بنا بر قول عرفا. خدا ثانی در وجود ندارد بنا بر قول عرفا؛ ثانی در مرتبه وجود یعنی وجوب ندارد به قول فلاسفه. خدا ثانی ندارد؛ عرفا میگویند ثانی در وجود ندارد، یعنی بقیهشان موجود نیستند، حاکی از وجودند. فلاسفه میگویند خدا ثانی در وجوب ندارد، یعنی در آن مرتبه وجودی خدا ثانی ندارد، یعنی در وجوب ثانی ندارد؛ ولو در وجود ثانی دارد، بله، در مرتبه وجود ثانی ندارد، ولی در اصل وجود ثانی دارد. اصل وجودشان مشترک نیست به خاطر اینکه مرتبه خودش ممیز است، ممیز ذاتی هم هست؛ یعنی ذات وجودی را از ذات وجودی جدا میکند، نه ممیز عرضی باشد که دو تا وجود در ذات شریک باشند، مرتبه فارق عرضیِ این دو تا باشد؛ بلکه مرتبه فارق ذاتی این دو تا است، دو تا وجود ذاتاً جدا هستند. لذا اشکال فخر رازی وارد نمیشود. فخر رازی میگوید اگر وجود خدا و وجود بشر مثل هماند، پس باید بشر هم خالق باشد همانطور که خدا خالق است؛ و چون بشر خالق نیست معلوم میشود که یک فرقی بین بشر و خدا هست، فرق که از ناحیه وجود نیست، پس از ناحیه ماهیت است؛ او برای خدا یک ماهیت ثابت میکند. میگوید خدا یک ماهیتی دارد که ما نداریم، با آن ماهیتش خلق میکند، چون وجودها را یکی میگیرد. اما روشن باشد که مرتبه مقوّم وجود است. اگر خدا مرتبه وجوبی دارد و وجود ماها مرتبه امکانی دارد، این مرتبه مقوّم است؛ یعنی دو وجود است با دو مقوّم، و چون مقوّمها اختلاف دارند، وجودها ذاتاً اختلاف دارند؛ نه دو شیء باشند ذاتاً یکی باشند، ذاتشان یکی نیست.
پرسش: تشکیکی نگاه نمیکند به وجود؟
پاسخ: ایشان تشکیکی نگاه نمیکند. فخر رازی تشکیکی نگاه نمیکند، خواجه هم جوابی به تشکیک میدهد، صدرا که دیگر تشکیک را بالاتر هم میرود.
پس «فکیف یکون له ثانٍ» به دید فلاسفه یعنی مرتبه وجوب برای شخص دیگری غیر از خدا حاصل نمیشود، و به دید عرفا یعنی وجود برای کسی حاصل نمیشود. بالاخره خدا ثانی ندارد؛ ثانی که نداشت محدود نمیشود.
خب، یک چند لحظهای وقت داریم، چند دقیقهای وقت داریم، ولی وارد بحث بشویم ظاهراً نمیرسیم تمامش کنیم، فکر میکنم همینجا صلاح باشد که ختم...